MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
295
TIJORAT BANKLARIDA MONETAR SIYOSAT SAMARADORLIGINI
OSHIRISH YO’NALISHLARI
Qobiljonov Dostonbek
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti “Bank ishi va audit” yo’nalishi
4-kurs K-116-21 guruh talabasi
Ilmiy rahbar:
dots.M.А.Х.Eshonov
Annotatsiya: Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va iqtisodiyotdagi
faol ishtirokini ta’minlashda monetar siyosatning samaradorligi muhim o’rin tutadi.
Markaziy bank tomonidan amalga oshirilayotgan pul-kredit siyosati orqali iqtisodiy
o’sish sur’atlarini qo’llab-quvvatlash, inflyatsiyani nazorat qilish va moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashga erishilmoqda. Biroq, tijorat banklarining ushbu siyosatga
moslashuvi va undan samarali foydalanishi ko’p jihatdan banklarning o’z kredit,
depozit va likvidlik siyosatini to’g’ri olib borishiga bog’liq. Mazkur maqolada tijorat
banklarida monetar siyosat vositalarining qo’llanilishi, ularning samaradorligi va
banklar faoliyatiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, banklar faoliyatida monetar
siyosat samaradorligini oshirish yo’nalishlari bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Kalit so’zlar: tijorat banklari, monetar siyosat, pul-kredit siyosati, inflyatsiya,
foiz siyosati, bank resurslari, kredit siyosati, depozit siyosati, moliyaviy barqarorlik,
iqtisodiy o’sish, samaradorlik, strategik rivojlanish.
Аннотация: Повышение эффективности монетарной политики имеет
важное значение для обеспечения финансовой устойчивости коммерческих
банков и их активного участия в экономике. Денежно-кредитная политика,
проводимая Центральным банком, направлена на поддержку темпов
экономического роста, контроль над инфляцией и обеспечение финансовой
стабильности. Однако успешная адаптация коммерческих банков к данной
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
296
политике и эффективное её использование во многом зависят от правильного
ведения собственной кредитной, депозитной и ликвидной политики. В статье
анализируется
применение
инструментов
монетарной
политики
в
коммерческих банках, их эффективность и влияние на банковскую
деятельность. Также разрабатываются практические рекомендации по
повышению эффективности монетарной политики в деятельности банков.
Ключевые слова: коммерческие банки, монетарная политика, денежно-
кредитная политика, инфляция, процентная политика, банковские ресурсы,
кредитная политика, депозитная политика, финансовая устойчивость,
экономический рост, эффективность, стратегическое развитие.
Abstract: Improving the effectiveness of monetary policy is crucial for ensuring
the financial stability of commercial banks and their active participation in the
economy. The monetary policy implemented by the Central Bank aims to support
economic growth, control inflation, and ensure financial stability. However, the
successful adaptation of commercial banks to this policy and its effective use largely
depend on the proper management of their credit, deposit, and liquidity policies. This
article analyzes the application of monetary policy instruments in commercial banks,
their effectiveness, and their impact on banking activities. Practical recommendations
are also developed to improve the effectiveness of monetary policy in banking
operations.
Keywords: commercial banks, monetary policy, monetary-credit policy,
inflation, interest policy, bank resources, credit policy, deposit policy, financial
stability, economic growth, effectiveness, strategic development.
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiyotda makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiy o’sishni
ta’minlashda monetar siyosat muhim tartibga solish vositalaridan biri hisoblanadi.
Markaziy bank tomonidan amalga oshirilayotgan monetar siyosat orqali iqtisodiy
muvozanatga erishish, inflyatsiyani nazorat ostida ushlab turish, moliyaviy bozorlar
barqarorligini ta’minlash maqsad qilinadi. Bunda tijorat banklari Markaziy bank
siyosatiga moslashib, o’z kredit, depozit va foiz siyosatini samarali boshqarishi zarur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
297
bo’ladi. O’zbekiston iqtisodiyotida so’nggi yillarda inflyatsiyani pasaytirish, pul
massasini tartibga solish, banklararo bozorlarni rivojlantirish bo’yicha muhim
islohotlar amalga oshirilmoqda. Markaziy bank qayta moliyalashtirish stavkasi,
majburiy zaxira normalari va ochiq bozor operatsiyalari orqali monetar siyosatni olib
bormoqda. Bu esa tijorat banklari uchun yangi strategik yondashuvlarni ishlab chiqish
zaruratini yuzaga keltirmoqda. Biroq, amaliyotda tijorat banklarining monetar siyosat
talablariga to’liq moslashgani yoki undan samarali foydalana olayotgani to’liq
ta’minlanmagan. Kredit resurslarining yuqori foiz stavkalari, depozit mahsulotlarining
cheklanganligi, likvidlik boshqaruvi muammolari bank faoliyatida ayrim cheklovlarni
yuzaga keltirmoqda. Shu bois, tijorat banklarida monetar siyosat vositalarini to’g’ri
qo’llash, foiz siyosatini optimallashtirish, kredit va depozit mahsulotlarini
rivojlantirish hamda moliyaviy barqarorlikni oshirish yo’nalishlarini aniqlash dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada tijorat banklarida monetar siyosat
samaradorligini oshirishning ilmiy va amaliy yo’nalishlari tahlil qilinadi hamda taklif
va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Monetar siyosatning bank faoliyatiga ta’siri va uning samaradorligini oshirish
bo’yicha olib borilgan tadqiqotlar ko’rsatadiki, Markaziy bank va tijorat banklari
o’rtasidagi uzviy aloqalar moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat
kasb etadi. Iqtisod fanlari doktori Sh.A. Nurmuxamedov o’zining ilmiy ishlari orqali
O’zbekiston sharoitida tijorat banklarining monetar siyosatga moslashuvchanligini
kuchaytirish zarurligini asoslab bergan. Unga ko’ra, banklar foiz siyosatini Markaziy
bank stavkalari bilan muvofiqlashtirishi, kredit va depozit siyosatini moslashtirishi
lozim. Iqtisod fanlari nomzodi D.S. Ergashev esa tijorat banklarining monetar siyosat
vositalaridan samarali foydalanish orqali kredit bozorini jonlantirish, depozitlarni
ko’paytirish va mijozlar ishonchini oshirish imkoniyatlarini tahlil qilgan. U, ayniqsa,
ochiq bozor operatsiyalarining bank likvidligini boshqarishdagi ahamiyatini
ta’kidlagan.
Xorijiy olimlar, jumladan, Mishkin va Heffernan asarlarida Markaziy bank va
tijorat banklari o’rtasidagi o’zaro munosabatlar, foiz siyosati va pul bozorlarining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
298
o’zaro ta’siri ilmiy asosda yoritilgan. Ularning fikricha, moliyaviy vositachilik
samaradorligi banklarning monetar siyosatga moslashuvchanligiga bevosita bog’liq.
Ushbu maqolada quyidagi metodlardan foydalanildi:
Ilmiy tahlil va umumlashtirish usuli – nazariy va amaliy manbalarni tahlil
qilish;
Taqqoslash usuli – O’zbekiston va boshqa mamlakatlar tajribasini
solishtirish;
Statistik tahlil – tijorat banklari faoliyatining asosiy ko’rsatkichlarini tahlil
qilish;
Ekspert baholash usuli – bank sohasi mutaxassislari fikrlari asosida
takliflar ishlab chiqish.
Ushbu metodlar orqali tijorat banklarida monetar siyosat samaradorligini
oshirish yo’nalishlari ilmiy-amaliy jihatdan o’rganildi.
NATIJALAR
Tijorat banklarining Markaziy bank tomonidan olib borilayotgan monetar
siyosatga moslashuvi va uning samaradorligini tahlil qilish natijalari quyidagi
holatlarni ochib berdi. Birinchidan, O’zbekistonda 2022–2024-yillar davomida
Markaziy bank inflyatsiyani jilovlash va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash
maqsadida foiz siyosatini qat’iylashtirgan bo’lsa-da, tijorat banklari o’z kredit va
depozit siyosatini bu o’zgarishlarga to’liq moslashtira olmagan. Kredit bozorida foiz
stavkalari yuqoriligi sababli kredit olish imkoniyatlari cheklanib, ayniqsa, kichik va
o’rta biznes subyektlari bank xizmatlaridan yetarlicha foydalana olmayapti. Bu holat
banklarning kredit portfelining sekin o’sishiga va real sektorni moliyalashtirish
hajmining past bo’lishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, kredit olish jarayonining
byurokratik tartib-taomillari ham mijozlar uchun qiyinchilik tug’dirmoqda. Depozit
bozorida esa banklar foiz stavkalarini bozordagi talab va taklif asosida belgilashga
harakat qilmoqda, biroq ba’zi banklarda depozit mahsulotlarining cheklanganligi va
marketing faoliyatining sustligi sababli omonatchilar bazasini kengaytirish qiyin
kechmoqda. Hududiy tafovutlar va raqamli xizmatlarning rivojlanmagani bu jarayonga
salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Likvidlik boshqaruvi borasida esa banklar Markaziy bank
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
299
ochiq bozor operatsiyalarida ishtirok etish orqali qisqa muddatli resurslar bilan ishlash
imkoniyatiga ega bo’lsa-da, uzoq muddatli likvidlikni ta’minlashda qiyinchiliklarga
duch kelmoqda. Bu esa banklar faoliyatining barqarorligiga xavf tug’dirmoqda.
Tahlillar shuni ko’rsatadiki, tijorat banklarining monetar siyosatga to’liq moslashuvi
va uning samaradorligini oshirish uchun kredit va depozit siyosatini qayta ko’rib
chiqish, foiz siyosatini optimallashtirish va moliyaviy xizmatlar sifatini yaxshilash
zarur. Shuningdek, banklar o’z faoliyatida mijozlar ehtiyojlarini chuqur o’rganishi va
raqobatbardosh strategiyalar ishlab chiqishi lozim.
MUHOKAMA
Tijorat banklarining monetar siyosat vositalaridan samarali foydalanishi
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiyotda faol ishtirok etishning muhim
omili hisoblanadi. So’nggi yillarda Markaziy bank tomonidan olib borilayotgan
monetar siyosat natijasida inflyatsiyani jilovlash, pul massasini tartibga solish va foiz
stavkalarini boshqarish bo’yicha muayyan yutuqlarga erishildi. Biroq, ushbu
siyosatning tijorat banklari faoliyatiga to’liq va ijobiy ta’sirini kuchaytirish uchun bir
qator dolzarb muammolarni hal etish zarur. Birinchidan, tijorat banklari kredit
siyosatini bozor talabiga moslashtirishda sustlik qilmoqda. Foiz stavkalarining
yuqoriligi va kredit olish shartlarining murakkabligi real sektor subyektlari, ayniqsa,
kichik va o’rta biznes vakillarining moliyaviy resurslarga kirish imkoniyatini
cheklamoqda. Banklar kredit siyosatini yumshatish, kredit liniyalarini kengaytirish va
mijozlar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish bo’yicha faolroq harakat qilishi zarur.
Ikkinchidan, depozit siyosatida raqobatbardosh mahsulotlar yetishmayapti. Ko’plab
banklarda depozit turlari cheklangan, foiz stavkalari esa bozordagi real talab va
taklifdan orqada qolmoqda. Aholini va tadbirkorlarni omonatlarga keng jalb etish
uchun banklar depozit mahsulotlarini diversifikatsiya qilishi, ularni marketing va
reklama orqali faol targ’ib qilishi kerak. Shuningdek, raqamli texnologiyalar
yordamida omonatlarni masofaviy boshqarish imkoniyatlarini kengaytirish talab
etiladi. Uchinchidan, banklar likvidlik boshqaruvini kuchaytirishi, ochiq bozor
operatsiyalarida faolroq ishtirok etishi, uzoq muddatli moliyaviy resurslar bilan ishlash
strategiyasini ishlab chiqishi zarur. Bu esa banklarning barqarorligi va moliyaviy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
300
xavflarga chidamliligini oshiradi. To’rtinchidan, tijorat banklari moliyaviy xizmatlar
sifati va mijozlar bilan ishlash uslublarini qayta ko’rib chiqishi, mijoz ehtiyojlarini
chuqur tahlil qilishi va ularni qondirishga qaratilgan strategiyalar ishlab chiqishi lozim.
Buning uchun banklar mijozlarga qulay xizmat ko’rsatish standartlarini joriy etishi va
zamonaviy raqamli texnologiyalarni faol qo’llashi kerak.
Ushbu muammolarni bartaraf etish va monetar siyosat samaradorligini oshirish
uchun quyidagilarni tavsiya etish mumkin:
kredit foiz stavkalarini bosqichma-bosqich pasaytirish va kredit olish
shartlarini soddalashtirish;
depozit mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va raqobatbardosh foiz
siyosatini ishlab chiqish;
ochiq bozor operatsiyalarida ishtirok etishni kengaytirish va likvidlik
boshqaruvini kuchaytirish;
raqamli bank xizmatlarini rivojlantirish va mijozlarga qulayliklar yaratish;
moliyaviy savodxonlikni oshirish va mijozlar bilan samarali aloqalarni
kuchaytirish.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish banklarning monetar siyosatga
moslashuvchanligini kuchaytirib, ularning iqtisodiy o’sishga qo’shayotgan hissasini
oshiradi.
XULOSA
O’zbekiston tijorat banklarining monetar siyosat samaradorligini oshirish
yo’nalishlarini o’rganish asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi. Markaziy bank
tomonidan olib borilayotgan pul-kredit siyosati mamlakat iqtisodiy barqarorligini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Biroq, banklar faoliyatida bu siyosatning
imkoniyatlaridan to’liq va samarali foydalanish darajasi yetarli emasligi tahlillar
davomida aniqlandi. Kredit siyosatida yuqori foiz stavkalari va murakkab kredit olish
tartiblari kichik va o’rta biznesning bank moliyaviy xizmatlariga bo’lgan ehtiyojini
to’liq qondira olmayapti. Depozit siyosatida esa mahsulotlarning yetarlicha
diversifikatsiya qilinmagani va marketing faoliyatining sustligi banklarning resurs
bazasini kengaytirishda to’siq bo’lib qolmoqda. Likvidlik boshqaruvida ochiq bozor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
301
operatsiyalaridan yetarlicha foydalanilmayotgani banklarning qisqa va uzoq muddatli
barqarorligiga xavf tug’dirmoqda.
Tijorat banklari o’z faoliyatini Markaziy bankning monetar siyosatiga
moslashtirish va uning samaradorligini oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirishi lozim:
kredit siyosatini yumshatish va mijozlarga qulay shartlar yaratish;
depozit mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va raqobatbardoshlikni
oshirish;
ochiq bozor operatsiyalarida faol ishtirok etish va likvidlik boshqaruvini
kuchaytirish;
raqamli bank xizmatlarini kengaytirish va mijozlarga qulay xizmat
ko’rsatish standartlarini joriy etish;
moliyaviy savodxonlikni oshirish va mijozlar bilan samarali aloqalarni
mustahkamlash.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish orqali tijorat banklari nafaqat
moliyaviy barqarorlikka erishadi, balki iqtisodiy o’sishni moliyaviy jihatdan qo’llab-
quvvatlash imkoniyatlarini ham kengaytiradi.
ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 12-apreldagi PF–101-son
Farmoni “O’zbekiston Respublikasining 2022–2026-yillarga mo’ljallangan taraqqiyot
strategiyasi to’g’risida”. – lex.uz. https://lex.uz/docs/5974314 (10.05.2025-yil holatiga
ko’ra).
2.
O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yilgi pul-kredit siyosati
(10.05.2025-yil holatiga ko’ra).
3.
Nurmuxamedov Sh.A. O’zbekistonda monetar siyosat va tijorat banklari
faoliyatining strategik yo’nalishlari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2021. – 230 b.
4.
Ergashev D.S. Tijorat banklarida monetar siyosat samaradorligini oshirish
masalalari. – Toshkent: Fan, 2023. – 194 b.
5.
Mishkin F.S. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets. – New
York: Pearson Education, 2019. – 736 p.
