MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
352
ONA TILINI O’QITISHDA KOMMUNIKATIV YONDASHUV:
NAZARIYA VA AMALIYOT
Jo’raboyeva Feruza Abduhalimovna
Аndijon shahar 1-son politexnikum, ona tili va adabiyoti fani o'qituvchisi.
Annotatsiya: Mazkur maqolada ona tilini o‘qitish jarayonida kommunikativ
yondashuvning nazariy asoslari va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Tilni o‘rganish faqat
grammatik qoidalarni o‘zlashtirish emas, balki uni erkin, muloqot vositasi sifatida
qo‘llay olish ko‘nikmasini shakllantirish ekani asoslab berilgan. Kommunikativ
yondashuv asosida tuzilgan darslar modeli, o‘quvchilarning nutqiy faolligini oshirish,
ijodiy fikrlashini rivojlantirish va real hayotiy vaziyatlarda tilni qo‘llay olish malakasini
shakllantirishga xizmat qilishi ko‘rsatib beriladi. Maqolada kommunikativ
metodikaning afzalliklari, uning an’anaviy yondashuvlardan farqi va zamonaviy ta’lim
tizimidagi ahamiyati muhokama qilinadi. Shuningdek, ushbu yondashuvni ona tili
darslariga tatbiq etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar va tajriba asosidagi kuzatuvlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar: ona tili, kommunikativ yondashuv, til o‘qitish metodikasi, muloqot
kompetensiyasi, zamonaviy ta’lim, til ko‘nikmalari, interaktiv metodlar, og‘zaki va
yozma nutq, lingvodidaktika, ta’lim samaradorligi.
Globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlangan zamonaviy davrda ta’lim
sohasida yuz berayotgan o‘zgarishlar, ayniqsa til o‘qitish metodikalariga jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. An’anaviy grammatika–tarjima metodlari endilikda zamonaviy
talablarga javob bermay qolmoqda. Bugungi o‘quvchi faqat qoidalarni biluvchi emas,
balki o‘z fikrini ravon, aniq va asosli ifodalay oluvchi, mustaqil fikrlovchi shaxs bo‘lishi
kerak. Shu bois, til o‘rgatish jarayonida kommunikativ yondashuv muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
353
Kommunikativ yondashuvning asosiy maqsadi – o‘quvchilarda og‘zaki va
yozma nutqni faol qo‘llay olish, real hayotiy muloqotda til vositasida samarali ishtirok
eta olish malakasini shakllantirishdir. Bu yondashuv o‘rganuvchi shaxsning til tizimini
emas, balki tilning amaliy funksiyasini egallashiga qaratilgan. Ayniqsa, ona tilini
o‘qitishda ushbu metodning joriy etilishi o‘quvchilarning tilga nisbatan munosabatini,
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini sezilarli darajada oshiradi.
Bugungi kunda ona tilini o‘qitishda kommunikativ yondashuvdan foydalanish
masalasi nafaqat didaktik, balki sotsiolingvistik, lingvodidaktik va psixologik jihatdan
ham chuqur o‘rganishni talab qilmoqda. Chunki til – bu nafaqat bilimlar tizimi, balki
shaxsning fikrlash vositasi, ijtimoiy ongining bir qismi sifatida ham muhim rol o‘ynaydi.
Kommunikativ yondashuv asosida tuzilgan darslar modeli, interaktiv usullar, o‘yinlar,
rolikli mashqlar o‘quvchilarning nutqiy faolligini kuchaytiradi va ularni tilni real
vaziyatlarda ishlatishga o‘rgatadi.
Mazkur maqolada ona tilini o‘qitishda kommunikativ yondashuvning nazariy
asoslari, uslubiy imkoniyatlari va ularning amaliyotdagi qo‘llanish mexanizmlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, metodikaning afzalliklari, hozirgi o‘quv jarayonidagi dolzarb
muammolar hamda ularni bartaraf etish yo‘llari xususida fikr yuritiladi.
Til o‘rganish jarayoni asosan ikki asosiy komponentga —
bilim olish
(grammatika, lug‘at boyligi, qoidalar) va
uni amaliy qo‘llay olish
(muloqot, yozish,
eshitish, o‘qish)ga tayanadi. An’anaviy yondashuvlar, ayniqsa, o‘zbek maktablarida
uzoq vaqt davomida ustuvor bo‘lgan “grammatika – tarjima” modeli, asosan nazariy
bilimlarni yetkazishga qaratilgan edi. Bu esa o‘quvchilarning erkin fikrlash, o‘z fikrini
ifoda qilish, og‘zaki muloqotga kirishish kabi ko‘nikmalarini cheklab qo‘yar edi.
Kommunikativ yondashuv esa buning aksiga, tilni
ijtimoiy muloqot vositasi
sifatida
o‘rgatishni maqsad qiladi. Bu yondashuv XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab xorijiy
tillarni o‘qitishda keng qo‘llanila boshlagan bo‘lsa-da, hozirda ona tili ta’limida ham
muhim metodik asosga aylanmoqda. Bu yondashuvda o‘quvchi tilni grammatik qoidalar
orqali emas, balki
real hayotiy vaziyatlarda, muloqot asosida
o‘zlashtiradi.
Kommunikativ yondashuvning nazariy asoslari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
354
Kommunikativ yondashuv til o‘rganishning zamonaviy paradigmasi bo‘lib, u
tilni ijtimoiy hodisa, muloqot vositasi sifatida talqin etadi. Bu yondashuv XX asrning
70–80-yillarida Chomsky va Halliday kabi tilshunoslarning ishlari asosida shakllangan.
Til strukturasi emas, balki
til funksiyasi
, ya’ni
uni ishlatish qobiliyati
asosiy e’tiborga
olinadi.
1. Kommunikativ kompetensiya tushunchasi
Kommunikativ yondashuvning nazariy bazasini amerikalik tilshunos Dell
Hymes tomonidan ilgari surilgan
“kommunikativ kompetensiya”
tushunchasi tashkil
etadi. U til bilish faqat grammatik bilim emas, balki:
Kim bilan
,
qayerda
,
qanday maqsadda
muloqot qilishni ham bilishni anglatadi.
Keyinchalik bu model Januzs Model (Janusz Model), Maykl Canale va Merrill
Svain tomonidan to‘ldirilgan. Ularning fikricha,
kommunikativ kompetensiya
quyidagi to‘rt komponentdan iborat:
Grammatik kompetensiya
– so‘zlashuv va yozishdagi grammatik
me’yorlarni bilish;
Ijtimoiy-lingvistik kompetensiya
– muloqot kontekstini tushunish;
Diskursiv kompetensiya
– matnni izchil tuzish;
Strategik kompetensiya
– tilni ishlatishda muammoli vaziyatlardan
chiqish usullarini bilish.
Bu model asosida kommunikativ yondashuvda o‘quvchi grammatikani
yodlamaydi, balki uni muloqotda
kontekstual tarzda
o‘zlashtiradi.
2. Kommunikativ yondashuv va lingvodidaktika
Lingvodidaktika fanida kommunikativ yondashuv
konstruktivistik
ta’lim
nazariyasiga asoslanadi. Bu nazariyaga ko‘ra, bilim o‘quvchiga tayyor holatda
berilmaydi, balki u
faol ishtirok
,
o‘z fikrini bildirishi
,
muammoni hal qilishi
orqali
o‘zlashtiriladi. Ya’ni:
“Tilni bilish emas, balki uni ishlata olish – ta’lim natijasidir.”
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
355
Shu bois, kommunikativ yondashuvda o‘qituvchi – axborot manbai emas, balki
muvofiqlashtiruvchi (facilitator)
,
yo‘lboshchi
rolini bajaradi. O‘quvchi esa
faol
subyektga
aylanadi.
3. O‘zbek tilshunosligida kommunikativ yondashuv
O‘zbek tilini o‘rganish jarayonida kommunikativ yondashuvni tadqiq etish va
amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha bir qancha ilmiy ishlar amalga oshirilgan. Jumladan:
prof. G‘.Abdurahmonov,
prof. O.Sultonov,
dots. N.Qodirova,
dots. Z.Teshaboyeva
kabi olimlar o‘zbek tilini o‘rganishda kommunikativ metodikaning afzalliklarini
ko‘rsatib bergan.
Ularning tadqiqotlarida ona tilida og‘zaki nutqni rivojlantirish, tilni madaniy
kontekstda qo‘llash, interfaol usullar orqali muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishga
alohida urg‘u berilgan.
4. Ta’limda kommunikativ yondashuvning metodik asoslari
Kommunikativ yondashuvga asoslangan darslar quyidagicha tashkil etiladi:
Asosiy element
Tavsifi
Maqsad
Tilni real muloqotda ishlata olishni o‘rgatish
O‘quv materiali
Hayotiy mavzular asosida (do‘stlik, maktab, oilaviy suhbat)
Mashqlar turi
Dialog, munozara, vaziyatli o‘yinlar, rol o‘ynash
Faollik
O‘quvchilar markazida bo‘ladi; interaktivlik kuchli
Baholash
Kommunikativ vazifalarni bajarish asosida (nutq aniqligi,
mazmun, ifoda erkinligi)
Bunday yondashuv nafaqat til ko‘nikmalarini shakllantiradi, balki:
ijodiy fikrlashni,
ijtimoiy faollikni,
madaniyatlararo kompetensiyani ham rivojlantiradi.
5. Nazariy va amaliy uyg‘unlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
356
Kommunikativ yondashuv nazariy jihatdan kuchli asosga ega bo‘lishi bilan
birga, uni amaliyotga tatbiq etish ham muhim. O‘quvchilarda erkin fikr aytish,
savollarga mantiqiy javob qaytarish, fikr bildirish, nutqni maqsadga muvofiq qurish
ko‘nikmalari kommunikativ metodikaning samaradorligini ko‘rsatadi. Shu bois, bu
yondashuvda nazariya bilan amaliyot o‘zaro bog‘langan holda ishlaydi.
Ona tilini o‘qitishda kommunikativ yondashuv tilni o‘rgatish jarayonini
yangicha shakllantirgan va uni faqat grammatik qoidalarni o‘rgatish bilan
cheklamaydigan metodologiya sifatida alohida o‘rin egalladi. Ushbu yondashuv, tilni
ijtimoiy muloqot vositasi sifatida talqin etib, o‘quvchining muloqot qilish qobiliyatini
rivojlantirishga qaratilgan. Kommunikativ yondashuvda o‘quvchi tilni faqat grammatik
nazariyaga asoslanib emas, balki real hayotiy vaziyatlarda, muloqotda ishlatishga
o‘rgatadi.
Nazariy jihatdan, kommunikativ yondashuv
kommunikativ kompetensiya
kontseptsiyasiga asoslanadi, bu esa tilni amaliy ishlatish va muloqotda ishtirok etish
ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi. O‘quvchilar o‘z fikrini erkin ifodalash, savollarga javob
berish, fikr bildirish, vaziyatli muammolarni hal qilishda ko‘nikmalarni egallaydilar.
Ushbu metodikada o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchilarning
faolligini oshiradigan muvofiqlashtiruvchi (facilitator) rolini bajaradi.
Amaliyotda esa, kommunikativ yondashuv o‘quvchilarning tilga bo‘lgan
qiziqishini oshirib, o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyani kuchaytiradi. Bunda tilning
grammatik tuzilmasi o‘quvchilarga amaliy kontekstda, ya'ni suhbatda, munozarada,
yozishda va boshqa real vaziyatlarda ko‘rsatiladi. Natijada, o‘quvchilar o‘z fikrlarini
aniq va ravon ifodalash, o‘zaro muloqotda muvaffaqiyatli bo‘lish, ijtimoiy vaziyatlarda
tilni samarali ishlatish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Biroq, kommunikativ yondashuvning samarali tatbiq etilishi uchun ba'zi
muammolar ham mavjud. O‘qituvchilarning malakasini oshirish, yangi darsliklar va
resurslar ishlab chiqish, baholash tizimini yangilash kabi masalalar e'tiborga olishni
talab qiladi. Ushbu yondashuvni yanada muvaffaqiyatli qo‘llash uchun o‘qituvchilarni
doimiy ravishda yangi metodikalar va texnologiyalar bilan tanishtirish zarur.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
357
Xulosa.Umuman olganda, ona tilini o‘qitishda kommunikativ yondashuv
o‘quvchilarning nutqiy faolligini oshiradi, tilga bo‘lgan ijobiy munosabatni
shakllantiradi va ularning real hayotdagi muloqotga tayyorligini ta’minlaydi. Bu
metodikaning ta’lim jarayoniga tatbiq etilishi nafaqat til o‘rgatishning sifatini oshiradi,
balki o‘quvchilarning umumiy intellektual rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Hymes, D. (1972).
On Communicative Competence
. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press.
2.
Canale, M., & Swain, M. (1980).
Theoretical Bases of Communicative
Approaches to Second Language Teaching and Testing
. Applied Linguistics, 1(1), 1-47.
3.
Abdurahmonov, G. (2005).
O‘qitishda kommunikativ yondashuv
. Tashkent:
O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
4.
Sultonov, O. (2010).
Ona tilini o‘qitishda yangi metodlar va usullar
. Tashkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
5.
Qodirova, N. (2014).
Lingvodidaktika va til o‘qitish metodikasi
. Tashkent: Sharq
nashriyoti.
6.
Teshaboyeva, Z. (2017).
Kommunikativ yondashuv va uning ta’lim jarayonidagi
o‘rni
. Filologiya va tilshunoslik fanlari bo‘yicha ilmiy maqola. Tashkent.
