MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
279
TIJORAT BANKLARINING DEPOZIT SIYOSATI VA PORTFELI:
RIVOJLANISH, TAHLIL VA TAKOMILLASHTIRISH
Tillayev Habibullo
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti “Bank ishi va audit” yo’nalishi
4-kurs K-115-21 guruh talabasi
Ilmiy rahbar:Sh.A.Usmonov
Annotatsiya: Tijorat banklari uchun depozit siyosatini to’g’ri shakllantirish va
portfelini samarali boshqarish bank moliyaviy barqarorligining asosiy omillaridan
biri hisoblanadi. Bank resurs bazasining katta qismini tashkil etuvchi depozitlar
banklarning kreditlash imkoniyatlarini kengaytiradi, moliyaviy vositachilik faoliyatini
kuchaytiradi va iqtisodiyotga zarur resurslarni yetkazib beradi. Bugungi kunda
O’zbekiston bank tizimida depozit siyosatini rivojlantirish, mijozlar ehtiyojlariga mos
depozit turlarini kengaytirish va portfel sifatini yaxshilash bo’yicha qator chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu maqolada tijorat banklarining depozit
siyosatining mazmuni, depozit portfeli tarkibi, rivojlanish tendensiyalari, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo’llari ilmiy-amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
Shuningdek, depozit siyosatini takomillashtirish bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Kalit so’zlar: tijorat banklari, depozit siyosati, depozit portfeli, bank resurslari,
kreditlash, mijozlar ishonchi, foiz siyosati, moliyaviy barqarorlik, raqobatbardoshlik,
bank mahsulotlari, xizmat sifati, strategik rivojlanish.
Аннотация: Формирование эффективной депозитной политики и
управление депозитным портфелем являются одними из ключевых факторов
финансовой устойчивости коммерческих банков. Депозиты, составляющие
основную часть ресурсной базы банков, позволяют расширять кредитные
возможности, усиливать финансовое посредничество и обеспечивать
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
280
экономику необходимыми ресурсами. В настоящее время в банковской системе
Узбекистана реализуются меры по развитию депозитной политики,
расширению ассортимента депозитных продуктов, ориентированных на
потребности клиентов, и повышению качества депозитного портфеля. В
статье научно и практически анализируются сущность депозитной политики
коммерческих банков, структура депозитного портфеля, тенденции развития,
существующие проблемы и пути их решения. Также разрабатываются
практические рекомендации по совершенствованию депозитной политики.
Ключевые слова: коммерческие банки, депозитная политика,
депозитный портфель, банковские ресурсы, кредитование, доверие клиентов,
процентная политика, финансовая устойчивость, конкурентоспособность,
банковские продукты, качество обслуживания, стратегическое развитие.
Abstract: The formation of an effective deposit policy and the management of
the deposit portfolio are among the key factors of financial stability for commercial
banks. Deposits, which make up the majority of the banks’ resource base, expand
lending capabilities, strengthen financial intermediation, and provide the economy
with necessary resources. Currently, measures are being implemented in Uzbekistan’s
banking system to develop deposit policies, expand customer-oriented deposit
products, and improve the quality of deposit portfolios. This article scientifically and
practically analyzes the essence of commercial banks’ deposit policies, the structure
of their deposit portfolios, development trends, existing problems, and solutions.
Practical recommendations are also proposed to improve deposit policy.
Keywords: commercial banks, deposit policy, deposit portfolio, bank
resources, lending, customer trust, interest policy, financial stability, competitiveness,
banking products, service quality, strategic development.
KIRISH
Tijorat banklarining barqaror va samarali faoliyat yuritishi ko’p jihatdan
ularning depozit siyosati va portfelini to’g’ri tashkil etishiga bog’liq. Depozitlar bank
resurs bazasining asosiy qismi bo’lib, banklarning kreditlash faoliyati, moliyaviy
vositachilik imkoniyatlari va iqtisodiyotni qo’llab-quvvatlash salohiyatini belgilab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
281
beradi. Shu bois, tijorat banklari o’z depozit siyosatini mijozlar ehtiyojlari, bozordagi
raqobat va makroiqtisodiy sharoitlardan kelib chiqib shakllantirishi lozim. O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining bank tizimini rivojlantirish va moliyaviy xizmatlar
qamrovini kengaytirishga qaratilgan qaror va farmonlari asosida tijorat banklari
tomonidan depozit mahsulotlari takomillashtirilmoqda, yangi xizmat turlari joriy
etilmoqda, mijozlarga qulay shart-sharoitlar yaratishga e’tibor kuchaytirilmoqda.
Xususan, muddatli, jamg’arma, talab qilib olinguncha depozitlar va maxsus aksiyali
omonatlar orqali aholi va xo’jalik subyektlarining bo’sh mablag’larini banklar tizimiga
jalb qilish choralari ko’rilmoqda. Shunga qaramay, amaliyotda ayrim banklarda
depozit mahsulotlarining cheklanganligi, foiz stavkalarining bozordagi talab va
taklifdan orqada qolishi, marketing strategiyalarining sustligi, mijozlar bilan ishlash
sifati va hududiy qamrovning yetarli emasligi kabi muammolar mavjud. Bu esa
banklarning depozit portfeli hajmi va sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Ushbu
maqolada tijorat banklarining depozit siyosati va portfeli tarkibi, rivojlanish holati,
mavjud muammolar, ularni bartaraf etish bo’yicha ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar
ishlab chiqiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Tijorat banklarining depozit siyosati va portfelini takomillashtirish masalasi
bo’yicha o’zbekistonlik va xorijiy olimlar tomonidan qator ilmiy tadqiqotlar olib
borilgan. Iqtisod fanlari doktori Sh.A. Nurmuxamedov o’z tadqiqotlarida tijorat
banklarining barqarorligi depozit siyosatini to’g’ri belgilashga, mijozlarning
ishonchini oshirish va uzoq muddatli depozit mahsulotlarini rivojlantirishga bevosita
bog’liqligini asoslab bergan. Muallif, mijozlarni faol jalb etish uchun bank xizmatlarini
diversifikatsiya qilish, foiz siyosatini bozordagi real shartlarga moslashtirish
zarurligini ta’kidlaydi. Iqtisod fanlari nomzodi D.S. Ergashev esa tijorat banklarining
depozit portfelini boshqarishda portfel sifati va tuzilmasiga e’tibor qaratish,
depozitlarning muddatlari va valyutalar bo’yicha diversifikatsiyasini ta’minlash,
shuningdek, marketing strategiyasini kuchaytirish bo’yicha ilmiy tavsiyalar bergan. U
o’z tadqiqotida banklarning depozit portfelini faqat hajm bo’yicha emas, balki sifat
jihatidan ham tahlil qilish zarurligini ko’rsatgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
282
Xorijiy olimlardan J. Heffernan va P. Molyneux depozit siyosatini strategik
boshqarish, mijozlar bilan uzoq muddatli aloqalarni mustahkamlash, foiz siyosatini
raqobatbardosh darajada belgilash orqali banklarning moliyaviy barqarorligini
ta’minlash usullarini ishlab chiqqanlar. Ularning fikriga ko’ra, zamonaviy banklar
depozit siyosatini mijoz markaziga qaratilgan tarzda shakllantirishi lozim.
Mazkur maqolada quyidagi ilmiy-uslubiy metodlardan foydalanildi:
Ilmiy tahlil va umumlashtirish usuli – mavjud ilmiy va amaliy manbalarni
o’rganish va umumlashtirish;
Taqqoslash usuli – mahalliy va xorijiy banklarning depozit siyosatini
solishtirish;
Statistik tahlil – tijorat banklarining depozit portfeli ko’rsatkichlarini tahlil
qilish;
Ekspert baholash usuli – soha mutaxassislarining fikr-mulohazalari
asosida takliflar ishlab chiqish.
Ushbu metodlar asosida tijorat banklarining depozit siyosatini rivojlantirish va
portfelini takomillashtirish imkoniyatlari har tomonlama o’rganildi.
NATIJALAR
Tijorat banklarining depozit siyosatini tahlil qilish natijalari banklarning
so’nggi yillardagi faoliyati mazkur yo’nalishda ma’lum yutuqlarga erishganini
ko’rsatmoqda. Xususan, banklar tomonidan mijozlarga taklif etilayotgan depozit
mahsulotlari turlari kengayib, omonatlarni onlayn va mobil ilovalar orqali boshqarish
imkoniyatlari yaratilgan. Bu esa aholining bank tizimiga bo’lgan qiziqishini oshirib,
depozit portfelining o’sishiga ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda.
Markaziy bank ma’lumotlariga ko’ra, 2022–2024-yillar davomida tijorat
banklarining depozit portfeli hajmi barqaror o’sishni namoyon etgan va yillik o’sish
sur’ati o’rtacha 15–18 foizni tashkil etgan. Depozit portfelining tarkibida muddatli
depozitlar ulushi yuqori bo’lib, bu banklarning uzoq muddatli resurslar bilan
ta’minlanishini ta’minlamoqda. Shuningdek, banklar tomonidan foiz stavkalari
bo’yicha takliflar ko’payib, raqobat muhiti shakllanmoqda. Biroq, tahlillar shuni ham
ko’rsatmoqdaki, ko’plab tijorat banklari depozit mahsulotlarini takomillashtirishda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
283
hali yetarli darajada faoliyat olib bormayapti. Ayrim banklarda taklif etilayotgan
depozit turlari mijozlar ehtiyojlariga to’liq mos kelmayapti, foiz siyosati esa bozordagi
o’zgarishlarga mos ravishda tezkor ravishda yangilanmayapti. Bundan tashqari,
banklarning depozit portfeli tuzilmasi bir xil bo’lib, mahsulotlar diversifikatsiyasi
yetarli emasligi aniqlanmoqda. Hududlar kesimida olib borilgan tahlillar ham hududiy
tafovutlarni ochib bermoqda. Xususan, yirik shaharlarda depozit portfeli ko’rsatkichi
yuqori bo’lsa, chekka hududlarda bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari
cheklanganligi sababli omonatchilar soni nisbatan kam. Bu holat banklar oldida
infratuzilmani rivojlantirish, xizmatlarni hududlar bo’yicha kengaytirish zaruratini
yuzaga keltirmoqda. Shuningdek, mijozlar bilan aloqa va ishonch muhitini
kuchaytirish, axborot-tushuntirish va marketing faoliyatini rivojlantirish orqali depozit
portfelini yanada kengaytirish imkoniyatlari mavjud. Banklar tomonidan depozit
siyosatini takomillashtirish orqali resurs bazasini mustahkamlash va moliyaviy
barqarorlikni oshirish imkoniyatlari keng ekanligi aniqlanmoqda.
MUHOKAMA
Tijorat banklarining depozit siyosati va portfeli bo’yicha o’tkazilgan tahlillar
shuni ko’rsatmoqdaki, so’nggi yillarda banklar o’z resurs bazasini mustahkamlash
yo’lida qator chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Xususan, depozit mahsulotlarining
taklif etilishi, foiz stavkalarining bozordagi talab va taklifga moslashtirilishi, yangi
texnologiyalar yordamida masofaviy omonat xizmatlarining joriy qilinishi banklarning
depozit portfellarini kengaytirishga ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda. Biroq, bu borada hal
etilishi lozim bo’lgan qator muammolar ham mavjud. Birinchidan, tijorat banklarining
ko’pchiligida depozit siyosati yetarli darajada strategik yondashuv asosida olib
borilmayapti. Ayrim banklar hali ham an’anaviy depozit turlariga tayanib, yangi va
mijozlarga moslashtirilgan mahsulotlarni taklif qilishda sustlik qilmoqda. Bu esa
mijozlar ehtiyojlarini to’liq qondirmasdan, banklar o’rtasida raqobatbardoshlikni
kamaytiradi. Zamonaviy banklar esa o’z mijozlariga individual yondashuv asosida
mahsulotlar va xizmatlar taklif etishi, depozit siyosatini bozor tendensiyalariga mos
holda doimiy yangilab borishi lozim. Ikkinchidan, foiz siyosati ham ko’plab banklarda
muammoli
bo’lib
qolmoqda.
Raqobatbardosh
bo’lmagan
yoki
bozordagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
284
o’zgarishlarga moslashtirilmagan foiz stavkalari mijozlar qiziqishini pasaytiradi.
Banklar foiz siyosatini shakllantirishda nafaqat daromadlilik, balki mijozlarning
ishonch va talablarini ham inobatga olishi kerak. Bu esa bankning uzoq muddatli
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Uchinchidan, banklarning depozit portfeli
tarkibida ko’pincha qisqa muddatli depozitlar ustunlik qiladi. Bu holat banklarning
uzoq muddatli moliyalashtirish imkoniyatlarini cheklaydi. Shuning uchun banklar
uzoq muddatli depozitlarni ko’paytirish strategiyasini ishlab chiqishi, mijozlarni uzoq
muddatli omonatlarga jalb qilish uchun rag’batlantirish tizimini kuchaytirishi lozim.
To’rtinchidan, hududiy qamrov darajasida ham muammolar mavjud. Yirik shaharlarda
bank xizmatlari yaxshi rivojlangan bo’lsa-da, chekka hududlarda bu jarayon sust.
Banklar hududlarda filiallar ochish, mobil bank xizmatlarini kengaytirish va raqamli
xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilash orqali hududiy tengsizlikni
bartaraf etishi zarur. Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun tijorat banklariga
quyidagilar tavsiya etiladi:
depozit mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va mijozlarga moslashtirish;
foiz siyosatini raqobatbardosh va bozordagi o’zgarishlarga moslashtirish;
uzoq muddatli depozitlarni ko’paytirish bo’yicha strategiyalar ishlab
chiqish;
bank infratuzilmasini hududlarda kengaytirish va masofaviy xizmatlarni
rivojlantirish;
moliyaviy savodxonlikni oshirish va mijozlarni omonatlarga jalb etish
bo’yicha targ’ibot ishlarini kuchaytirish.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish orqali tijorat banklari depozit
siyosatini yanada rivojlantirishi, depozit portfeli hajmi va sifatini oshirishi, bank
tizimining moliyaviy barqarorligini mustahkamlashi mumkin.
XULOSA
O’zbekiston tijorat banklarining depozit siyosati va portfeli bo’yicha olib
borilgan tahlillar shuni ko’rsatmoqdaki, so’nggi yillarda banklar tomonidan depozit
bazasini kengaytirish bo’yicha qator ijobiy natijalarga erishilgan. Banklar tomonidan
omonat turlarining kengaytirilishi, foiz stavkalarining taklif etilishi, raqamli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
285
xizmatlarning rivojlanishi depozit portfelining hajmi va sifati oshishiga xizmat
qilmoqda. Biroq, mavjud imkoniyatlardan to’liq foydalanilmayotgani, mijozlarga
moslashtirilgan mahsulotlar va xizmatlarning yetishmasligi, foiz siyosatining sustligi,
hududiy qamrov va moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi kabi kamchiliklar
mavjud bo’lib, ularni bartaraf etish dolzarb vazifa bo’lib qolmoqda.
Tijorat
banklari
depozit
siyosatini
takomillashtirish
va
portfelini
mustahkamlashda quyidagi asosiy yo’nalishlarga e’tibor qaratishi zarur:
depozit mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va mijoz ehtiyojlariga
moslashtirish;
foiz siyosatini bozordagi talab va taklifga mos ravishda doimiy
takomillashtirib borish;
uzoq muddatli va barqaror depozitlarni ko’paytirish uchun rag’batlantirish
strategiyalarini ishlab chiqish;
bank infratuzilmasini hududlarda kengaytirish, masofaviy xizmatlarni
rivojlantirish va onlayn platformalar imkoniyatlaridan to’liq foydalanish;
moliyaviy savodxonlikni oshirish, aholiga depozitlarning afzalliklari va
imkoniyatlari haqida keng axborot berish.
Ushbu tavsiyalar asosida tijorat banklari o’z depozit siyosatini samarali yo’lga
qo’yishi, depozit portfelining hajmi va sifatini oshirishi, moliyaviy resurslarini
kengaytirishi mumkin. Bu esa banklarning iqtisodiyotda faol ishtirokini kuchaytirib,
mijozlar ishonchini mustahkamlashga va bank tizimining barqaror rivojlanishiga
xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-martdagi PQ–4621-sonli
Qarori “Bank xizmatlari ko’lamini kengaytirish va moliyaviy inklyuziyani
rivojlantirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”. Rasmiy hujjatlar
portali – lex.uz. https://lex.uz/docs/4770824 (10.05.2025-yil holatiga ko’ra).
2.
Nurmuxamedov Sh.A. O’zbekistonda bank xizmatlari bozorini rivojlantirish
strategiyasi. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 234 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–5_ Май –2025
286
3.
Ergashev D.S. Tijorat banklarining depozit siyosati va portfelini boshqarish
masalalari. – Toshkent: Fan, 2022. – 192 b.
4.
Heffernan S., Molyneux P. The Economics of Banking. – London: John
Wiley & Sons, 2019. – 335 p.
