MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
59
FIZIKADA YORUG’LIKNING SUYUQLIKLARDA SINISHI VA
DISPERSIYASINI REAL VA VERTUVAL TAJRIBALAR ASOSIDA
O’RGANISH
Xolboyev Safar Shaymardon o`g`li
Abdusalamov Muhammaddiyor Xusanboy o`g`li
muhammaddiyorabdisalomov229@gmail.com
DTP Fizika ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabalari
.
Annotatsiya. Fizika fani eksperimental fan hisoblanadi. Shu sababdan fizikaviy
qonuniyatlar va hodisalarni chuqurroq tushunish,ularni real hayotda qo‘llash
imkoniyatlarini ochish uchun labaratoriya ishlarining o‘rni juda katta. Ushbu tezisda
Oliy ta’lim muassalarida fizikadan yorug‘likning suyuqliklarda sinishi va
dispersiyasining real va vertual tajribalar asosida o‘rganish tajribalarini bajarishga
kompleks yondashuvning uslubiy asoslari tavfsiflangan. Fizika fanini o‘qitishda yangi
bo‘lgan real va vertual tajribalardan foydalanish usullarining afzalliklari bayon
qilingan.
Kalit so‘zlar: Abbe raqami , refraktometr, yorug‘lik sinishi, yorug‘lik
dispersiyasi.
Ishning maqsadi:
dispersiya hodisasini o`rganish, suyuqliklarning sindirish
ko`rsatkichini aniqlash.
Kirish.
Avvalo yorug‘likning sinish hodisasi yorug‘lik nurlari bir muhitdan ikkinchi
muhitga o‘tishda ularning yo‘nalishi va tezligi o‘zgarishi orqali yuzaga kelishi
aniqlanadi. Yorug‘likning sinishi (yoki refraksiyasi) — bu yorug‘lik nuri suyuqlik, gaz
yoki boshqa muhitlar orqali o‘tishda tezligining o‘zgarishi va yo'nalishining buzilishi
jarayonidir. Bu hodisa, yorug‘likning muhitning zichligi va optik xususiyatlariga qarab
yuzaga keladi. Yorug'likning sinishi — bu yorug'lik nurlari bir muhitdan ikkinchi
muhitga o'tganda yo'nalishini o'zgartiradigan hodisa. Bu hodisa
Snell qonuni
bilan
tasvirlanadi, va bu qonun yorug'likning har bir muhitda qanday sinishini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
60
aniqlaydi.Snell qonuni;Yorug'likning bir muhitdan ikkinchi muhitga o'tishi, har bir
muhitning sinish koeffitsienti (refraksiya indeksi)ga bog'liq. Refraksiya indeksi (nnn)
yorug'likning muhitdan o‘tish tezligini bildiradi. Agar muhitning refraksiya indeksi
yuqori bo'lsa, yorug'likning tezligi pastroq bo'ladi, ya'ni yorug'likning o‘tish burchagi
kichikroq bo'ladi.
Snell qonuni quyidagi shaklda ifodalanadi:
Bu yerda: n
1
va n
2
— mos ravishda birinchi va ikkinchi muhitlarning refraksiya
indekslari (sinish koeffitsientlari), θ
1
vaθ
2
— yorug'likning sinish oldidan va keyin hosil
bo'lgan burchaklar.
Agar yorug'lik bir muhitdan ikkinchi muhitga o'tayotgan bo'lsa, masalan, havo
(refraksiya indeksi n
1
=1)dan suvga (refraksiya indeksi n
2
≈1.33) o'tayotgan bo'lsa,
yorug'likning yo'nalishi o'zgaradi va sinish burchagi hisoblanadi. Bu hodisa, masalan,
ko'zga ko'rinadigan ob'ektlar suv ichida joylashgan holda qanday ko'rinishini
o'zgartiradi.Sinishning muhim ta’siri:Total internal reflection (TIR) — Ba'zi
holatlarda, masalan, suyuqlikda yorug'lik burchagi ma’lum bir kritik qiymatdan
oshganda, barcha yorug'lik nurlari to'liq aks etadi va sinishning yana bir hodisasi bo'lib,
bu hodisani "ichki to'liq aks ettirish" deb ataladi. Bu hodisa optik tolalar va boshqa
optik qurilmalarda qo'llaniladi.
Yorug'likning dispersiyasi
. Dispersiya — bu yorug'likning to'lqin uzunligiga
qarab turli tezliklarda tarqalishidir. Bu hodisa shundaki, yorug'likning har bir rangiga
mos keladigan to'lqin uzunligi bo'yicha turli sinish koeffitsientlari mavjud. Natijada,
har bir rang (yoki to'lqin uzunligi) boshqa burchak ostida sinadi, bu esa ranglarning
ajralishiga olib keladi.
Dispersiya hodisasi:
Yorug'lik nurlari turli to'lqin uzunliklariga
ega bo‘lgan turli ranglardan iborat. Har bir rangli yorug'likning tezligi va sinish
burchagi boshqacha bo‘ladi. Masalan, qizil rangli yorug'lik (uzun to‘lqin uzunligi)
sinish burchagini kamroq o‘zgartiradi, ko‘k rangli yorug‘lik (qisqa to‘lqin uzunligi) esa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
61
ko‘proq o‘zgaradi.Suyuqlikdagi dispersiyaning sababi shundaki, suyuqlikning
refraksiya indeksi (sinish koeffitsienti) har bir to'lqin uzunligi uchun boshqacha bo'ladi.
Bu fenomen odatda optik prizmada yoki optik tolalarda juda sezilarli bo‘ladi. Yorug'lik
turli ranglarga ajralib, har biri o‘ziga xos burchak ostida sinadi.Dispersiyani tavsiflash
uchun D sifatida aniqlanadigan qiymat , o‘rtacha dispersiya deb ataladi.
bu erda
𝒏
f
va
𝒏
c
mos ravishda λ = 486,1 nm (ko‘k chiziq, F) va λ = 653,3 nm
(qizil chiziq, C) uchun vodorod spektridagi sinishi ko‘rsatkichlari. Amaliy ishlarda
odatda dispersiya koeffitsienti yoki Abbe raqami deyiladi.
bu yerda
𝒏
d
− to‘lqin λ = 589,3 nm uchun sinishi indeksi ( ikki yaqin sariq
natriy chizig‘ining uzunliklarining D o‘rtacha qiymati).
Abbe raqami
— bu shisha
yoki boshqa materialning dispersiya xususiyatlarini o‘lchash uchun ishlatiladigan
parametrdir. U materialning optik dispersiyasini, ya'ni uning yorug‘lik to‘lqinlarining
turli uzunliklarida qanday sinishini (ajralishini) ifodalaydi. Abbe raqami, ayniqsa,
optik materiallar va optik asboblarda (masalan, mikroskoplar va linzalar)
materiallarning dispersiyasini baholashda muhim ahamiyatga egaReal labaratoriyaga
kerakli jihozlar
:
yorug‘lik manbai; yorug‘lik filtrlarini mahkamlash uchun mandrel;
kollimator ob’ektiv; aylanuvchi stol; ichi bo‘sh prizma; kichik ekran; katta ekran; optik
taglik; baholovchilar, refraktometr.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
62
1-rasm - Uskunaning tarkibi: 1 - yorug‘lik manbai; 2 - yorug‘lik filtrlarini
mahkamlash uchun mandrel; 3 – kollimator ob’ektiv; 4 - aylanuvchi stol; 5 - ichi bo‘sh
prizma; 6- kichik ekran; 7 - katta ekran; 8 - optik taglik; 9 – baholovchi
2- rasm - Refraktometr (o‘ng ko‘rinish): 1- holat; 2 - ko‘zoynak; 3- yorug‘lik
/ soya chegarasini va ko‘rsatkichlar shkalasini siljitish uchun volan; 4-kompensator
volan; 5-haroratni nazorat qilish uchun ulanishlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
63
3-rasm - Refraktometr (chap ko‘rinish): 1- korpus; 2 - yorituvchi prizma bilan
harakatlanuvchi ramka; 3 - termometr; 4 - damper; 5 - o‘lchov prizmasi bo‘lgan
ramka; 6 - yig‘iladigan oyna; 7- korpus qopqog‘i; 8 – volanning mahkamlagichi; 9 -
optik detal; 10 - haroratni nazorat qilish uchun fitting; 11- prizmani sozlash vinti
(korpusning orqa devorida).
Vertival ko`rinishi.
4-rasm.Yorug`likning suvdan havoga o`tayotgandagi sinishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
64
5-rasm.Yorug`lik dispersiyasi.Prizmadan o`tib ranglarga ajralishi.
Tarqalish (Dispersion): Yorug'likning turli to'lqin uzunliklari turli tezliklarda
harakat qilgani sababli, ular prizma orqali o'tganda turli miqdorda bukiladi. Bu
yorug'likning o'z tarkibidagi ranglarga bo'linib tarqalishiga olib keladi, bu esa tarqalish
deb ataladi. Shuning uchun biz prizma orqali oq yorug'likni o'rganganimizda, kamalak
ranglari kabi effektni ko'ramiz
.
Real va Virtual laboratoriya ishining farqlari – Xulosa:
Yorugʻlikning sinishi va dispersiyasi bo‘yicha o‘tkazilgan laboratoriya ishining
real (fizik) va virtual (simulyatsion) bajarilishi orasida bir qator muhim farqlar mavjud.
Aniqlik va nazorat:
Virtual laboratoriya (masalan, PhET simulyatori) o‘zgaruvchilar (materiallar,
burchaklar, sinish ko‘rsatkichlari) ustidan to‘liq va aniq nazoratni ta'minlaydi. Har
qanday fizik cheklovlarsiz eksperimentni tez va qulay bajarish mumkin.
Real laboratoriyada esa o‘lchovlar inson xatolari, qurilma aniqligi va tashqi
omillar (yoritish, joylashuv) ta’sirida biroz xatolik bilan bajarilishi mumkin.
Tajriba muhiti:
Virtual muhitda xavf yo‘q, shisha yoki lazer bilan bog‘liq xavfsizlik
muammolari bo‘lmaydi. Har qanday holatni osongina model qilish mumkin. Real
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
65
tajribada esa ehtiyot choralariga rioya qilish, mos sharoit yaratish va qurilmalarni
to‘g‘ri sozlash zarur
6-rasm.Yorug`likning shisha muhitidan havoga o`tishidagi sinish holati
Tajriba vositalariga ehtiyoj:
Real laboratoriya turli optik qurilmalar (lazer, linza, optik stend, proyektor)
talab qiladi, bu esa moddiy-texnik bazaga bog‘liq bo‘ladi.
Virtual laboratoriyada esa faqat internet va kompyuter yetarli.
Tushunishga ta’siri:
Virtual muhit o‘quvchilarga sinish va dispersiyani vizual ko‘rinishda, tez-tez
takrorlab ko‘rish imkonini beradi. Tez o‘zgaruvchilarni sozlash orqali natijalarni
darhol ko‘rish mumkin.
Real laboratoriya esa fizik tajriba ko‘nikmasini, asbob bilan ishlash
madaniyatini va kuzatuvchanlikni shakllantiradi.
Umumiy xulosa:
Virtual va real laboratoriya ishlarining har ikkalasi o‘quv jarayonida muhim
ahamiyatga ega. Virtual laboratoriya — nazariy tushunchalarni aniqlashtirish, model
qilish va vaqtni tejash uchun qulay; real laboratoriya esa fizik hodisalarni amalda
ko‘rish, tajriba qilish va an'anaviy uslubda o‘rganish uchun zarur. Har ikkala
yondashuv bir-birini to‘ldiradi va o‘quvchi uchun chuqurroq bilim hosil qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
66
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
U. Omonqulova, F. To‘raxonov, & Sh. Zamonova, «Fizika o‘qitishda namoyish
tajriba qurilmalarini yasash malaka va ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi»,
Tadbirkorlik va Pedagogika. Ilmiy-uslubiy jurnal. ISSN: 2181-2659. [1/2025]., сс.
100–112,
20
февраль
2025
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/68412
2.
U. Omonqulova и G. Choriyeva, «Umumta’lim maktablarida fizikani o‘qitishda
eksperimental yondashuv», Science and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning
rivojlanish istiqbollari” Respublika ilmiy-amaliy anjumani, сс. 322–326, 7 май 2024
г. [Онлайн]. Доступно на: https://zenodo.org/records/11116073
3.
«PQ-5032-сон 19.03.2021. Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy
tadqiqotlarni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida». Просмотрено: 16 март 2025
г. [Онлайн]. Доступно на: https://lex.uz/uz/docs/-5338558
4.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizika fanini real va virtual namoyish
tajribalar asosida o‘qitish», Educational Research in Universal Sciences, сс. 110–117,
25
декабрь
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://researchweb.uz/index.php/erus/article/view/197
5.
U. Omonqulova & F. To‘raxonov, «Fizikani namoyish tajribalar yordamida
takomillashtirishning metodik asoslari», Educational Research in Universal Sciences,
сс.
323–329,
yil
fevral
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://zenodo.org/records/10652865
6.
U. Omonqulova, A. Yo‘ldoshev, и J. Ochilov, «Fizikani o‘qitishda zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning afzalliklari va
kamchiliklari», Journal of universal science research, 12 июль 2024 г. [Онлайн].
Доступно
на:
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
research/article/view/36309
7.
U. Omonqulova, G. Choriyeva, и B. Toshtemirov, «Umumta’lim maktablarida
fizikadan namoyish tajribalarining o‘quv mazmundorligini aniqlash va ularni joriy
etish metodikasi. “Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari», Science and
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
67
innovation.
7
май
2024
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11116057
8.
U. Omonqulova, M. Xolmurodov, и D. Hakimov, “Umumta’lim maktablarida
fizika о’qitishda zamоnaviy namоyish tajribalar asоsida takоmillashtirish”, Science
and innovation. Aniq va tabiiy fanlarning rivojlanish istiqbollari” respublika ilmiy-
amaliy anjumani, сс. 529–532, 7 май 2024 г. [Онлайн]. Доступно на:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11147306
9.
F. To‘raxonov, «Fizik jarayonlarni kompyuterda modellashtirishning metodik
asoslari.», Pedagogik mahorat ilmiy-nazariy va metodik jurnal, сс. 105–108, 20
декабрь
2021
г.
[Онлайн].
Доступно
на:
https://buxdu.uz/media/jurnallar/Pedagogik%20mahorat%202021%20yil%206-
%20son.pdf
10.
F. To‘raxonov, «Ixtisoslashgan maktablarda fizikaviy jarayonlarni
modellashtirish imkoniyatini beruvchi dasturiy ta’minotlar tahlili», Ta’lim va
innovatsion tadqiqotlar xalqaro ilmiy – metodik jurnal, сс. 174–177, 12 февраль 2022
г.
11.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Jumayeva Sevara Roʻzimamat Qizi, Madaminova
Fazilat Gʻanisher Qizi, Jumayeva Barchinoy Normengli Qizi. YADRO
NURLANISHLARINING TIBBIYOTDA QOʻLLANILISHI. Science and innovation.
2024. 267-269 – b.
12.
E Yu Turaev, S Ya Shaimardonova, Sh S Zamonova, AO Khodzhamov.
Application Of Mössbauer Spectroscopy To Determine The Parameters Of The EFG
Tensor At Barium Nodes For УBA2CU3O7-X. The American Journal of Applied
sciences. 2021. P-76-80
13.
Zamonova Shahlo Safar qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FORMATION OF PRACTICAL SKILLS AND COMPETENCIES OF PUPILS
WHEN PERFORMING EXPERIMENTAL EXERCISES IN PHYSICS. CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS. 2024. P-33-37
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
68
14.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, O Abduraxmonov. FIZIKADAN AMALIY
MASHG ‘ULOTLARNI PEDAGOGIK DASTURIY VOSITALAR ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH. Science and innovation. 2024. 334-336-b
15.
Zamonova Shahlo Safar Qizi, Abdimurodov Elbek Qahramonovich.
FIZIKADAN EKSPERIMENTAL MASHG ‘ULOTLARNI BAJARISHDA
О‘QUVCHILARDA
AMALIY
KО‘NIKMA
VA
MALAKALARNI
SHAKLLANTIRISH. Science and innovation. 2024. 330-333-b
16.
Q Kh Bobomurodov, O Kh Babakhanov, Sh S Zamonova, MR Sattorov, SQ
Bobomurodov,
RA
Shokirov.
PROBLEMS
OF
COEXISTENCE
OF
SUPERCONDUCTIVITY
AND
MAGNETIC
ORDERING
OF
COPPER
SUBLATTICES IN YBa2Cu3-XFeXO7-X CERAMICS. Technical science and
innovation. 2020. P- 29-35
17.
Abdulla Dursoatov, Safarali Abduqodirov. POLEMIRLI ERITMALARNING
REOLOGIK XOSSALARINI O‘RGANISH. Science and innovation. 2024.134-137-b
18.
Abdulla Dursoatov, Humoyuddin Boboniyozov. SIRKA KISLOTASIDA
COOH GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 138-141-b
19.
Abdulla Dursoatov, Ilhom Turdaliyev. CHUMOLI KISLOTASIDA COOH
GURUHNING MOLEKULALARARO OʻZARO TA’SIRDAGI ROLI VA
ULARNING KOMBINATSION SOCHILISH SPEKTRLARINI O‘RGANISH.
Science and innovation. 2024. 125-129-b
20.
Shokir Tursunov, Abdulla Dursoatov, Ulug‘Bek Qurbonov. SBT BOʻYOQ VA
UNING HOMODIMERLARINING ERITMALARI SPEKTRAL-LUMINESSENT
VA FOTOKIMYOVIY XUSUSIYATLARI. Science and innovation. 2024. 81-85-b
21.
Sh T Boymirov, A Ch Dursoatov, Sh T Tursunov. METHODOLOGY OF
ORGANIZING AND ITS CONDUCT OF STUDY PRACTICE FOR PHYSICS IN
HIGHER EDUCATION WITH PROBLEM CONTENT. International journal of
conference series on education and social sciences (Online). 2023/8/11.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
69
22.
Boymirov Sherzod, Dursoatov Abdulla. Monokarbon kislotalarda cooh
guruhning molekulalararo o ‘zaro ta’siridagi roli va ularning kombinatsion sochilish
spektrlari. Educational Research in Universal Sciences. 244-250-b
23. Yoldoshev A., Ochilov J., Omonkulova U. FIZIKANI O ‘QITISHDA
ZAMONAVIY AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARIDAN
(AKT) FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI //Journal
of universal science research. – 2024. – Т. 2. – №. 7. – С. 514-521.
24. Yo'ldoshev A. RELATIONSHIPS OF PHYSICS AND ART //Академические
исследования в современной науке. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 144-149.
25. Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. ON THE RELATION
OF METAPHYSICS TO PHYSICS //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С.
472-486.
26. Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. THE PHYSICS OF
TRUTH //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 461-471.
27. Yo‘ldoshev A., oʻgʻli Hasanov J. N., oʻgʻli Jurakulov S. Z. POPULAR PHYSICS
CONCEPTS OWN INTO RECEIVED VISUAL COURSE MATERIALS WORK
EXIT //GOLDEN BRAIN. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 487-495.
28. Abdug‘Aniyevich Y. L. A., Sheraliyevich S. J. NA-KMS VA KARBAPOLL
ASOSIDA OLINGAN KOMPLEKSLARNING IQ-SPEKTRASKOPIYASI VA
RENTGAN SPEKTRASKOPIYASI TAHLILI //Science and innovation. – 2024. – Т.
3. – №. Special Issue 29. – С. 67-72.
29. Abdug‘Aniyevich Y. L. A. et al. NATRIY KARBOKSIMETILSELLYULOZA
VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN KOMPLEKSLARNI MEXANIK
XOSSALARINI O‘RGANISH //Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special
Issue 29. – С. 61-66.
30.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li
E.
H.
I.
NATRIY
KARBOKSIMETILSELLYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI RENTGEN SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O ‘RGANISH
//Science and innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 53-57.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–3_ Май –2025
70
31.
Abdug‘Aniyevich
Y.
L.
A.,
O‘G‘Li
S.
J.
R.
NATRIY
KARBOKSIMETILLSELYULOZA VA POLIAKRILAMID ASOSIDA OLINGAN
KOMPLEKSLARNI IQ SPEKTRASKOPIYA ASOSIDA O‘RGANISH //Science and
innovation. – 2024. – Т. 3. – №. Special Issue 29. – С. 46-52.
