MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
279
ATROF-MUHIT VA MAVJUDLILIK EKOLOGIK ONGNING
FALSAFIY ASOSLARI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi õqituvchisi
Ochilov Abrorxon Qiyom o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Psixologiya yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Ortiqova Sug‘diyona Oybek qizi
Annotatsiya: Ushbu maqola atrof-muhit va mavjudlik masalalariga ekologik
ongning falsafiy asoslari nuqtai nazaridan yondashadi. Maqola ekologik masalalar va
krizislarning jahon miqyosida o‘sib borishi fonida, barqaror rivojlanish va tabiatni
saqlash zaruratini yoritadi. Shuningdek, ekologik ongning shakllanishi va uning
jamiyatdagi o‘rni haqida nazariy yondashuvlar keltiriladi. Bu ish, ekologik tafakkur
va tabiatga nisbatan axloqiy mas'uliyatni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan falsafiy
asoslarni aniqlashga qaratilgan.
Kalit so‘zlar : Ekologik ong, falsafiy asoslar, tabiat va inson, barqaror
rivojlanish, ekologik krizis, axloqiy mas'uliyat, ekologik tafakkur, tabiatni muhofaza
qilish, inson va tabiat aloqasi, falsafiy yondashuvlar, ekologik axloq, ekologik ta'lim,
ekologik masalalar, tabiat resurslari, eko-falsafa.
Аннотация: Данная статья рассматривает вопросы окружающей
среды и существования с философской точки зрения экологического сознания.
Автор анализирует философские и этические аспекты, влияющие на развитие
экологического сознания, подчеркивая важность взаимосвязи человека и
природы. Статья освещает экологические проблемы и кризисы в мировом
контексте, а также необходимость устойчивого развития и сохранения
природы. Кроме того, рассматриваются теоретические подходы к
формированию экологического сознания и его роль в обществе. Работа
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
280
направлена на определение философских основ, необходимых для развития
экологического мышления и этической ответственности перед природой.
Ключевые слова: Экологическое сознание, философские основы,
природа и человек, устойчивое развитие, экологический кризис, этическая
ответственность, экологическое мышление, охрана природы, взаимосвязь
человека и природы, философские подходы, экологическая этика, экологическое
образование, экологические проблемы, природные ресурсы, экофилософия.
Abstract: This article addresses environmental and existential issues from the
philosophical perspective of ecological consciousness. The author analyzes the
philosophical and ethical aspects influencing the development of ecological
awareness, emphasizing the importance of the relationship between humans and
nature. The article highlights ecological problems and crises in a global context, as
well as the necessity for sustainable development and nature conservation.
Furthermore, it explores theoretical approaches to the formation of ecological
consciousness and its role in society. The work aims to define the philosophical
foundations needed to develop ecological thinking and ethical responsibility toward
nature.
Keywords: Ecological consciousness, philosophical foundations, nature and
humanity, sustainable development, ecological crisis, ethical responsibility, ecological
thinking, nature conservation, human-nature relationship, philosophical approaches,
ecological ethics, environmental education, ecological issues, natural resources, eco-
philosophy.
Kirish .
Bugungi kunda atrof-muhitning holati, ekologik muammolar va tabiiy
resurslarning kamayishi insoniyat uchun global tahdidlarga aylangan. Ekologik
krizislar, iqlim o‘zgarishlari, ifloslanish va biologik xilma-xillikning kamayishi kabi
masalalar tobora dolzarblashib borayotgani sayin, tabiatni muhofaza qilish va uning
barqaror rivojlanishiga qaratilgan yondashuvlar kundalik hayotimizga chuqur kirib
bormoqda. Shunday qilib, atrof-muhitga nisbatan ongli va mas'uliyatli munosabatni
shakllantirish, ekologik ongni rivojlantirishning ahamiyati ortib bormoqda. Ekologik
ong faqat tabiatni himoya qilishga qaratilgan faoliyat emas, balki inson va tabiat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
281
o‘rtasidagi o‘zaro aloqani chuqur anglash va ularni axloqiy nuqtai nazardan qayta
baholashni talab etadi. Bu o‘z navbatida, ekologik tafakkur, jamiyatda yashash va
tabiatni saqlash masalalariga bo‘lgan yondashuvlarni o‘zgartirishga yordam beradi.
Ekologik ong insoniyatning tabiatga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirishga qaratilgan va
u insonning axloqiy, falsafiy, madaniy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liq.
Ekologik ongni rivojlantirishning falsafiy asoslari, ekologik axloq va eko-falsafa
jamiyatda yashash tarzini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
maqola ekologik ongning shakllanishi, barqaror rivojlanish va ekologik etikani
jamiyatda joriy qilishning zarurligini ko‘rsatadi.
Insoniyatning ekologik tafakkurini rivojlantirishda axloqiy mas'uliyat
muhim ahamiyat kasb etadi. Ekologik ongning shakllanishi nafaqat ilmiy
yondashuvlarni o‘z ichiga oladi, balki insonning tabiiy resurslarni ishlatishdagi
mas'uliyatini, kelajak avlodlarga nisbatan burdagi burchini anglashni ham talab etadi.
Bu o‘zgarishlar nafaqat global miqyosda, balki har bir insonning kundalik hayotida
ham amalga oshirilishi lozim. Jamiyatdagi ekologik ongni kuchaytirish uchun ekologik
ta'lim, axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilish, barqaror rivojlanishning tamoyillarini
amalda qo‘llash zarur. Maqolada ekologik masalalarning falsafiy yondashuvlaridan
tashqari, ularni amaliy tarzda hal qilishga qaratilgan strategiyalar ham ko‘rib chiqiladi.
Ekologik ongni rivojlantirishda o‘quv jarayonlarida yangi pedagogik yondashuvlarni
tatbiq etish, ekologik ta'limni kengaytirish va insonlarni tabiatga hurmat bilan qarashga
undash juda muhimdir. Barqaror rivojlanish va ekologik etika asosida shakllangan
ekologik tafakkur jamiyatning har bir a'zosiga ekologik mas'uliyatni tushunishga va
uni kundalik hayotda amalga oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, ekologik
ongning rivojlanishi ijtimoiy o‘zgarishlar, axloqiy qadriyatlarning yangilanishi va
tabiatni saqlashga bo‘lgan yondashuvlarni o‘zgartirishni talab etadi. Ekologik
masalalar bo‘yicha jamiyatdagi umumiy tushuncha va ijtimoiy qabul qilish, ekologik
ongning jamiyatda keng tarqalishi uchun zarur sharoit yaratadi. Bularning barchasi
insoniyatning kelajagi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan barqaror va ekologik
jihatdan xavfsiz dunyo yaratishga yordam beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
282
1. Ekologik ongning falsafiy ildizlari. Ekologik ong g‘oyasi qadimiy
falsafalarda, xususan, sharq falsafasi (masalan, Konfutsiy, Lao Tszining
ta’limotlarida), shuningdek, yunon faylasuflari (Platon, Aristotel) asarlarida kuzatiladi.
Ular tabiat va inson o‘rtasidagi uyg‘unlikni, muvozanatni ta'kidlagan. Ayniqsa,
Aristotelning "teleologik" qarashlari, ya’ni har bir mavjudotning maqsadga
yo‘naltirilganligi g‘oyasi, ekologik ongning asosiy falsafiy tamoyillaridan biridir.
2. G‘arb falsafasida inson va tabiat dualizmi. Renessans va keyinchalik yangi
davrda (Dekart, Bekon) inson tabiatdan ajratilgan mavjudot sifatida qarala boshlandi.
Bu davrda tabiat – resurs, inson esa uni egallovchi sifatida talqin qilindi. Aynan shu
dualistik qarashlar ekologik muammolarning chuqurlashuviga sabab bo‘ldi.
Maqolangizda bu nuqtani tanqidiy tahlil qilib, hozirgi ekologik ong bu yondashuvdan
qanday uzoqlashayotganini ko‘rsatishingiz mumkin.
3. Zamonaviy ekologik falsafa yo‘nalishlari. Zamonaviy ekologik falsafaning
asosiy yo‘nalishlari quyidagilar. Chuqur ekologiya– norveg faylasufi Arne Naess
tomonidan ilgari surilgan. Bu yondashuvga ko‘ra, har bir mavjudot o‘z-o‘zidan qadrli
bo‘lib, inson unga ustun emas. Chuqur ekologiya inson markazli qarashlarni inkor
etadi. Ekofeminizm – bu yondashuv tabiatga nisbatan zo‘ravonlik va ayollarga
nisbatan zulm o‘rtasidagi falsafiy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. U zo‘ravonlikka qarshi turib,
g‘amxo‘rlik, birgalik va muvozanatni targ‘ib qiladi. Barqaror rivojlanish falsafasi –
ekologik ongning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tizimlar bilan uyg‘un holda
rivojlanishini nazarda tutadi. Bu yondashuv kelajak avlodlar manfaatini ham hisobga
olishni ta'kidlaydi. Ekologik ongning madaniy va ma'naviy o‘lchamlari. O‘zbekiston
va Markaziy Osiyo xalqlarining qadimiy madaniy merosida ham ekologik tafakkur
unsurlari mavjud. Masalan, yerga va suvga bo‘lgan hurmat, ona zamin timsoli, daraxt
ekish odati, Navro‘z bayramidagi tabiat uyg‘onishiga bag‘ishlangan qadriyatlar
ekologik ongning ma'naviy ildizlaridir. Global muammolar va ekologik ongning
zarurati iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi,o‘rmonlarning kesilishi, biologik xilma-
xillikning yo‘qolishiga sabab bo‘lmoqda.
Bu muammolar ekologik ongni nafaqat individual, balki kollektiv ong
sifatida shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi. Shu sababli, ekologik ta’lim, jamoaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
283
ong, siyosiy va iqtisodiy tizimlarning ekologik mas'uliyat asosida qayta ko‘rib
chiqilishi talab etiladi. Ekologik ong – bu insonning tabiatga bo‘lgan ichki munosabati,
axloqiy pozitsiyasi va ongli yondashuvining umumiy ifodasidir. U faqatgina tashqi
ekologik harakatlar bilan emas, balki inson tafakkurining chuqur qatlamlarida
shakllanuvchi, mavjudlikni anglash bilan bog‘liq ong holatidir. Atrof-muhitga nisbatan
shakllangan ekologik ong, aslida insonning o‘z-o‘zini anglash jarayonida yuzaga
keladigan tabiiy bosqichlardan biridir. Chunki inson o‘z mavjudligini to‘la idrok
qilganida, u faqat ijtimoiy yoki iqtisodiy mavjudot emasligini, balki ekologik mavjudot
sifatida ham mavjud ekanligini anglay boshlaydi. Ekologik ongning shakllanishida
insoniyat tarixida sodir bo‘lgan fundamental fikriy o‘zgarishlar muhim o‘rin tutadi.
Dastlabki davrlarda inson tabiat bilan bir butun tarzda yashagan, uning bir qismi
sifatida o‘zini his qilgan. Ammo vaqt o‘tishi bilan, ayniqsa ilm-fan va texnologiya
taraqqiyoti natijasida, inson o‘zini tabiatdan ajratilgan va unga hukmronlik qiluvchi
mavjudot sifatida tasavvur qila boshladi. Bu esa "inson markazli tafakkur" —
antropotsentrizmni vujudga keltirdi. Aynan shu yondashuv keyinchalik tabiat
resurslarining cheksiz ekspluatatsiyasi, ekologik muvozanatning buzilishi va global
ekologik krizislar sababchisiga aylandi.
Ekologik ongning falsafiy mohiyati – bu inson va tabiat o‘rtasidagi
munosabatlarni yangicha, o‘zaro hurmat va muvozanat asosida ko‘rib chiqish
zaruratidir. Bu yondashuvda inson tabiat ustidan hukmron emas, balki uning bir qismi,
bir organizm sifatida tushuniladi. Bunday dunyoqarash qadimiy Sharq tafakkurida –
buddaviylik, daoizm, sufiyona dunyoqarashda mavjud bo‘lgan. Masalan, sufiylarda
tabiat – bu ilohiy mavjudotning aksidir, uni o‘zgartirish emas, tushunish, his qilish va
unga uyg‘unlashish kerak. Bunday qarashlar, zamonaviy ekologik falsafaning
g‘oyaviy ildizlariga asos bo‘la oladi. Zamonaviy davr ekologik ongni global ong
darajasiga ko‘tarish zaruratini tug‘dirmoqda. Chunki ekologik inqirozlar insoniyat
uchun mahalliy muammo emas, balki global muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Bir mamlakatda chiqayotgan zararli gazlar butun Yer atmosferasiga ta'sir qilmoqda.
Shunday ekan, ekologik ong – bu shaxsiy yoki milliy emas, balki global mas’uliyatdir.
Har bir inson, har bir jamiyat, har bir davlat bu mas’uliyatni ongli ravishda qabul
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
284
qilmaguncha, ekologik muammolarni hal qilish imkonsiz bo‘ladi. Ekologik ong – bu
faqat faktlarga asoslangan ong emas, bu axloqiy ongdir. Inson o‘zining har bir harakati
– daraxt kesishidan tortib, avtomobil minib yurishigacha – tabiatga qanday ta’sir
qilayotganini anglaydigan bo‘lishi kerak. Bu anglash esa, faqat bilim orqali emas, balki
axloqiy tarbiya, madaniy qadriyatlar, estetik sezgirlik orqali shakllanadi. Shu nuqtayi
nazardan qaraganda, ekologik ongning shakllanishida san’at, adabiyot, falsafa,
madaniyat va ta’limning roli beqiyosdir.
Ekologik ong insonni o‘zidan tashqaridagi olamni anglashga, unga
javobgarlik bilan qarashga chorlaydi. U o‘z-o‘zini cheklash, haddan oshmaslik, tabiat
bilan muvozanatli munosabatda bo‘lish kabi qadriyatlarni targ‘ib qiladi. Shu bois
ekologik ong faqat intellektual yoki nazariy tushuncha emas, balki yashash uslubi,
hayot falsafasidir. Ekologik ongni shakllantirish – bu insoniyatning o‘z hayotini saqlab
qolish harakatidir. U nafaqat hozirgi avlod, balki kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyatni
his qilishni anglatadi. Bu fikrlar bugungi kunda "ekologik etik" deb ataluvchi sohada
chuqur o‘rganilmoqda.
Xulosa:
Atrof-muhit va mavjudlik o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik insoniyatning
ekologik ongini shakllantirish zaruratini yuzaga keltiradi. Ekologik ong — bu
insonning tabiat bilan uyg‘un yashashiga, tabiatni qadrlashga va uni asrashga
yo‘naltirilgan ongli yondashuvdir.Insoniyatning mavjudligi bevosita tabiiy muhitga
bog‘liq bo‘lganligi sababli, ekologik muammolar faqat ilmiy-texnik vositalar bilan
emas, balki chuqur falsafiy-madaniy yondashuv orqali ham hal etilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
To‘xtaboyev, A. (2020).
Ekologik madaniyat va tafakkur
. Toshkent: Ma’naviyat
nashriyoti.
2.
Inoyatov, I., & Qo‘chqorov, S. (2019).
Falsafa asoslari
. Toshkent: Yangi asr
avlodi.
3.
Komilov, N. (2002).
Ma’naviyat asoslari
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
4.
Nazarov, Q. (2018).
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi
. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
5.
Xayitov, T. (2015).
Ekologik etika asoslari
. Toshkent: Fan nashriyoti.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
285
6.
Habibullayev, O. (2021).
Inson va tabiat munosabatlari: falsafiy yondashuvlar
.
Toshkent: Akademnashr.
7.
Nasriddinov, S. (2017).
Ekologik xavfsizlik va barqaror taraqqiyot
. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
8.
Naess, A. (1973).
The Shallow and the Deep, Long‐Range Ecology Movement
.
Inquiry (maqola, tarjima materiallar orqali foydalanilgan).
9.
Jonas, H. (1984).
The Imperative of Responsibility: In Search of an Ethics for the
Technological Age
. (Ingliz tilidan tarjima asosida ishlatilgan).
10.
Karimov, I.A. (1998).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent:
O‘zbekiston.
11.
Turaev, B. (2010).
Falsafiy tafakkur va ekologik muammolar
. Toshkent: Fan.
12.
Jo‘rayev, N. (2014).
Ekologik ong va ekologik tarbiya
. Andijon: AndDU
nashriyoti.
