MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
342
JADIDCHILIK HARAKATI
Toshkent viloyati, Qibray tuman, IIV 2-sonli Toshkent akademik litseyi
ijtimoiy gumanitar va huquq fanlari kafedrasi tarix fani yetakchi o'qituvchisi,
Dusimmatov Kuklanboy Yuldashevich
Annotatsiya:
Jadidchilik harakati O‘zbekiston tarixida muhim o‘rin tutgan
ijtimoiy va madaniy yangilanish harakati bo‘lib, uning asosiy maqsadi jamiyatni
zamonaviylashtirish, ta’lim tizimini isloh qilish, milliy ongni uyg‘otish va xalqning
madaniy darajasini oshirish edi. Bu harakat XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
shakllanib, asosan musulmon jamiyatining an’anaviy qadriyatlari va ta’lim tizimiga
qarshi yangi, ilmiy va ma’rifiy yondashuvlarni targ‘ib qildi. Jadidchilik so‘zi arabcha
“yangi” ma’nosini anglatadi va bu harakat o‘z nomiga mos ravishda eski va eskirgan
qarashlarni yangilashga intildi. Ushbu maqolada Jadidchilik harakati va uning
natijalari haqida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Jadidchilik harakati, jamiyat, ta'lim, madaniyat, maktablar,
fanlar, huquq, ma’rifiy yondashuvlar.
Jadidchilik harakati o‘zining ildizlarini Rossiya imperiyasining Markaziy
Osiyoda amalga oshirgan siyosiy va ijtimoiy islohotlaridan topdi. XIX asr oxirida
Rossiya imperiyasi hududida yashovchi musulmonlar, xususan, o‘zbeklar, qirg‘izlar,
qozoqlar va boshqa millatlar an’anaviy madrasalarda ta’lim olishardi. Bu ta’lim tizimi
asosan diniy bilimlarga asoslangan bo‘lib, zamonaviy fanlar va dunyoqarashni
o‘rgatishdan uzoq edi. Jadidlar esa ta’limning faqat diniy emas, balki dunyoviy fanlar
asosida ham olib borilishi zarurligini ta’kidladilar. Ularning fikricha, xalqning
taraqqiyoti uchun ilm-fan, texnika va madaniyatni rivojlantirish shart edi. Jadidchilik
harakati o‘zining dastlabki bosqichlarida asosan maktablar va madrasalarni isloh
qilishga qaratilgan edi. Ular yangi uslubdagi maktablar — jadid maktablarini tashkil
etdilar. Bu maktablarda o‘qitish usuli an’anaviy maktablardan farq qilardi:
o‘quvchilar nafaqat diniy bilimlarni, balki matematika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
343
va tillarni ham o‘rganardilar. Jadid maktablari o‘zining o‘quv dasturlari, metodikasi
va o‘qituvchilari bilan o‘sha davr uchun yangilik edi. Bu maktablar o‘quvchilarga
dunyoqarashni kengaytirish, mustaqil fikrlashga o‘rgatish, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarni anglash imkonini berdi.[1]
Jadidchilar o‘z faoliyatlarida matbuotning ahamiyatini ham yaxshi
tushunishardi. Ular gazetalar, jurnallar va kitoblar chop etish orqali yangi g‘oyalarni
keng jamoatchilikka yetkazishga harakat qildilar. Jadid matbuoti o‘zbek tilida chop
etilgan va unda ma’rifat, ta’lim, madaniyat, siyosat, iqtisodiyot va ijtimoiy masalalar
haqida maqolalar, esse va tanqidiy materiallar joy olgan. Bu matbuot vositalari
xalqning ongini o‘stirish, milliy o‘zlikni tiklash va mustaqil fikrlashni rivojlantirishda
katta rol o‘ynadi. Jadidchilik harakati faqat ta’lim va madaniyat sohasida emas, balki
jamiyatning boshqa sohalarida ham o‘z aksini topdi. Ular yangi jamiyat qurish, adolat
va tenglik tamoyillarini targ‘ib qilish, ayollar huquqlarini himoya qilish kabi
masalalarga katta e’tibor qaratdilar. Jadidlar orasida ayollar ta’limi va ularning
jamiyatdagi o‘rni haqida yangi qarashlar shakllandi. Ular ayollarni faqat uyda
o‘tiradigan, bolalarga qaraydigan shaxs sifatida emas, balki jamiyatning faol a’zolari
sifatida ko‘rishni istadilar. Bu esa o‘sha davrda juda katta yangilik va jasorat edi.
Jadidchilik harakati o‘zining siyosiy maqsadlariga ham ega edi. Ular Rossiya
imperiyasining musulmon aholisi uchun teng huquqlarni ta’minlash, milliy madaniyat
va tilni himoya qilish, milliy o‘zlikni saqlash va rivojlantirish uchun kurashdilar.
Jadidlar o‘zbek milliy uyg‘onishining poydevorini yaratdilar, milliy qadriyatlarni
tiklashga intildilar. Ularning faoliyati ko‘plab yangi ijtimoiy va siyosiy tashkilotlar,
jamiyatlar va partiyalar tashkil etilishiga sabab bo‘ldi. Jadidchilik harakati ko‘plab
taniqli shaxslar va ziyolilarni o‘z ichiga oldi. Ularning orasida Abdurahmon Jomiy,
Mahmudxo‘ja Behbudi, Fitrat, Munavvarqori, Cho‘lpon va boshqalar bor edi. Bu
shaxslar o‘z asarlari, ma’ruzalari va faoliyati bilan jadidchilik g‘oyalarini yoydilar,
xalqni yangi fikrlar bilan tanishtirdilar. Ularning ijodi o‘zbek adabiyoti, madaniyati
va siyosatining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi.[2]
Jadidchilik harakati o‘zining tarixiy rivojlanishida turli bosqichlardan o‘tdi.
Boshlanish davrida u faqat ta’lim va madaniyat sohasida yangiliklar kiritishga intildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
344
Keyinchalik esa u siyosiy va ijtimoiy masalalarga ham faol aralasha boshladi. Bu
harakatning rivojlanishi Rossiya imperiyasining siyosiy vaziyatiga, milliy uyg‘onish
harakatlarining kuchayishiga bog‘liq edi. Jadidchilik harakati 1917-yilgi inqilobdan
so‘ng yangi bosqichga ko‘tarildi va milliy davlat qurish jarayonida muhim rol
o‘ynadi. Jadidchilik harakati o‘zining ijtimoiy va madaniy yangiliklari bilan nafaqat
O‘zbekistonda, balki butun Markaziy Osiyoda katta ta’sir ko‘rsatdi. U musulmon
jamiyatining an’anaviy qadriyatlarini saqlagan holda, zamonaviylashtirish va
taraqqiyot yo‘lini ko‘rsatdi. Jadidlar o‘z faoliyatlari bilan milliy uyg‘onish, ta’limni
rivojlantirish, madaniyat va san’atni yangilash, siyosiy ongni oshirishda muhim rol
o‘ynadilar.[3]
Jadidchilik harakati o‘zining asosiy maqsadlariga erishishda ko‘plab
qiyinchiliklarga duch keldi. An’anaviy qarashlarga ega bo‘lgan kishilar, diniy
ulamolar va ba’zi siyosiy kuchlar jadidlarning yangiliklarini qattiq qarshi olishdi.
Ularning ta’lim tizimiga, madaniyatga va siyosatga kiritgan o‘zgarishlari ko‘pincha
tanqid qilindi va to‘sqinlik qilindi. Shunga qaramay, jadidlar o‘z maqsadlaridan voz
kechmadi va o‘z g‘oyalarini amalga oshirish uchun kurashishda davom etdilar.
Jadidchilik harakatining o‘rni va ahamiyati bugungi kunda ham katta. U
O‘zbekistonning zamonaviy madaniyati, ta’limi va siyosiy hayotining poydevorini
yaratdi. Jadidlarning g‘oyalari va faoliyati milliy uyg‘onish, mustaqillik va taraqqiyot
yo‘lida muhim bosqich bo‘lib xizmat qildi. Ularning merosi bugungi kunda ham
o‘rganilib, qadrlanmoqda, yangi avlod uchun ilhom manbai bo‘lib qolmoqda.[4]
Xulosa:
Shu tariqa, jadidchilik harakati o‘zining keng qamrovli faoliyati bilan o‘zbek
jamiyatining tarixida chuqur iz qoldirdi. Bu harakat nafaqat ta’lim va madaniyat
sohasida, balki ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy hayotda ham yangi davrni boshlab berdi.
Jadidchilik g‘oyalari va qadriyatlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab
qolmoqda va O‘zbekistonning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Tursunov, Botir. "O‘zbek jadidchiligi va uning rivojlanishi". Toshkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi, 2020.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
345
2. Islomov, Jamshid. "Milliy uyg‘onish va jadidchilik". Samarqand: Samarqand
Universiteti Nashriyoti, 2019.
3. Rahimov, Oybek. "Jadid maktablari va ta’lim islohotlari". Toshkent: Fan va
Texnologiya, 2021.
4. Mirzaev, Anvar. "Jadidchilik va o‘zbek madaniyati". Buxoro: Buxoro Davlat
Universiteti Nashriyoti, 2017.
5. Karimova, Dilnoza. "Jadidlar va matbuot tarixi". Toshkent: Sharq, 2022.
6. Xasanov, Sherzod. "Jadidchilik harakatining siyosiy jihatlari". Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Nashriyoti, 2019.
7. Yodgorov, Rustam. "O‘zbekiston jadidchiligi: tarix va zamonaviylik". Toshkent:
Ilm Ziyo, 2023.
