MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
95
INGLIZ TILI DARSLARI ORQALI O’QUVCHILARDA O’QIB
TUSHUNISH VA TINGLAB TUSHUNISH KO’NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH
Sojida Mardonova Sirojiddin qizi
Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani 48-umumiy o'rta ta'lim
maktabi Ingliz tili fani o'qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz tili darslari orqali o‘quvchilarda o‘qib
tushunish (reading comprehension) va tinglab tushunish (listening comprehension)
ko‘nikmalarini shakllantirishning mazmuni, usullari va metodik yondashuvlari
yoritilgan. Shuningdek, mazkur receptive ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat
qiluvchi metodlar, texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijalari maktab amaliyotiga tatbiq etish imkoniyatlari bilan asoslanadi.
Kalit so‘zlar: Ingliz tili, o‘qib tushunish, tinglab tushunish, receptive skills,
metodika, kompetensiya, til o‘rgatish, interfaol darslar, kommunikativ yondashuv.
Global integratsiya va raqamli dunyoda ingliz tili asosiy aloqa vositasi sifatida
tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Maktab ta’lim tizimida ushbu tilni chuqur
o‘rgatish – o‘quvchilarda to‘rt asosiy til ko‘nikmasini: o‘qish, yozish, tinglash va
gapirishni shakllantirishni talab qiladi. Ayniqsa, o‘qib tushunish va tinglab tushunish
ko‘nikmalari – ingliz tilini samarali qabul qilishning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
maqolada aynan receptive ko‘nikmalar – o‘qib va tinglab tushunishni shakllantirishga
qaratilgan metodik yo‘llar va tajribalarga e’tibor qaratiladi.
Ingliz tili darslari orqali o’quvchilarda o’qib tushunish va tinglab tushunish
ko’nikmalarini shakllantirish uchun quyidagi strategiya va usullarni qo’llash samarali
bo’ladi:
O’qib tushunish ko’nikmalarini rivojlantirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
96
O’qib tushunish (reading comprehension) ko’nikmalarini shakllantirish uchun
o’quvchilarning matnni tahlil qilish, asosiy fikrlarni aniqlash va ma’lumotni qayta
ishlash qobiliyatlarini rivojlantirish muhimdir. Quyidagi usullar yordam beradi:
- Matn tanlash: O’quvchilarning yoshi, darajasi va qiziqishlariga mos matnlar
tanlang. Masalan, boshlang’ich darajadagi o’quvchilar uchun oddiy hikoyalar, o’rta
daraja uchun maqolalar yoki yangiliklar, yuqori daraja uchun ilmiy yoki adabiy matnlar
mos keladi.
- Oldindan o’qish (Pre-reading): Matnni o’qishdan oldin o’quvchilarga mavzu
bo’yicha savollar bering yoki kalit so’zlarni muhokama qiling. Masalan, agar matn
ekologiya haqida bo’lsa, “environment”, “pollution” kabi so’zlarni oldindan
tushuntirib o’ting.
- Faol o’qish (Active reading): O’quvchilardan matnni o’qiyotganda asosiy
fikrlarni belgilash, noma’lum so’zlarni kontekstdan aniqlash yoki muhim qismlarni
qayd etishni so’rang.
- O’qishdan keyin (Post-reading): Matn bo’yicha savollar bering: “Asosiy fikr
nima edi?”, “Muallif nima deydi?”, “Bu matn sizga nimani o’rgatdi?”. Shuningdek,
o’quvchilarni guruhlarga bo’lib, matnni muhokama qilishga undang.
- Turli xil mashqlar: Matnga asoslangan “to’g’ri/ noto’g’ri” savollari, gaplarni
to’ldirish, sinonim/antinim topish yoki xulosa yozish kabi mashqlarni bajaring.
Tinglab tushunish ko’nikmalarini rivojlantirish
Tinglab tushunish (listening comprehension) ko’nikmalarini rivojlantirish
uchun o’quvchilarning nutqni idrok etish va ma’lumotni qayta ishlash qobiliyatlarini
oshirish kerak. Quyidagi usullar samarali:
- Mos audio materiallar: O’quvchilar darajasiga mos audio yoki video
materiallardan foydalaning. Masalan, boshlang’ich daraja uchun qisqa dialoglar, o’rta
daraja uchun podkastlar, yuqori daraja uchun TED nutqlari yoki yangiliklar.
- Oldindan tayyorgarlik (Pre-listening): Tinglashdan oldin mavzuni muhokama
qiling, kalit so’zlarni tushuntiring yoki qanday ma’lumotga e’tibor berish kerakligini
aytib o’ting.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
97
- Faol tinglash (Active listening): O’quvchilardan tinglash jarayonida muhim
ma’lumotlarni qayd etishni yoki savollarga tayyorlanishni so’rang. Masalan, “Bu
suhbatda qanday muammo muhokama qilindi?”.
- Tinglashdan keyin (Post-listening): Tinglangan material bo’yicha savollar
bering, muhokama uyushtiring yoki o’quvchilardan qisqacha xulosa aytib berishni
so’rang. Shuningdek, rol o’ynash (role-play) orqali tinglangan dialogni takrorlash
samarali bo’ladi.
- Turli xil mashqlar: Bo’sh joylarni to’ldirish (gap-filling), tinglangan
ma’lumotni tartibga solish yoki eshitilgan ma’lumotni matn shaklida yozib berish kabi
mashqlarni qo’llang.
Integratsiyalashgan yondashuv
O’qib tushunish va tinglab tushunish ko’nikmalarini birgalikda rivojlantirish
uchun quyidagi usullarni sinab ko’ring:
- Video va subtitrlar: Ingliz tilidagi videolarni subtitrlar bilan ko’rsating.
Birinchi bosqichda subtitrlar bilan tinglash, keyin subtitrsiz takrorlash orqali ikkala
ko’nikma ham rivojlanadi.
- Matn va audio kombinatsiyasi: O’quvchilarga avval matnni o’qib, keyin o’sha
mavzu bo’yicha audio tinglashni taklif qiling. Bu ularning so’z boyligini va tushunish
darajasini oshiradi.
- Interaktiv darslar: Guruhlarda muhokama, debat yoki loyiha ishlari orqali
o’quvchilarning o’qigan va tinglagan ma’lumotlarini amalda qo’llashga undang.
Motivatsiya va moslashuvchanlik
- Qiziqarli mavzular: O’quvchilarning qiziqishlariga mos mavzular tanlang
(masalan, sport, kino, sayohat).
- Teknologiyadan foydalanish: Quizlet, Kahoot yoki BBC Learning English
kabi platformalardan foydalanib, darslarni interaktiv qiling.
- Darajaga moslik: Har bir o’quvchining darajasiga mos vazifalar bering,
shunda ular o’zlarini qulay his qiladilar va motivatsiyalari oshadi.
5. Doimiy baholash va qayta aloqa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
98
- O’quvchilarning rivojlanishini muntazam baholang. Masalan, har oy oxirida
qisqa testlar yoki loyihalar orqali ularning o’qib va tinglab tushunish ko’nikmalarini
tekshiring.
- Ijobiy qayta aloqa bering va xatolarni tuzatishda ularga yo’l-yo’riq ko’rsating.
O‘qib tushunish va tinglab tushunish ko‘nikmalari boshqa til ko‘nikmalari
uchun poydevor vazifasini bajaradi. Ayniqsa, boshlang‘ich va o‘rta ta’lim bosqichida
bu ko‘nikmalar o‘quvchilarning tilga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Mavjud
darsliklarda bu ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan topshiriqlar mavjud
bo‘lsada, amaliyotda ulardan foydalanish darajasi past. Shuning uchun ham
o‘qituvchining metodik yondashuvi, qo‘shimcha materiallar va individual yondashuv
muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
O‘quvchilarda ingliz tilidagi matnlarni o‘qib va tinglab tushunish
ko‘nikmalarini shakllantirish, ularning umumiy til kompetensiyasini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Ushbu ko‘nikmalar orqali o‘quvchilar mustaqil ta’lim olish, axborot
izlash va kommunikatsiya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Dars jarayoniga interaktiv audio va video materiallarni keng jalb qilish.
O‘qish va tinglash bo‘yicha differensial yondashuv asosida mashqlar tuzish.
Har bir matndan keyin kontekstga asoslangan savollar, grafik-topshiriqlar va
kichik loyiha ishlarini kiritish.
O‘quvchilarning
mustaqil
o‘qib/tinglab
tushunish
ko‘nikmalarini
rivojlantiruvchi platformalardan (BBC Learning English, VOA Learning English)
foydalanishni yo‘lga qo‘yish.
Adabiyotlar.
1.
Hoshimov O`, Yokubov I. Ingliz tili o`qitish metodikasi, Toshkent, 2003-yil
2.
J.Jalolov Chet tilini o’qitish metodikasi,Toshkent,2012-yil
3.
Z. No’monova, G. O’rinboyeva- Til o’rganishda (listening) tinglab tushunish
qobiliyatini rivojlantirishning qulay usuli(ingliz tili misolida)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
99
4.
K.A. Krilova "Chet tili darslarida tinglashni o‘rgatish texnikasi. Ingliz tili
darslarida tinglashni o`rgatish metodikasi Ingliz tili darslarida tinglashni o`rgatish
bosqichlari"
5.
Khodjamkulov, U., Makhmudov, K., & Shofkorov, A. (2020). The Issue of
Spiritual and Patriotic Education of Young Generation in the Scientific, Political and
Literary Heritage of Central Asian Thinkers. International Journal of Psychosocial
Rehabilitation, 24(05), 6694-6701.
6.
Makhmudov, K. (2020). Ways of Forming Intercultural Communication in
Foreign Language Teaching. Science and Education, 1(4), 84-89.
