MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
325
MADANIYATLAR ARO FARQLAR VA ULARNING TARJIMA
JARAYONIGA TA’SIRI
Ravshanova Zulfiya Rahmatali qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
1-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar
: PhD
Muhammedova X.,
Kalit so‘zlar
: tarjima, madaniyat, madaniyatlararo tafovut, tarjima
strategiyalari, madaniy birlik, lingvistik ekvivalent.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tarjima faoliyatida madaniyatlararo
tafovutlarning o‘rni, ularning tarjima sifatiga ta’siri, madaniy birliklarning o‘ziga
xosligi va ularni tarjima qilishdagi asosiy yondashuvlar ilmiy-nazariy asosda tahlil
qilinadi. Amaliy misollar asosida tarjimada uchraydigan madaniy tafovutlar
aniqlanadi hamda tarjimada bunday xatolarni oldini olish tushuntiriladi.
Tarjima – nafaqat ikki til, balki ikki millat o‘rtasidagi muloqotni tashkil
etadigan jarayon bo‘lib, har ikki tilning madaniyatini tushunishni talab qiladi.
Madaniyat, til bilan birga, har bir xalqqa xos bo‘lgan turmush, urf-odatlar, qadriyatlar,
dunyoqarash, diniy e’tiqodlar va turmush tarzini o‘zida aks ettiradi. Tarjimon, albatta,
nafaqat tildagi lug‘aviy birliklarni, balki madaniyatlarni ham mukammal bilishi zarur.
Sababi madaniyatlararo tafovutlar, ayniqsa, tarjima jarayonida muhim rol o‘ynaydi,
chunki bu tafovutlar so‘zlar, iboralar, nutq uslubi va kommunikativ yondashuvlarga
ta’sir ko‘rsatadi.
Tarjimada uchraydigan madaniyatlararo tafovutlar bir nechta guruhga
bo‘linadi. Quyida ulardan ba’zilariga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz:
1. Leksik tafovutlar – bu til birikmalarining boshqa madaniyatlarda mavjud
bo‘lmagan ma’nolarni o‘z ichiga olishi. Masalan, “Thanksgiving” ingliz tilida bayram
bo‘lib, o‘zbek madaniyatida unga to‘g‘ri keladigan soʻz yoʻq. Yana biri “Black
Friday” – bu jumlaga o‘zbek tilida “Chegirmalar kuni” deb izoh berish kerak.
2.Pragmatik tafovutlar – bu turli xalqlarda nutq odatlari, muloqot uslublari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
326
adabiyotiga doir farqlarni anglatadi. Masalan, ingliz tilidagi “You” so‘zi rasmiy va
norasmiy vaziyatlarda ishlatilishi mumkin. O‘zbek tilida esa “sen” va “siz” so‘zlari
mavjud bo‘lib, ularning ishlatilishi muloqotning kontekstiga qarab farqlanadi.
Rasmiy murojaatlarda “siz” soʻzi qoʻllaniladi.
3.Idiyomalar va maxsus iboralar bir madaniyatga xos bo‘lgan so‘z
birikmalaridir. Masalan, ingliz tilidagi “It’s raining cats and dogs” iborasi so‘zma-
so‘z tarjima qilinganda “mushuklar va itlar yog‘ayapti” degan ma’noni beradi. Ammo
bu ibora aslida “kuchli yomg‘ir yog‘ayapti” degan ma’noni anglatadi.
Tarjimonning madaniy kompetensiyasi uning tilga oid bilimlaridan tashqari,
boshqa madaniyatlarni tushunish darajasini ham anglatadi. Tarjimon, tilni o‘rganish
bilan birga, o‘zbek va ingliz xalqlari madaniyati o‘rtasidagi farqlarni bilishi lozim.
Agar tarjimon madaniy tafovutlarni hisobga olmasa, tarjima yaroqsiz bo‘lishi yoki asl
ma’nosi oʻzgarib qolishi mumkin. Tarjimonning madaniy bilimi yuqori bo‘lsa, u
ma’lum bir madaniyatga xos iboralarni to‘g‘ri va goʻzal tarzda boshqa tilda aks
ettirishi mumkin.
Tarjimada madaniyatlararo tafovutlarni yengib o‘tishning bir necha usullari
mavjud:
1. Ekvalent tanlash – tarjimon ma’lum bir madaniyatga xos iborani boshqa
tilga mos keladigan ekvivalent bilan almashtirishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi
“fast food” so‘zini o‘zbek tilida “tez tayyorlanadigan ovqat” deb tarjima qilish
mumkin.
2. Izohli tarjima – agar tarjimada ekvivalentni topish qiyin bo‘lsa, tarjimon
izohli tarjima usulidan foydalanadi. Masalan, “Halloween” bayrami o‘zbek
madaniyatida mavjud emas, shuning uchun bu iborani izoh bilan tarjima qilish zarur.
3. Transliteratsiya – madaniyatga xos atamalarni fonetik tarzda o‘zbek tiliga
o‘zgartirish. Misol uchun, “Sherlock Holmes” nomi inglizcha shaklida saqlanadi,
chunki bu nom o‘zbek tilida keng tarqalgan va tanilgan.
Madaniyatlararo tafovutlarning amaliy misollariga to‘xtalsak, quyidagi
holatlar ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
327
• “Black Friday” – ingliz tilida katta chegirmalar kuni sifatida ma’lum bo‘lgan
bu bayram o‘zbek madaniyatida mavjud emas. Tarjimada “Chegirmalar kuni” deb
izohlash zarur.
• “Sherlock Holmes” – bu nomni tarjima qilmasdan, asliyatni saqlab qolish
lozim, chunki bu nom ingliz madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi.
• “Ramadan” – bu bizning madaniyatimizga kiritilgan bayram nomi bo‘lib,
uni tarjima qilmaslik zarur. Shuningdek, bu davrda o‘zbeklar o‘zining diniy
an’analariga muvofiq maxsus so‘zlar va iboralardan foydalanadi.
Shu sababli tarjima jarayonida madaniy tafovutlarni faqat aniqlabgina
qolmay, balki ularga mos tarzda yondashish zarur bo‘ladi. Aynan shunday vaziyatda
zamonaviy tarjimon qanday kompetensiyalarga ega bo‘lishi kerakligi masalasi
dolzarb bo‘lib chiqadi.
Globallashuv ta’sirida bugungi kunda tarjima faoliyati yanada keng ko‘lamli
va murakkab tus olmoqda. Endi tarjima faqat til vositasi bo‘lib qolmasdan, turli
madaniyatlar orasidagi muloqotni ta’minlaydigan vosita sifatida ham e’tirof
etilmoqda. Shu bois tarjimonlar nafaqat lingvistik bilimlarga, balki boshqa
xalqlarning turmush tarzi, an’analari, qadriyatlari va ijtimoiy qadriyatlarini tushunish
ko‘nikmasiga ham ega bo‘lishi lozim. Har bir til o‘z madaniyati, tarixi va xalq
ruhiyatini aks ettirgani uchun tarjimon bu omillarni chuqur tahlil qila olishi va ularni
tarjimada inobatga olishi kerak.
Bugungi kun tarjimoni ikki til o‘rtasida emas, ikki madaniyat o‘rtasida
vositachilik qiluvchi shaxs sifatida qaralmoqda. Shu sababli tarjimon intermadaniy
kompetensiya, ya’ni boshqa madaniyatlarni tushunish, ularga nisbatan sezgirlik bilan
yondashish, kontekstual tahlil qilish kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur. Masalan,
ingliz tilida keng tarqalgan bir ibora yoki atama o‘zbek tilida mavjud bo‘lmasligi
mumkin, va uni to‘g‘ri talqin qilish uchun tarjimon shu iboraning madaniy asosini
tushunishi kerak bo‘ladi. Bunday holatda izohli tarjima, kontekstual tahlil yoki
ekvivalent topish kabi usullardan foydalanish tarjimaning sifatini oshiradi.
Xulosa qilib aytsak, madaniyatlararo tafovutlarni hisobga olish tarjima
jarayonida muhim ahamiyatga ega. Tarjimon faqat lug‘aviy bilimlarga ega
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–2_Май –2025
328
bo‘lmasdan, balki madaniyatlarni chuqur tushunishi lozim. Madaniy tafovutlarni
tahlil qilish va ularni yengib o‘tish usullari orqali tarjimon sifatli va to‘g‘ri tarjima
taqdim etishi mumkin. Tarjimonning madaniy kompetensiyasi yuqori bo‘lsa, u
xalqaro miqyosda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
:
1. Nida, A. (1964). Toward a Science of Translating. Brill Archive.
2. Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge.
3. Bassnett, S. (2002). Translation Studies. Routledge.
4. Хожиматов, М. (2017). Tarjima nazariyasi asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
5. https://www.researchgate.net
