MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
286
TAʼLIM-TARBIYA TIZIMI JAMIYAT MAʼNAVIY HAYOTIDA
TUTGAN O'RNI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi oʻqituvchisi
Ochilov Abrorxon Qiyom o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
1-24-guruh psixologiya talabasi
Shodiyeva Zuhra Umid qizi
Annotsiya: Har bir jamiyatning taraqqiyoti, avvalo, uning aʼzolarining bilim
darajasi va maʼnaviy-axloqiy kamolotiga bogʻliqdir. Shu boisdan ham taʼlim-tarbiya
tizimi har qanday davlatning asosiy ustunlaridan biri sanaladi. Oʻzbekistonda ham bu
soha ustuvor yoʻnalishlardan biri sifatida rivojlantirilib kelinmoqda. Ayniqsa,
maʼnaviy hayotni boyitishda taʼlim va tarbiyaning oʻrni beqiyosdir.
Kalit so’z: Ustuvor yo’nslishlar ,ma’naviy axloqiy kamolat ,vatan parvarlik,
tafakkur ,shaxs va jamiyat,halollik, ijtimoy jarayonlar, qadriyatlar
Аннотация: Развитие любого общества зависит, прежде всего, от
уровня образованности и духовно-нравственной зрелости его членов. Именно
поэтому система образования считается одним из главных столпов любого
государства. Данная отрасль также развивается как одно из приоритетных
направлений в Узбекистане. Роль образования и воспитания неоценима,
особенно в обогащении духовной жизни.
Ключевые слова: Приоритетные направления, духовно-нравственная
зрелость, патриотизм, мышление, личность и общество, честность,
социальные процессы, ценности
Abstract: The development of any society primarily depends on the educational
level, intellectual capacity, and moral-ethical maturity of its members. These qualities
are directly shaped through the system of education and upbringing. Therefore,
education and upbringing are considered fundamental pillars of every state. The
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
287
Republic of Uzbekistan has also identified education and upbringing as strategic
directions for societal development, and this sphere is continuously being improved.
Especially in enriching the spiritual life of the people, the role of education and
upbringing is recognized as being of paramount importance.
Keywords: Priority directions, spiritual and moral maturity, patriotism,
thinking, individual and society, honesty, social processes, values
Asosiy qism
1. Taʼlim – ilmiy asos va tafakkur manbai Bugungi zamonaviy jamiyatda har
bir insonning fikrlash doirasi, hayotga munosabati va kelajakka ishonchi uning olgan
taʼlimiga bogʻliq.Taʼlim jarayoni nafaqat bilim berish, balki inson tafakkurini
shakllantirish, ularni yangicha fikrlashga, ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etishga
tayyorlash
vositasidir.Shu
jihatdan taʼlim jamiyat maʼnaviy hayotining
harakatlantiruvchi kuchi sifatida namoyon boʻladi.
2. Tarbiya – axloqiy qadriyatlar negizi Agar taʼlim inson ongini yuksaltirsa,
tarbiya uning qalbini poklaydi. Oilada, maktabda va umuman jamiyatda olib
boriladigan tarbiya ishlari yosh avlodni halollik, odob, vatanparvarlik, insof, hurmat
kabi qadriyatlarga yoʻnaltiradi. Maʼnaviyat va axloqiy tarbiyani chuqur singdirgan
shaxs esa jamiyatning sogʻlom aʼzosiga aylanadi.
3. Maʼnaviy hayot va taʼlim-tarbiyaning o‘zaro aloqasiJamiyatda yuqori
darajadagi maʼnaviyatga erishish uchun taʼlim va tarbiya uzviy bir-biriga bogʻlangan
boʻlishi shart.Har qanday rivojlanish jarayoni avvalo, inson salohiyatiga tayanadi.
Inson esa – bu bilim va tarbiyaning mahsuli.Shu sababli, maktabdan tortib oliy
taʼlimgacha boʻlgan bosqichlarda nafaqat mutaxassis tayyorlash, balki yuksak
maʼnaviyatli, mustaqil fikrlovchi, sogʻlom eʼtiqodli shaxsni shakllantirish ustuvor
vazifalardan sanaladi.
4. Oʻzbekistonda soʻnggi islohotlar. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda taʼlim-
tarbiya
tizimining
sifat
jihatidan
rivojlanishiga
alohida
eʼtibor
qaratilmoqda.Maktabgacha taʼlim, umumiy oʻrta taʼlim, kasb-hunar taʼlimi va oliy
taʼlimda yangicha yondashuvlar tatbiq etilmoqda.Prezidentimiz tomonidan ilgari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
288
surilgan “Yangi Oʻzbekiston – yuksak maʼnaviyatli jamiyat” gʻoyasi aynan shu tizim
orqali hayotga tatbiq etilmoqda.
Ta’lim va tarbiya har qanday jamiyatning taraqqiyotini ta’minlovchi asosiy
omillardan biri sanaladi. Ayniqsa, ma’naviy hayot sohasida ta’lim-tarbiya tizimi
beqiyos ahamiyatga ega. Insonda ma’naviyat, axloqiy qarashlar, ijtimoiy mas’uliyat va
vatanparvarlik tuyg‘ulari shakllanishida aynan ta’lim-tarbiya muhim rol o‘ynaydi.
Ma’lumki, jamiyatda axloqiy-me’yoriy tizimlar, qadriyatlar, an’analar va urf-
odatlar ta’lim va tarbiya jarayonida avloddan-avlodga o‘tib keladi. Shuning uchun ham
ta’lim-tarbiya tizimi faqat bilim berish yoki kasb o‘rgatish bilan cheklanmaydi, balki
shaxsning ma’naviy qiyofasini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Bu holat
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlarda ham o‘z ifodasini
topmoqda. Jumladan, Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan "Yangi O‘zbekiston –
yangi ma’naviyat" tamoyili ham aynan ta’lim-tarbiya tizimini ma’naviy uyg‘onishning
asosi sifatida ko‘rishga asos bo‘lmoqda.
Bugungi kunda ta’lim muassasalarida nafaqat dars jarayonlarida, balki sinfdan
tashqari ishlarda ham yosh avlodning ma’naviy kamolotiga alohida e’tibor
qaratilmoqda. O‘quvchilar va talabalar o‘rtasida kitobxonlikni targ‘ib qilish, milliy
g‘oya asosida tarbiya berish, tarixiy shaxslar merosini o‘rganish, ma’naviy-ma’rifiy
tadbirlarni tashkil qilish orqali yoshlar ongiga yuksak maqsadlar singdirilmoqda.
Ta’lim va tarbiya tizimi orqali ma’naviy yetuk, mustaqil fikrlaydigan, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarga hurmat bilan qaraydigan avlodni tarbiyalash mumkin. Shu
ma’noda aytish mumkinki, ta’lim-tarbiya tizimi jamiyat ma’naviy hayotining tayanch
ustunidir. U holda bu tizim faollashsa, jamiyatda ma’naviy yetuklik, axloqiy poklik va
fuqarolik pozitsiyasi kuchayadi; aksincha, e’tiborsizlik bo‘lsa, jaholat, befarqlik va
madaniyatsizlik kuchayadi.
Yana bir muhim jihat shundaki, o‘zlikni anglash, milliy g‘urur va
vatanparvarlik tuyg‘ulari aynan ta’lim-tarbiya jarayonida shakllanadi. Bu jarayonlar
orqali yoshlar ajdodlar merosi, milliy urf-odatlar, madaniyat va tarixiy xotira haqida
chuqurroq ma’lumotga ega bo‘ladilar. Natijada, ular ma’naviy immunitetga ega,
mustahkam hayotiy pozitsiyaga ega insonlar sifatida voyaga yetadilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
289
Shunday qilib, ta’lim va tarbiya tizimi jamiyatda nafaqat bilim va kasb egalari
yetishtirish, balki yuksak ma’naviy dunyoga ega, barkamol avlodni shakllantirishda
beqiyos ahamiyat kasb etadi. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatning barqarorligi,
taraqqiyoti va mustahkam ijtimoiy birligi garovidir.
Xulosa
Bugungi kunda jamiyatda yuz berayotgan o‘zgarishlar, texnologiyalar rivoji,
axborot oqimining kuchayishi insoniyat oldiga yangi-yangi vazifalarni qo‘yayotgani
hech kimga sir emas. Ayniqsa, yoshlar ongini to‘g‘ri shakllantirish, ularni yuksak
ma’naviyat egasi qilib tarbiyalash borgan sari dolzarb masalaga aylanmoqda. Shu
nuqtai nazardan qaraganda, ta’lim va tarbiya tizimi jamiyat ma’naviy hayotining yuragi
desak, adashmagan bo‘lamiz.Chunki inson avvalo oila, bog‘cha, maktab va oliy ta’lim
orqali hayotni o‘rganadi, o‘z qarashlarini shakllantiradi, jamiyatda o‘z o‘rnini topishga
harakat qiladi. Bu jarayonda unga berilgan bilim, berilgan tarbiya, ko‘rsatilgan e’tibor
va muhit juda katta rol o‘ynaydi. Yaxshi o‘qituvchi, dono tarbiyachi yoki mehribon
ota-ona – bular barchasi yosh avlod qalbiga yaxshilik urug‘ini qadashga xizmat
qiladi.Ta’limsiz inson – yo‘qsil, tarbiyasiz inson – xavfli. Bilim bo‘lmasa, taraqqiyot
bo‘lmaydi, tarbiya bo‘lmasa, insoniylik yo‘qoladi. Bu hayot haqiqatini har bir jamiyat,
har bir xalq chuqur anglab yetmog‘i kerak. Shu bois ham rivojlangan davlatlar eng
avvalo ta’lim va tarbiyaga sarmoya kiritadi, eng yaxshi kuchlarini o‘qituvchilikka jalb
qiladi, yoshlar kelajagini ustuvor vazifa deb biladi.O‘zbek xalqining asrlik qadriyatlari,
dinu diyonati, odobu axloqi, hurmat va iffatga asoslangan tarbiyasi beqiyos boylikdir.
Bu boylikni asrash va kelajak avlodga yetkazish – zamonaviy ta’lim-tarbiya tizimi
zimmasidagi eng muhim vazifadir. Kitob o‘qigan, ilmga chanqoq, ota-onasini hurmat
qiladigan, xalqini sevadigan, yurtga fidoyi yoshlarni tarbiyalash – bu bizning
kelajagimiz uchun eng katta sarmoyadir.Shunday ekan, bugungi kunda har bir oila, har
bir maktab, har bir jamiyat a’zosi ta’lim va tarbiya masalasiga jiddiy yondashmog‘i
shart. Chunki yoshlar qanday bo‘lsa, ertangi kun shunday bo‘ladi. Agar biz
ma’naviyatli, bilimli, iymonli, vatanparvar avlodni yetishtirsak, yurtimizni hech
qanday kuch egib qo‘ya olmaydi. Ammo agar bu ishda loqaydlik, e’tiborsizlik bo‘lsa,
unda kelajakni yo‘qotish xavfi tug‘iladi.Xulosa shuki, ta’lim va tarbiya – bu oddiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_ Май –2025
290
darslar, kitoblar, sinflar emas. Bu – jamiyatni boshqaruvchi eng katta kuch, xalqning
kelajagini belgilovchi muhim mezon. Uning qanday bo‘lishi – bizning bugungi
munosabatimizga bog‘liq
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent:
Adolat, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston strategiyasi”
haqidagi nutqlari va rasmiy chiqishlari. // www.president.uz
3.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
4.
Jo‘rayev M., Omonov N. Pedagogika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
5.
Rajabov T. Ma’naviyat asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
6.
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti. Ma’naviyat va
ma’rifat asoslari. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: TDTTU nashriyoti, 2021.
7.
G‘ofurov Q. Ta’lim va tarbiya – jamiyat taraqqiyotining asosi. // Ma’naviyat
jurnali, 2023, №2. – B. 15–21.
8.
Xolbo‘tayev A. Oila va ta’lim uyg‘unligi. – Samarqand: Zarafshon, 2020.
9.
Yusupov Sh. O‘zbekiston yoshlarining ma’naviy tarbiyasi muammolari. –
Toshkent: Ijtimoiy fikr, 2021.
10.
Mahmudov B. Yoshlar va ma’naviyat. – Toshkent: Ma’rifat, 2017.
