MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
302
TIJORAT BANKLARINING MONETAR SIYOSATGA MOSLASHUVI:
KREDIT VA DEPOZIT SIYOSATI TAHLILI
Qobiljonov Dostonbek
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti “Bank ishi va audit” yo’nalishi
4-kurs K-116-21 guruh talabasi
Ilmiy rahbar:
dots.M.А.Х.Eshonov
Annotatsiya: Tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvi ularning
barqaror moliyaviy faoliyatini ta’minlash va iqtisodiyotga samarali xizmat
ko’rsatishida muhim ahamiyat kasb etadi. Markaziy bank tomonidan olib borilayotgan
pul-kredit siyosati sharoitida tijorat banklari o’z kredit va depozit siyosatlarini
moslashtirish orqali iqtisodiy muvozanatni ta’minlashga harakat qilmoqda. Xususan,
inflyatsiya darajasi, foiz stavkalari, likvidlik va pul massasi o’zgarishlariga tezkor
javob qaytarish banklarning raqobatbardoshligini oshirishda hal qiluvchi omil bo’lib
xizmat qiladi. Ushbu maqolada tijorat banklarining kredit va depozit siyosatini
Markaziy bankning monetar siyosati bilan uyg’unlashtirish tajribasi, mavjud
muammolar va ularni hal etish bo’yicha amaliy takliflar tahlil qilinadi. Kredit va
depozit siyosatining iqtisodiy barqarorlikka ta’siri ilmiy asosda yoritilib, tijorat
banklari uchun strategik yo’nalishlar belgilab beriladi.
Kalit so’zlar: tijorat banklari, monetar siyosat, kredit siyosati, depozit siyosati,
foiz stavkasi, inflyatsiya, pul massasi, bank resurslari, moliyaviy barqarorlik,
raqobatbardoshlik, iqtisodiy muvozanat, strategik moslashuv.
Аннотация: Адаптация коммерческих банков к проводимой
Центральным банком монетарной политике играет важную роль в обеспечении
их стабильной финансовой деятельности и эффективного обслуживания
экономики. В условиях реализации денежно-кредитной политики коммерческие
банки стремятся согласовать свою кредитную и депозитную политику с
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
303
изменениями в уровне инфляции, процентных ставок, ликвидности и денежной
массы,
что
становится
ключевым
фактором
повышения
их
конкурентоспособности. В статье анализируется практика согласования
кредитной и депозитной политики коммерческих банков с монетарной
политикой Центрального банка, выявляются существующие проблемы и
предлагаются практические рекомендации. Также освещается влияние
кредитной и депозитной политики на экономическую стабильность и
разрабатываются стратегические направления для коммерческих банков.
Ключевые слова: коммерческие банки, монетарная политика, кредитная
политика, депозитная политика, процентные ставки, инфляция, денежная
масса, банковские ресурсы, финансовая устойчивость, конкурентоспособность,
экономическое равновесие, стратегическая адаптация.
Abstract: The adaptation of commercial banks to the monetary policy
implemented by the Central Bank plays a vital role in ensuring their stable financial
operations and effective service to the economy. In the context of monetary policy,
commercial banks strive to align their credit and deposit policies with changes in
inflation, interest rates, liquidity, and money supply, which becomes a key factor in
enhancing their competitiveness. This article analyzes the practice of aligning
commercial banks’ credit and deposit policies with the Central Bank’s monetary
policy, identifies existing challenges, and proposes practical recommendations. It also
highlights the impact of credit and deposit policies on economic stability and outlines
strategic directions for commercial banks.
Keywords: commercial banks, monetary policy, credit policy, deposit policy,
interest rates, inflation, money supply, bank resources, financial stability,
competitiveness, economic balance, strategic adaptation.
KIRISH
Mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda Markaziy bank tomonidan
amalga oshirilayotgan monetar siyosat muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda. Pul-
kredit vositalari orqali inflyatsiyani nazorat qilish, pul massasini tartibga solish va
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash monetar siyosatning asosiy vazifalaridan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
304
hisoblanadi. Ushbu siyosatning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi esa, o’z navbatida,
tijorat banklarining foiz siyosati, kredit va depozit faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi.
Hozirgi sharoitda tijorat banklari Markaziy bank tomonidan belgilanayotgan foiz
stavkalari, majburiy zaxira talablari va pul-kredit bozoridagi likvidlik siyosatiga
moslashishga majbur bo’lib, o’z resurslarini samarali boshqarishga intilmoqda.
Ayniqsa, inflyatsiya bosimining mavjudligi, kredit resurslarining qimmatligi va
depozit foiz stavkalarining bozordagi raqobatiga moslashtirilishi banklar oldiga yangi
vazifalarni qo’ymoqda. O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillarda monetar
siyosatning asosiy maqsadi inflyatsiyani pasaytirish va iqtisodiy barqarorlikni
mustahkamlash bo’lib kelmoqda. Bu jarayonda tijorat banklari o’z kredit siyosatini
iqtisodiyotni moliyalashtirish talablariga moslashtirishi, depozit siyosatini esa
aholining mablag’larini bank tizimiga jalb etish imkoniyatlarini kengaytirish orqali
takomillashtirishi zarur. Shu bois, tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvi
va bu jarayonda kredit va depozit siyosatini qanday tashkil etayotgani bugungi kundagi
dolzarb ilmiy-amaliy masalalardan biridir. Ushbu maqolada tijorat banklarining
monetar siyosatga moslashuvi, ayniqsa, kredit va depozit siyosati tahlil qilinib, mavjud
muammolar va ularni hal etish yo’llari ilmiy asosda yoritiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvi bo’yicha olib borilgan ilmiy
izlanishlar, iqtisodiy nazariya va amaliy tajriba banklar faoliyatini tartibga solishning
muhim jihatlarini ochib bermoqda. Iqtisod fanlari doktori Sh.A. Nurmuxamedov
o’zining tadqiqotlarida O’zbekiston sharoitida tijorat banklarining monetar siyosatga
moslashuvi kredit siyosatining bozor sharoitlariga mosligi, foiz stavkalari va likvidlik
boshqaruvi orqali namoyon bo’lishini asoslab bergan. Unga ko’ra, banklar Markaziy
bank belgilagan monetar cheklovlarga moslashish uchun kredit siyosatini ehtiyotkorlik
bilan olib borishi, depozit mahsulotlarini esa bozordagi talabga moslashtirishi lozim.
Iqtisod fanlari nomzodi D.S. Ergashev esa tijorat banklarining depozit siyosatini
inflyatsion sharoitlarga moslashtirish va mijozlar ishonchini oshirish strategiyasini
ilmiy asoslab bergan. U, ayniqsa, tijorat banklari o’z resurslarini shakllantirishda
raqobatbardosh foiz siyosati va xizmat sifati orqali omonatchilarni jalb qilish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
305
zarurligini ta’kidlagan. Xorijiy olimlardan F. Mishkin va S. Heffernan monetar
siyosatning tijorat banklar faoliyatiga ta’siri, kredit va depozit bozorlaridagi
muvozanat, foiz siyosatini moslashtirish mexanizmlari hamda moliyaviy vositachilik
samaradorligini oshirish yo’llarini chuqur tahlil qilganlar.
Mazkur maqolada quyidagi metodlardan foydalanildi:
Ilmiy tahlil va umumlashtirish usuli – tijorat banklarining kredit va
depozit siyosatiga oid nazariy va amaliy manbalarni o’rganish;
Taqqoslash usuli – O’zbekiston va xorijiy banklar tajribasini solishtirish;
Statistik tahlil – tijorat banklarining kredit va depozit portfellarini
o’rganish;
Ekspert baholash usuli – bank sohasi mutaxassislari fikrlarini
umumlashtirish asosida takliflar ishlab chiqish.
Ushbu metodlar orqali tijorat banklarining kredit va depozit siyosati hamda
ularning monetar siyosatga moslashuvi har tomonlama tahlil qilindi.
NATIJALAR
O’zbekiston tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvi jarayoni tahlil
qilinar ekan, so’nggi yillarda banklar tomonidan pul-kredit siyosatiga mos kredit va
depozit strategiyalarini ishlab chiqish borasida ma’lum natijalarga erishilganligi
kuzatildi. Xususan, Markaziy bank tomonidan belgilangan foiz stavkalari va majburiy
zaxira normalariga mos ravishda tijorat banklari o’z kredit siyosatini ehtiyotkorlik
bilan olib bormoqda. Tahlillar shuni ko’rsatadiki, 2022–2024-yillarda tijorat
banklarining kredit portfeli o’sish sur’ati pasaygan bo’lsa-da, kreditlash sifati va
risklarni boshqarish samaradorligi oshgan. Bu, bir tomondan, Markaziy bankning
inflyatsiyani jilovlashga qaratilgan siyosatining bank kreditlari hajmiga cheklov
qo’yayotganidan, boshqa tomondan, banklar ehtiyotkor kredit siyosatini amalga
oshirayotganidan dalolat beradi. Depozit siyosatida esa, aksincha, omonatlarni jalb
qilish bo’yicha ijobiy tendensiyalar kuzatilmoqda. Banklar tomonidan depozit
mahsulotlari turlari kengaytirilib, foiz stavkalari bozordagi talab va taklif asosida
shakllantirilmoqda. Bu esa banklarning resurs bazasini mustahkamlash va mijozlar
ishonchini oshirishga xizmat qilmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
306
Shu bilan birga, tahlillar banklarning kredit va depozit siyosatini monetar
siyosatga moslashtirish jarayonida mavjud muammolarni ham ochib bermoqda:
kredit resurslarining yuqori foiz stavkasi tufayli qimmatligi;
kredit olish jarayonining murakkabligi va talablarning ortishi;
depozit mahsulotlarining ba’zi banklarda yetarli darajada diversifikatsiya
qilinmagani;
foiz
siyosatining
ayrim
holatlarda
bozor
sharoitlariga
to’liq
moslashtirilmayotgani.
Ushbu natijalar banklar tomonidan o’z kredit va depozit siyosatini Markaziy
bank monetar siyosatiga moslashtirish jarayonida hal etilishi zarur bo’lgan dolzarb
masalalar borligini ko’rsatmoqda. Tijorat banklari bozor talablaridan kelib chiqib, o’z
siyosatini qayta ko’rib chiqishi, xizmat sifatini yaxshilashi va raqobatbardosh
mahsulotlarni taklif etishi zarur.
MUHOKAMA
O’zbekiston tijorat banklarining Markaziy bank tomonidan olib borilayotgan
monetar siyosatga moslashuvi ularning kredit va depozit siyosatini qayta ko’rib
chiqishni taqozo etmoqda. Tahlillar shuni ko’rsatmoqdaki, Markaziy bank
inflyatsiyani pasaytirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash maqsadida foiz siyosatini
qat’iylashtirar ekan, tijorat banklari bu o’zgarishlarga moslashish jarayonida bir qator
qiyinchiliklarga duch kelmoqda.
Birinchidan, kredit siyosatida foiz stavkalarining yuqoriligi banklar uchun
resurs qiymatini oshirmoqda, bu esa o’z navbatida mijozlar uchun kredit olish
imkoniyatlarini cheklab qo’ymoqda. Banklar risklarni kamaytirish maqsadida
kreditlash talablarini qat’iylashtirgan, bu esa kredit portfelining hajmi o’sishini
sekinlashtirgan. Ayniqsa, kichik va o’rta biznes subyektlari yuqori foiz stavkalari va
kafolat talablari sababli bank kreditlaridan yetarlicha foydalana olmayapti.
Ikkinchidan, depozit siyosatida banklar mijozlarni jalb qilish uchun foiz
stavkalarini bozor talabiga moslashtirishga majbur bo’layotgan bo’lsa-da, ba’zi
banklarda omonat turlarining yetarli darajada diversifikatsiya qilinmagani va
marketing faoliyatining sustligi sababli raqobatbardoshlik pasaymoqda. Aholi va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
307
tadbirkorlik subyektlarini depozitlarga jalb qilishda hududiy tafovutlar, xizmat
ko’rsatish sifati va raqamli xizmatlarning rivojlanmaganligi kabi muammolar saqlanib
qolmoqda.
Uchinchidan, banklar Markaziy bankning monetar siyosati talablariga
moslashar ekan, o’z kredit va depozit siyosatlarini strategik yondashuv asosida
shakllantirishi zarur. Buning uchun:
kredit foiz stavkalarini iqtisodiy o’sish bilan uyg’unlashtirish;
depozit mahsulotlarini kengaytirish va jozibadorlikni oshirish;
mijozlar bilan ishlash sifati va xizmat turlarini yaxshilash;
kichik va o’rta biznes subyektlari uchun maxsus kredit liniyalarini
rivojlantirish;
hududlarda bank xizmatlari qamrovini kengaytirish zarur.
Shuningdek, banklar moliyaviy savodxonlikni oshirish, mijozlar ehtiyojlarini
tahlil qilish va ularga mos mahsulotlarni taklif etish orqali bozor ishtirokchilari bilan
yaqin hamkorlikni kuchaytirishi lozim. Bu esa tijorat banklarining monetar siyosatga
moslashuvini yanada samarali qiladi va ularning iqtisodiy jarayonlardagi o’rnini
kuchaytiradi.
XULOSA
Tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvi bo’yicha olib borilgan
tahlillar asosida quyidagi xulosalar chiqarildi. Birinchidan, Markaziy bank tomonidan
olib borilayotgan monetar siyosat, xususan, inflyatsiyani jilovlash va foiz siyosatini
qat’iylashtirish banklarning kredit va depozit siyosatiga bevosita ta’sir ko’rsatmoqda.
Tijorat banklari ushbu o’zgarishlarga moslashish uchun o’z kredit va depozit
strategiyalarini qayta ko’rib chiqmoqda. Kredit siyosatida banklar foiz stavkalari
yuqoriligi sababli kredit talablarini kuchaytirmoqda, bu esa kredit portfeli o’sishini
cheklamoqda. Ayniqsa, kichik va o’rta biznes uchun kredit olish imkoniyatlari
toraymoqda. Depozit siyosatida esa banklar bozor raqobatiga moslashtirilgan foiz
stavkalari va mahsulotlar orqali mijozlarni jalb etishga harakat qilmoqda, biroq omonat
turlarining yetarli darajada diversifikatsiya qilinmagani va xizmat sifatining pastligi
ba’zi banklarning imkoniyatlarini cheklab qo’ymoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
308
Tijorat banklarining monetar siyosatga samarali moslashuvi uchun quyidagi
chora-tadbirlar zarur:
kredit siyosatini iqtisodiy o’sishni qo’llab-quvvatlaydigan tarzda
optimallashtirish;
kredit foiz stavkalarini bosqichma-bosqich pasaytirish va kredit shartlarini
soddalashtirish;
depozit mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va mijozlarga moslashtirish;
hududlarda bank xizmatlari qamrovini kengaytirish va xizmat sifatini
yaxshilash;
moliyaviy savodxonlikni oshirish va mijozlar bilan yaqin hamkorlikni
rivojlantirish.
Ushbu chora-tadbirlar tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvini
kuchaytiradi, ularning moliyaviy barqarorligi va iqtisodiy jarayonlardagi ishtirokini
yanada oshiradi.
ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 12-apreldagi PF–101-son
Farmoni “O’zbekiston Respublikasining 2022–2026-yillarga mo’ljallangan taraqqiyot
strategiyasi to’g’risida”. – lex.uz. https://lex.uz/docs/5974314 (10.05.2025-yil holatiga
ko’ra).
2.
O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yilgi pul-kredit siyosati
(10.05.2025-yil holatiga ko’ra).
3.
Nurmuxamedov Sh.A. O’zbekistonda tijorat banklari faoliyatining rivojlanish
strategiyasi. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. – 240 b.
4.
Ergashev D.S. Tijorat banklarining kredit va depozit siyosati: muammolar va
yechimlar. – Toshkent: Fan, 2023. – 198 b.
5.
Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. – New
York: Pearson Education, 2019. – 736 p.
6.
Heffernan S. Modern Banking. – Chichester: John Wiley & Sons, 2020. – 520
p.
