MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
436
JAZONI IJRO ETISH MUASSASALARINING DAVLAT
ORGANLARI VA NODAVLAT-NOTIJORAT TASHKILOTLAR BILAN
HAMKORLIGINI TUSHUNCHASI VA ASOSIY XUSUSIYATLARI
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich kursanti
Meylimurodov Eldor Elyor o’g’li
ANNOTATSIYA: Ushbu maqola mavzusining dolzarbligi shundaki, tadqiqot
ishida jazoni ijro etish muassasalarining davlat organlari va nodavlat-notijorat
tashkilotlar bilan hamkorlik tizimini takomillashtirish yuzasidan fikr va mulohazalar,
bu borada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar va kamchiliklar, muammolar,
ularning o’ziga xos xususiyatlari, jazoni ijro etish muassasalarining davlat organlari
va nodavlat- notijorat tashkilotlar bilan hamkorligini ta’minlash yuzasidan ilg’or
xorijiy mamlakatlar tajribasi, shuningdek, jazoni ijro etish muassasalarining
hamkorligi jarayonida yuzaga keladigan nazariy va amaliy muammolarning
yеchimlariga qaratilgan taklif hamda tavsiyalar ishlab chiqilgan.
ANNOTATION: The article of the research topic of the graduate thesis is that
the research work includes opinions and comments on improving the cooperation of
penal institutions with state bodies and non-governmental organizations, the measures
and shortcomings, problems, their specific features, the implementation of punishment
in this regard. The experience of advanced foreign countries in ensuring the
cooperation of correctional institutions with state bodies and non-governmental
organizations, as well as proposals and recommendations aimed at solving theoretical
and practical problems arising in the process of cooperation of penal institutions were
developed.
Dunyoning barcha rivojlangan davlatlarida fuqarolarning huquqlari,
erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash bilan birga jinoyatchilikka qarshi
kurash, jinoyatlarni barvaqt oldini olish, g’ayriijtimoiy xulq-atvorga ega bo’lgan
shaxslarni ijtimoiy foydali mehnatga jalb etish hamda ushbu toifadagi shaxslarning
xulq-atvorini ijobiy tomonga o’zgartirish bilan bog’liq masalalarga alohida e’tibor
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
437
qaratiladi. Har qanday tashkilot, korxona, muassasa o’zining zimmasiga yuklatilgan
vazifalarni to’laqonli bajarishi uchun va ish samaradorligini oshirish hamda
kengaytirish uchun boshqa tashkilotlar bilan hamkorlik aloqalarini yo’lga qo’ygan
holda amalga oshiradi. Jumladan, jazoni ijro etish muassasalari tomonidan amalga
oshirilayotgan har bir hamkorlik muassasa faoliyatini to’g’ri yo’lga qo’yishda
va muassasadagi mavjud muammolarni hal etishda muhim hisoblanadi. Jazoni ijro
etish muassasalari tomonidan bir qator davlat organlari bilan hamkorlik aloqalari
yo’lga qo’yilgan bo’lib, ushbu hamkorlik har bir jazoni ijro etish muassasalarini
xususiyatidan kelib chiqqan holda zaruratga qarab doimiy ravishda amalga oshirilib
kelinadi. Jazoni ijro etish muassasalari bilan boshqa sohaviy xizmatlarning
hamkorligidagi o’ziga xos xususiyatlari quyidagilarda namoyon bo’ladi
1
: birgina
favqulodda vaziyatlar xizmati xodimlari bilan hamkorlik aloqalariga to’xtalib
o’tadigan bo’lsak, muassasa joylashgan hududdagi har bir xonadon, korxona, tashkilot
va muassasada yong‘in xavfsizligi qoidalariga rioya etilishi bo‘yicha nazorat o‘rnatish,
bu borada axborot almashish, mahallalardagi yong‘inga qarshi suv havzalarining
holati, o‘t o‘chirish vositalari, ko‘cha va o‘tish yo‘llari, aloqa tarmoqlarining
mavjudligi va sozligini nazorat qilish, aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishdagi
hamkorlik, hududdagi ta’lim muassasalari, mehnat jamoalari va aholi o‘rtasida yong‘in
xavfsizligini
ta’minlash
bo‘yicha
suhbatlar
va boshqa tashkiliy tadbirlar o‘tkazish, shuningdek o‘tkaziladigan «Yong‘in
xavfsizligi» oylarida fuqarolarning faol ishtirokini ta’minlash kabi masalalarda
hamkorlik qiladi.
Jazoni ijro etish muassasalarida mahkumlarning huquqlarini ta’minlash,
mahkumlarning haq-huquqlari poymol etilishi, qiynoq yoki boshqa turdagi inson qadr-
qimmatini kamsituvchi harakatlar sodir etilishining oldini olish, ularga yaratilgan
sharoitlarni o‘rganish maqsadida 2020 yil davomida Oliy Majlisning Inson huquqlari
bo‘yicha vakili (Ombudsman) va jamoatchilik vakillari tomonidan 46 ta muassasalarda
hamkorlikda monitoring tashriflari amalga oshirildi. Shuningdek, qator yillar
1
Qodirov Q.B. O’zbekistonda penitensiar muassasalar faoliyati tarixi. Monografiya. Toshkent. Ichki ishlar
vazirligi Akademiyasi. 2023-B. 104.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
438
davomida respublika penitensiar muassasalariga Xalqaro Qizil Xoch qo‘mitasi,
Yevropa Ittifoqi delegatsiyalari, turli mamlakatlarning O‘zbekistondagi elchixonalari
vakillari, bir qancha xorijiy axborot agentliklarining muxbirlari tomonidan tashriflar
amalga oshirilgan. “Markaziy Osiyo turmalarida sog‘liqni saqlash” loyihasi doirasida
“Xalqaro turma islohoti” nodavlat tashkiloti bilan yaqindan hamkorliklar olib borildi.
Mazkur tashkilot bosh kotibi, Buyuk Britaniya parlamentining Lordlar palatasi a’zosi,
baronessa Vivyen Stern10, BMTning Din va vijdon erkinligi bo‘yicha Maxsus
ma’ruzachisi Ahmad Shahid, Germaniya jamiyatining qamoqxonalar bo‘yicha
ekspertlari O‘zbekistonga bir necha bor tashrif buyurganlar.
2
Jazoni ijro etish muassasalarining boshqa davlat organlari va nodavlat-notijorat
tashkilotlari bilan hamkorligining ahamiyati shundaki, aynan jazoni ijro etish
muassasalarida jazo muddatini o’tayotgan mahkumlarni jazoni ijro etish muassasalari
hamkorlik olib borayotgan tashkilotlarning va bevosita jazoni ijro etish muassasasining
o’zining tashabbusi bilan mahkumlarni ish bilan ta’minlash masalasi ularni ijtimoiy
foydali mehnatga jalb etish orqali jazo muddatini o’tab bo’lgandan keyin ozodlikka
chiqib xalqqa foydasi tegadigan kasb egasi bo’lishini ta’minlash, mahkumlarning
sog’ligi holati yuzasidan olib borilishi kerak bo’lgan tadbirlarni amalga oshirish,
mahkumlarni ta’lim jarayonini tashkil etish va boshqa masalalar yuzasidan
qilinayotgan ishlarning samaradorligini oshirish va ko’lamini kengaytirishdan
iboratligi bilan ahamiyatlidir. Har bir jazoni ijro etish muassasalarida jazo muddatini
o’tayotgan mahkumlarni qonunga itoatkor ruhda tarbiyalash, sodir etilgan jinoyatdan
chin ko’ngildan pushaymon bo’lishini ta’minlash maqsadida amalga oshirilayotgan
hamkorlikning yo’lga qo’yilishi o’z navbatida, amalda samarali natijalarga erishishga
asos bo’lib xizmat qiladi. Mahkumlarni to’g’ri yo’lga solishning eng asosiy va samarali
usuli sifatida tarbiyaviy-profilaktik tadbirlarning hamkor tashkilotlar bilan
hamkorlikda amalga oshirilishini ko’rsatishimiz mumkin. Bunday tashkilotlar va
ularning vakillari jumlasiga quyidagilarni kiritishimiz mumkin: Ichki ishlar bo’limlari
vakillari; prokuratura organlari vakillari; sud organlari vakillari; soliq bo’limi vakillari;
diniy tashkilotlar vakillari; yoshlar bo’yicha tashkilotlar vakillari; madaniyat
2
Sattorov A. El-yurt osoyishtaligi generallari.T. “NISO POLIGRAF”. 2021.- B. 242.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
439
va ma’naviyat bo’limlari vakillari; bank bo’limi vakillari; hokimiyat vakillari;
kambag’allikni qisqartirish va bandlikka ko’maklashish bo’limlari va boshqalar.
Mahkumlarning tarbiyalanish jarayonidagi eng muhim omil bu mahkumlarning ongiga
ta’sir etib, ularning ruhiyatidagi o’zgarishlarni o’rganib, tahlil etish orqali ularga ijobiy
ta’sir ko’rsatishdir. Bu ishlarni amalga oshirishda bevosita mutaxassis psixologlarning
ishtiroki muhim sanaladi. Joylardagi jazoni ijro etish muassasalarida mutaxassis
psixologlar bilan “Psixologik marafon ” tadbirlari o’tkazilib, ularda bir qancha
psixologik treninglar tashkil etilib kelinmoqda. Ushbu trening mashg’ulotlarida bir
qancha turli mavzulardagi suhbatlar tashkil etilib buning natijasida mahkumlardagi
mavjud bo’lgan va yuzaga kelishi kutilayotgan salbiy holatlarning ro’y berishidan
oldin ularning ruhiyatida ta’sir ko’rsatib, ulardagi salbiy holatlarni bartaraf etish
bo’yicha ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Ushbu tadbirlarda ruhiy holatida
o’zgarishlar kuzatilgan mahkumlar bilan alohida ishlar olib borilib, bunday toifadagi
mahkumlardan psixologik testlar olinib, test natijalari bo’yicha ular bilan suhbatlar
tashkil etib yuzaga kelgan ruhiy holatdagi bo’shliqlarni, o’zgarishlarni to’ldirish bilan
bog’liq yo’nalishlarda harakatlar amalga oshirilmoqda. Bunday psixologik tadbirlarni
va trening mashg’ulotlarini o’tkazish natijasida mahkumlarning ruhiy holatlari
yaxshilanib, tushkunlikka tushish, affekt, stress, depressiya holatlarining oldi olinadi,
shuningdek, ruhiy holati buzilishi bilan bog’liq bo’lgan o’ziga-o’zi tan jarohati
yеtkazishi holatlarining kamayishiga erishiladi.
Jazoni ijro etish muassasalarida jazo muddatini o’tayotgan har qanday yoshdagi
mahkumlarni ma’naviy dunyosini boyitish, ularda hayotga bo’lgan qiziqish hissini
shakllantirish, kelgusidagi amalga oshirishi mumkin bo’lgan turli xil faoliyat
yo’nalishlari bo’yicha intilishlarini kengaytirish, sog’lom raqobat muhitini
shakllantirish orqali o’ziga bo’lgan ishonchini oshirish maqsadida jazoni ijro etish
muassasalarining hamkor tashkilotlari qatorida bo’lgan Yoshlar ishlari agentligi va
Respublika Ma’naviyat markazlari bilan hamkorlikda “Kitobxonlik kechalari”,
“Zakovat” intellektual o’yinlari tashkil etilib kelinmoqda. Jazoni ijro etish
muassasalarida hamkor tashkilotlar ishtirokida o’tkaziladigan tadbirlar davomida
mahkumlar bilan olib boriladigan tarbiyaviy tadbirlarning samaradorligi oshib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
440
bormoqda. Jazoni ijro etish muassasalarida jazo muddatini o’tayotgan mahkumlarning
bandligi ta’minlanib, ularning huquqiy, diniy, ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy bilimlarining
oshirilishiga erishilmoqda. Jazoni ijro etish muassasalarida hamkor tashkilotlar bilan
o’tkaziladigan tadbirlar mahkumlarda Vatanga sadoqat hissini uyg’otish, qonunga
itoatkorlik ruhida tarbiyalash, ularda sodir etgan jinoyatidan pushaymonlik hissini
uyg’otishga xizmat qilmoqda.
Jazoni ijro etish muassasalarida jazo muddatini o’tayotgan mahkumlarning
mavjud bo’lgan muammolarini hal etish, ularni qiziqtirgan savollarga o’z vaqtida va
tushunarli tarzda javob olishlarini ta’minlash maqsadida mahkumlar bilan sayyor
qabullar tashkil etilib kelinmoqda. Sayyor qabullarni tashkil etishda quyidagilarga
alohida e’tibor qaratiladi: Sayyor qabullarda mahkumlarning murojaatlari hal
etilganligi, sayyor qabullar davomida qanday mazmundagi eng ko’p murojaatlar kelib
tushganligi tahlil etilib, tahlil natijalaridan kelib chiqqan holda, sohaviy xizmatlar
tomonidan o’zining yo’nalishlari bo’yicha murojaatlarning kamayishi bo’yicha tegishli
choralarning ko’rilishi, huquqni muhofaza qiluvchi organlar ya’ni IIBlar, prokuratura,
adliya, sud organlari bilan hamkorlikda mahkumlarning mavjud muammolarini
o’rganib borilishi, uchrashuvga kelgan mahkumlarning yaqin qarindoshlari va oila
a’zolari ishtirokida ham sayyor qabullarni tashkil etib, muammolarni hal etib borish.
Har bir o’tkazilgan sayyor qabullar tahlil etilib, murojaatlar davomida eng ko’p
qilinayotgan murojaatlar bo’yicha muammolarni bartaraf etish maqsadida mahkumlar
bilan tegishli huquqiy-profilaktik tadbirlar o’tkazilishi yo’lga qo’yilgan. Jumladan,
koloniyalarda o’tkazilgan sayyor qabullar davomida mahkumlardan kelib tushadigan
murojaatlar yuzasidan sohaviy xizmat xodimlari tomonidan koloniyada jazo muddatini
o’tayotgan mahkumlar bilan targ’ibot-tashviqot ishlari yo’lga qo’yilgan. Bundan
tashqari, koloniyada jazo muddatini o’tayotgan mahkumlar bilan prokuratura, sud,
adliya bo’limi vakillari bilan hamkorlikda o’tkazilgan uchrashuvlar natijasida
mahkumlar tomonidan beriladigan savollarga tushunarli tarzda javob berish orqali
mahkumlarning muammolari tezda hal bo’lishiga erishib kelinmoqda.
Koloniyada jazo muddatini o’tayotgan mahkumlar bilan sayyor qabullar
o’tkazilishi natijasida mahkumlarning huquqiy bilimlari oshirilishiga erishilishiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
441
shuningdek, mahkumlar va ularning oila a’zolari tomonidan yuqori turuvchi organlarga
murojaatlar soni kamayishiga erishiladi. Jazoni ijro etish muassasalari tomonidan
“Hunarmand uyushmasi” va “Kasb –hunarga o’rgatish ” markazlari bilan hamkorlikda
jazo muddatini o’tayotgan mahkumlarni, ayniqsa yoshlarni mehnat bozorida talab
yuqori bo’lgan kasb-hunarga o’rgatish choralarini ko’rish bo’yicha joylardagi jazoni
ijro etish muassasalarida bir qator ishlar amalga oshirilib kelinmoqda, bunda
mahkumlarni qiziqishi va layoqatidan kelib chiqqan holda birinchi navbatda ozod
etilishiga qisqa muddat qolganlarni kasb-hunarga ega bo’lishlarini ta’minlash,
mahkumlarni jazo muddatlaridan kelib chiqqan holda, kamida 3 ta kasb-hunarga
o’rgatish choralarini ko’rish.
Jazoni ijro etish muassasalarida “Hunarmand uyushmasi” bilan hamkorlikda
Usta-shogird maktabi faoliyati yo’lga qo’yilib, ushbu maktabda: metalldan buyumlar
yasash;
yog’och
o’ymakorligi;
gul
bosilgan
gazlamalar
va chokli buyumlar tayyorlash; mualliflik mebellarini tayyorlash; milliy poyabzal
tayyorlash; novdalardan buyumlar (Ratang) to’qish; hajmli va shaklli qoliplarda
quyilgan buyumlar tayyorlash; miniatyura, rangtasvir, naqqoshlik va bo’yoqli naqshlar
tayyorlash kabi yo’nalishlarda mahkumlarni kasb-hunarga o’rgatish bo’yicha ishlar
amalga oshirilib kelinmoqda. Kasb-hunarga o’rgatish markazlari tomonidan:
avtomobillarga texnik xizmat ko’rsatish va ta’mirlash; elektragaz payvandchi; elektrik
mantyor;
duradgorlik
kabi
yo’nalishlarda
mahkumlarni
kasb-hunarga o’rgatish ishlari yo’lga qo’yilib kelinmoqda. Jazoni ijro etish
muassasalarida jazo muddatini o’tab ozodlikka chiqqan shaxslarni ijtimoiy hayotga
moslashtirish, ularning kelgusida o’z yo’lini topishlari uchun ko’maklashish
maqsadida hokimiyat huzuridagi Ijtimoiy-moslashtirish markazlari,
IIOlari
huquqbuzarliklar profilaktikasi va probatsiya xizmatlari, kambag’allikni qisqartirish va
bandlikka ko’maklashish bo’limlari va yoshlar ishlari agentligining hududiy
bo’linmalari bilan hamkorlikda ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Ushbu tashkilotlarga
mahkum ozod etilishidan 3 oy oldin hamda ozod etilgandan so’ng 10 kundan
kechiktirmasdan belgilangan shu muddatlar davomida xabarnomalar yuboriladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
442
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1.
Jazolarni ijro etish faoliyatini tashkil etish
:
Ma’ruzalar kursi / J.S. Muxtorov, R.N.
Raxmanov, D.M. Usmonov va boshq. Mas’ulmuharrir I. Ismailov. – T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2017.
2.Xalilov D.A.
Ozodlikdan mahrum etish jazosini o’tab bo’lgan fuqarolarning ijtimoiy
moslashuvi. Eurasian Journal Of Law, Finance And Applied S Ciences.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7057278
3.Tadjibaeva D.A.
Ichki ishlar organlari jazoni ijro еtish xizmati. Darslik. – Т.:
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2022. – B. 342-343.
4.Narmatov N.S.
Ichki ishlar vazirligi huzuridagi «Qo'riqlash» birlashmasining yuridik
shaxs sifatidagi faoliyatini huquqiy tartibga solish: Yurid. fanlar nomzodi ..
dissertatsiyasi. – Toshkent: O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2002. – B.45
5.Yuldashev M
. Ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo ijrosini tashkil yetishda
xorij tajribasi. Oliy sud axborotnomasi, 2009 yil 2-son
6.Yuldashev M.Sh
. Ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo ijrosini tashkil etish.
O’quv qo’llanma. Toshkent.2010-B.59.
7.Vetoshkin S.A
. Penitensiarnaya pedagogika v teorii i praktike. M.: KnoRus, 2019. S.
B 43-56
8.Pulatov. Yu.S, Inog’amov Sh.
Differensiayalash// Qonun himoyasida.- 2002.-№ 6.-
B. 30-32.
9.Yuldashev. M.Sh, Samandarov D.I.
Ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo
ijrosini tashkil etishda inson huquqlarini ta’minlash va takomillashtirish// Nukus,
2008.-B. 287-290.
10.Sattorov A.
El-yurt osoyishtaligi generallari.T. “NISO POLIGRAF”. 2021.- B. 242.
11.Ismailov I
. Uyushgan jinoiy tuzilmalar faoliyatining oldini olishni nazariy va
tashkiliy-huquqiy ta'minlash: Yurid. fan. d-ri ... dis. ¬– Toshkent, 2006. – B. 199.
12.
Jinoyat ijroiya kodeksiga sharhlar. Mas’ul muharrir:yu.f.d., prof. M.H.
Rustamboev. – T.: TDYuI nashriyoti, 2007. – B.192
13.Qodirov.Q.B.
O’zbekistonda penitensiar muassasalar faoliyati tarixi. Monografiya.
Toshkent. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
443
14.Qodirov Q.B, Tatarnikov M.D
. O’zbekiston xalqi xizmatida. O’zbekiston
Respublikasi Ichki ishlar vazirligi. T. 2021- B.369.
15.Казанцев В.Н.
Социалная работа в ИУ Швейцарии и РФ// Человек
преступление и наказание- 2001.№ 3-С.43.
16.Баранов Ю. В
. Стадии ресоциализatsiи осуждённых в свете новых
социальноантропологических воззрений и социальной философии. СПб.:
издательство Р. Асланова Юридический центр Пресс, 2006. С. 19
17.Рыбак М. С.
Ресоциализatsiя осуждённых к лишению свободы: проблемы
теории и практики. 2-е изд., испр. и доп. Саратов: издательство ГОУВПО
Саратовская государственная академия права, 2004. С. 34
