MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
113
SINFDA TO’QNASHUVLARNING OLDINI OLISH VA MUROSAGA
KELISHNING AHAMIYATI
Farg‘ona viloyati Rishton tumani MMTB 6- umumiy o‘rta ta’lim maktabi
amaliyotchi psixologi Otabek Botirov
Annotatsiya: Ushbu maqolada sinfda yuzaga keladigan to‘qnashuvlarning
sabablari, ularning ta’lim jarayoniga ta’siri hamda ularni oldini olish va samarali hal
etish yo‘llari yoritilgan. Murosaga kelish va konstruktiv muloqot orqali ijobiy sinf
muhitini shakllantirish yo‘nalishidagi amaliy usullar, xususan, “Win-Win”
strategiyasi, faol tinglash va mediatorlik yondashuvlari tahlil qilingan. Maqolada
shuningdek o‘quvchilarda murosaga kelish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat
qiluvchi trening mashg‘ulotlari, rolli o‘yinlar va guruhli ishlash metodlari bayon
etilgan. Pedagoglarga mo‘ljallangan ushbu material sinfdagi ijtimoiy-psixologik
muvozanatni ta’minlash, o‘quvchilarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarning nafaqat bilim olish, balki ijtimoiy
muhitda muloqot qilish, fikr almashish va hamkorlikda ishlash kabi muhim
ko‘nikmalarni ham rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Biroq, sinf ichidagi o‘zaro
munosabatlar jarayonida turli fikrlar, xarakterlar va ehtiyojlarning to‘qnashuvi
oqibatida nizolar yuzaga kelishi tabiiy holdir. Bu esa ta’lim samaradorligini
pasaytirishi, o‘quvchilar o‘rtasida salbiy muhit paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Shunday holatlarda konfliktlarni vaqtida aniqlash, ularni oldini olish va murosaga
kelish usullarini o‘rgatish pedagogik faoliyatning muhim yo‘nalishlaridan biriga
aylanadi.
To‘qnashuvlarning mohiyati va sabablari
To‘qnashuv (konflikt) – bu ikki yoki undan ortiq tomonlar o‘rtasida fikr,
manfaat, ehtiyoj yoki qadriyatlar to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy-
psixologik holatdir. Sinfdagi to‘qnashuvlarning asosiy sabablari quyidagilardan iborat:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
114
Shaxslararo farqlar:
O‘quvchilarning xarakterlari, dunyoqarashi,
tarbiyasi va qiziqishlari turlicha bo‘lgani uchun, ba’zan bir-birini tushunmaslik
holatlari paydo bo‘ladi.
Noto‘g‘ri yoki yetarli bo‘lmagan kommunikatsiya:
O‘z fikrini aniq
yetkazmaslik, noto‘g‘ri talqin qilish yoki e’tiborsizlik ko‘plab tushunmovchiliklarga
olib keladi.
Raqobat:
Baholash tizimi, o‘qituvchining munosabati yoki liderlik uchun
kurash o‘quvchilar orasida raqobatni kuchaytiradi.
E'tiborsizlik va empatiya yetishmasligi:
Boshqalarning holatini
tushunmaslik, o‘z fikrini ustun qo‘yish ham nizolarga sabab bo‘ladi.
Murosaga kelish va nizolarni hal etish strategiyalari
Pedagog o‘z sinfida ijobiy ijtimoiy-psixologik muhitni yaratish uchun
konfliktologik ko‘nikmalarga ega bo‘lishi, ya’ni nizolarni aniqlash, baholash va ularni
hal qilishda vositachilik qila olishi zarur. Quyida to‘qnashuvlarni hal etishning
samarali usullari keltirilgan:
1.
Faol tinglash
– o‘quvchilarning har ikki tomonini diqqat bilan tinglab,
ularning fikr va his-tuyg‘ularini e’tiborga olish.
2.
"Men" tili
– da’vo aralashmagan, ochiq va tinch ohangda muammoni
ifoda etish (masalan, “Sen doimo shovqin qilasan” o‘rniga – “Men siz gapirganda
e’tibor bermaslikka xafa bo‘laman”).
3.
"Win-Win" (g‘olib-g‘olib) strategiyasi
– nizoning har ikki tomoniga
mos tushadigan yechimni izlab topish.
4.
Mediatorlik (vositachilik)
– o‘qituvchi yoki uchinchi tomon nizoni hal
qilishda yordamchi bo‘lib qatnashadi.
5.
Guruh mashg‘ulotlari va rolli o‘yinlar
– o‘quvchilarni amaliy
vaziyatlarga tayyorlash, o‘zaro anglashuvni kuchaytirish.
O‘quvchilarda murosaga kelish ko‘nikmalarini shakllantirish
Murosaga kelish – bu tug‘ma emas, balki o‘rganiladigan va doimiy
rivojlantiriladigan ijtimoiy ko‘nikmadir. Maktabda o‘quvchilar bu borada quyidagicha
rivojlantiriladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–5_ Май –2025
115
Samarali muloqot bo‘yicha treninglar
– sinf ichida ijobiy muloqotni
shakllantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar.
Bahs va munozaralar
– o‘z fikrini himoya qilish va boshqalarning nuqtai
nazarini anglash imkonini beradi.
Ijtimoiy loyihalar
– jamoaviy ish orqali hamkorlik, mas’uliyat va murosa
ko‘nikmalari rivojlanadi.
Refleksiya va tahlil
– har bir nizodan keyin o‘quvchilar o‘z xatti-
harakatlarini tahlil qilishga o‘rgatiladi.
Xulosa
Sinfda to‘qnashuvlarning oldini olish va murosaga kelish ko‘nikmalarini
shakllantirish – zamonaviy ta’limning ajralmas qismidir. Bu nafaqat ijobiy sinf
muhitini yaratadi, balki o‘quvchilarning hayotdagi boshqa ijtimoiy vaziyatlarda ham
muvaffaqiyatli harakat qilishiga zamin yaratadi. O‘qituvchi sifatida biz nizolarni
jazolash bilan emas, balki o‘rgatish, tushuntirish va murosaga yo‘naltirish orqali hal
qilishimiz zarur. Ana shunda maktab haqiqiy ijtimoiy muvozanat va tarbiya maktabiga
aylanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Fisher, R., Ury, W. & Patton, B. (2011).
Getting to Yes: Negotiating Agreement
Without Giving In
. Penguin Books.
2.
Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2002).
Conflict Resolution and Peer
Mediation Programs in Elementary and Secondary Schools: A Review of the Research
.
3.
Qodirov M. (2018).
Ijtimoiy muloqot va konfliktlarni hal etish
. Toshkent.
4.
Ibragimov J. (2015).
Kommunikatsiya: O‘zaro munosabatlarning psixologiyasi
.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2020).
Murosaga kelish va
nizolarni hal etish bo‘yicha metodik qo‘llanma
.
