MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
403
DINSHUNOSLIK FANINING YOSHLAR TARBIYASIDAGI
AHAMIYATI
Abdug’aniyev Firdavsbek Abdurasul o’g’li
Muxammad Al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Samarqand filiali Ijtimoiy va gumanitar fanlar kafedrasi
KI24-03 talabasi
Anotatsiya:Mazkur maqolada dinshunoslik fanining yoshlar tarbiyasidagi
o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Unda dinshunoslik orqali yoshlarda ma’naviy va axloqiy
fazilatlarni shakllantirish, ularni yot g‘oyalar ta’siridan asrash, Vatanga sadoqat va
insoniylik ruhida tarbiyalash kabi jihatlar tahlil qilingan. Shuningdek, dinshunoslik
fanining bugungi ta’lim tizimidagi o‘rni va yoshlar ongini to‘g‘ri shakllantirishdagi
roli haqida fikr yuritilgan. Maqola yosh avlodni barkamol shaxs etib tarbiyalashda
dinshunoslikning
beqiyos
o‘rnini
ochib
beradi.
Kalit so‘zlar:Dinshunoslik, yoshlar tarbiyasi, ma’naviy tarbiya, axloqiy
fazilatlar, diniy ta’lim, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, yot g‘oyalar, diniy ekstremizm,
barkamol avlod.
KIRISH
Dinshunoslik fani
– diniy qarashlar, amaliyotlar va diniy tizimlarni
o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy soha hisoblanadi. Bu fan diniy tarix, dinlar ta’limoti,
ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va roli kabi masalalarni qamrab oladi. Dinshunoslik
orqali odamlarning diniy e’tiqodlari, amaliyotlari, ritualarini, diniy institutlar va
ularning
jamiyatdagi
o‘rnini
tahlil
qilish
mumkin.
Dinshunoslik fani nafaqat diniy bilimlarni o‘rganish bilan cheklanmaydi, balki
uning ahamiyati shundaki, u jamiyatdagi diniy bag‘rikenglikni, tushunishni, turli
dinlarni va e’tiqodlarni hurmat qilishni rivojlantirishga yordam beradi. Ayniqsa,
yoshlarni to‘g‘ri diniy ta’limotlar bilan tanishtirish, ular orasida diniy ekstremizmga
qarshi
immunitetni
shakllantirishda
juda
muhim
o‘rin
tutadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
404
Dinshunoslik fani, shuningdek, diniy erkinlik va bag‘rikenglikni targ‘ib qilish,
turli madaniyatlar va dinlar o‘rtasidagi tushunish va hamkorlikni kuchaytirishga xizmat
qiladi.
Axloq
muayyan jamiyatda kishilarning о‘zaro munosabatlarini tartibga solib
turuvchi va о‘sha jamiyatdagi birlik, barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiluvchi
meyorlardir. Ularning shaxs va, asosan, jamiyat manfaati va ehtiyojiga xizmat qilishi,
amalda ish berishi ularning mavjudligini oqlovchi birlamchi mezondir. Shu о‘rinda
axloq о‘zi qanday paydo bо‘lgan degan masalaga qisqacha tо‘xtalsak. Buning asosan
ikki tur izohi bor. Birinchisi, axloqiy meyorlarni Xudo yoki xudolar joriy qilgan
deguvchi diniy-teologik yondashuv. Ushbu yondashuvga kо‘ra axloq hozir qanday
bо‘lsa shundayligicha qachonlardir ilohiy kuch tomonidan insonlarga tushirilgan va u
о‘zgarmasdir. Ular turli muqaddas kitoblarda yozib qо‘yilgan. Ikkinchi yondashuv esa
evolyusion yondashuv bо‘lib – unga kо‘ra, axloq avvaliga primitiv shaklda paydo
bо‘lgan va keyinchalik turlicha kо‘rinishga kiribо‘zgarib, murakkablashib borgan, turli
davrlarda yashagan insonlarning ma’qul ijtimoiy munosabatlar haqidagi qarashlarini
о‘zida ifodalab kelgan meyorlardir.Axloqiy meyorlar juda murakkab hodisa bо‘lib, bu
jarayonni tо‘xtatib qolishning imkoni yо‘q. Tо‘xtatishga qattiq bel bog‘lagan millatlar
tanazzulga uchraydi yoki taslim bо‘ladi. Bu kabi о‘zgarishlar, hattoki, eng konservativ
kuch sanaluvchi dinda ham kuzatiladi. Bu kо‘pincha diniy matnlarni qayta talqin qilish
yо‘li bilan amalga oshiriladigan, о‘ta ziddiyatli, mо‘tadil va radikal diniy jamoalar
о‘rtasida mojarolarga sabab bо‘ladigan jarayondir. Radikal qanot asta sekin kamayib
boradi va kamaygani sari yanada radikallashib, qat’iy choralar kо‘rish yо‘liga о‘tadi.
Antik davr
ning mashhur mutafakkiri Arastu axloqning jamiyat hayotida muhim
ahamiyatiga tо‘xtalib shunday degan edi: “Tabiat inson qо‘liga qurol – aqliy va axloqiy
kuch bergan, ammo u shu qurolni teskari tomonga nisbatan ham ishlatishi mumkin;
shu sababli axloqiy tayanchlari bо‘lmagan odam eng insofsiz va yovvoyi, о‘zining
jinsiy va did mayllarida eng tuban mavjudot bо‘lib qoladi”
1
. Shuning uchun ham
axloq insoniylikka undovchi vosita bо‘lib, u dinning yordami ila vujudga keladi.
Axloqning asosi puxta о‘ylangan ta’lim tizimi va qonun ustuvorligining
1
Aristotel. Politika. – M., 1911. B. 9.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
405
ta’minlanishidir. Bu xususida nemis klassik falsafasi asoschisi quyidagicha tafsiflaydi.
Kant “Amaliy aql tanqidi” asarida inson yaxshilik va yomonlik haqida qalbining hissiy
ishtiyoqi va intilishlariga asoslanib emas, aql zakovati yordamida xulosa chiqarish
kerak, degan nazariyani о‘rtaga tashlaydi. Gnoseologiyada bо‘lgani kabi о‘zining
falsafasida Kant kishilarning qilmishlarini asoslovchi umumiy va zaruriy axloqiy
qonunlarni topishga harakat qilgan. Kant fikricha, mutloq, umumiy, barcha uchun
ahamiyatli bо‘lishi mumkin va bо‘lishi shart, ya’ni qonun shakliga ega bо‘lishi kerak.
Faqat imperativ
axloq - (lot.imperativus -farmon)
tamoyillariga va qoidalariga mos
keladigan xulq-atvorgina axloqiydir. U aprior xararkterga ega sintetik huquq bо‘lib,
uning asosiy qonuniga kо‘ra, shunday maksimal ya’ni, xulq atvorning subyektiv
tomoyili asosida harakat qilish kerakki, u о‘z navbatida barcha uchun umumiy qonun
bо‘lib qolishi kerak deb, shunday tarifni beradi:“О‘zingga va boshqa insonlarga
axloqiy vosita sifatida emas, axloqiy maqsad sifatida qaragin, chunki inson hayot
о‘zida eng oliy maqsadni mujassamlashtirilgan”. Uning ma’lumotiga kо‘ra, axloqiy
qonunlarga hurmat bilan qarash insonlarni о‘z-о‘zini hurmat qilishga, burch taqozasi
esa shaxsiy mukammallik va boshqalarni baxtiga sabab bо‘ladi. Inson axloqini
shundaydeb yozadi Erix Fromm, - “bir odam - obrо‘ egasi inson uchun nima
yaxshiligini belgilab beradi, о‘zni tutish qonun-qoidalari va meyorlarini ham о‘ylab
topadi, о‘rnatadi. Insonparvarlik axloqi esa bu qonun-qoidalar va meyorlarni о‘zi
yaratishi, о‘zi boshqarishi hamda ularga о‘zi amal qilishi bilan farqlanadi»
2
Ratsional
obrо‘parvarlik obrо‘ egasi tamonidan subyektga nisbatan axloqiy tenglikni taqazo etsa,
noratsional obrо‘parvarlik aynan tengsizlik asosiga quriladi. Bunda obrо‘ egasiga
«gap
qaytarmaslik»
,
«quloq solish»
-
fazilat,
«quloq solmaslik» - illat
hisoblanadi. Ba’zi
ashaddiy ateistlar ham dinni jamiyat axloqini nazorat qiluvchi institut sifatida tan
olgan. Balki shundan bо‘lsa kerak, diniy ta’limotlar ildizini asosan axloqiy masalalar
egallagan. “Insoniyat tafakkuri taraqqiyotida ilk bora ezgu niyat, ezgu sо‘z va
ezgulikka asoslangan amaliyot birligi har qanday ijtimoiy rivojlanishning asosi
ekanligi tо‘g‘risidagi buyuk ta’limot Zardо‘sht gohlarida shakllantirilgan edi.
2
Fromm E. Inson o‘zi uchun. Minsk, Kharvest, 2004. B. 18.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
406
Fuqarolari boshqa fikrni о‘ylab, boshqa sо‘zlarni aytishga va yana boshqa amaliy ishlar
qilishga yо‘naltirilgan jamiyat muqarrar tarzda tanazzulga yuz tutishi mumkinligi
tо‘g‘risidagi inqilobiy g‘oya ham aynan ana shu ta’limotga mansub. Insoniyat ezgu
niyat, ezgu sо‘z va ezgu amaliyotga izchil amal qilibgina inqirozdan qutulishi va
farovon hayotga yetishishi mumkin, degan purhikmat xulosalar chiqarilgan”
3
.
Zardо‘shtning muqaddas diniy kitobi
«Avesto»
da bayon etilgan bu durdona fikrlar
zamirida yuksak axloq, komil inson qiyofasini aks ettiruvchi axloqiy fazilat ifoda
etilgan. Darhaqiqat, agar odamda ezgu niyat, ezgu sо‘z, ezgu amal uyg‘un bо‘lmas
ekan, unday odamning qadr-qimmati ham bо‘lmaydi, unday odamga ishonib ham
bо‘lmaydi, unday odam kо‘pchilik nazaridan qoladi. Kant inson bilishining
imkoniyatlarini kо‘rsatar ekan, fanning bilishdagi ahamiyatiga katta e’tibor beradi.
Shuning bilan Kant, о‘z sо‘zi bilan aytganda, “e’tiqodga ham о‘rin qо‘yadi. Ishonch
e’tiqodgina inson jonining о‘lmasligiga ishonish erkinligi asosida xudoning
mavjudligini aqliy isbotlaydi”
4
, deydi. Aslini olganda, ma’lum ma’noda, diniylik va
axloqiylik bir-biriga chambarchas tushunchalardir. Ular dunyo va inson hayotining
mohiyatiga turlicha qarash usullaridir. Har ikkalasining ham obyekti bitta – dunyoda
inson hayoti. Din ham bu dunyoda qanday yashash kerakligini о‘rgatadi. G‘azzoliy u
dunyodagi dо‘zax azoblari haqida yozar ekan, bu dunyoda qanday yashash lozimligini
uqtiradi, kishilarning hissiyotiga ta’sir qilish orqali tarbiyalaydi. Dinlardagi buyuk
umuminsoniy g‘oyalar aslda dunyoning axloqiy masalalriga xizmat qiladi. Ijtimoiy
hayotda shunday jarayonlar borki, undagi muammolarni hal qilishda diniylik kо‘proq
samara beradi. Ahloqiy poklik, о‘tkinchi dunyo lazzatlariga haddan ortiq berilib
ketmaslik, insonga xiyonat qilmaslik, Olloh yaratgan yaxshi narsalarga zarar
yetkazmay, tabiatni asrab-avaylash kabi muammolarni hal qilishda dinning ahamiyati
salmoqli. Bundan tashqari kishilik jamiyatining ma’naviy takomillik darajasi bevosita
diniy dunyoqarashning shakllanishi bilan bog‘liq. Chunki diniy dunyoqarash kishining
3
Nitsshe F. Zardusht tavallosi. // Tafakkur, 1995, 1-son. B. 94.
4
Schiepp P. I. Kantning amaliy axloqshunosligi. Evanston, 1964. B. 71.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
407
dunyo tо‘g‘risidagi tasavvurlarini yaxlit bir tizimga keltiribolam tо‘g‘risida e’tiqodga
asoslangan umumiy izchil manzarani yaratadi. Bu esa ijtimoiy taraqqiyotning keyingi
bosqichlari uchun zarur bо‘lgan ma’naviy takomillashish jarayonining uzluksizligini
taminlashga xizmat qiladi. Ma’lumki jamiyat taraqqiyotidavomida turli din shakllari
vujudga keldi. Din umuminsoniy axloq meyorlarini о‘ziga singdirib olib, ularni
jonlantirib, hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalariga aylantira olgan qudratli
omil ekanligini doimo esda saqlashimiz zarur. Bu esa о‘z navbatida fuqarolarimizda
madaniyat, bahamjihatlik, о‘zaro ishonch muhitini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Ularni muammo va qiyinchiliklarni yengib о‘tishlariga ruhiy madad beruvchi qudratli
kuch sifatida, qadriyatlarimizni saqlab qolinishini ta’minlab avloddan avlodga
yetkazishda keng imkoniyatlar ochib beradi. Deyarli barcha tarixiy davrlarda xususan,
hozirgi paytda ham davlat siyosati darajasida dindan ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashning muhim omili sifatida foydalanib kelingan.Diniy tashkilotlarga xos
ijtimoiy-siyosiy faollikning ortayotganini e’tiborga olib, uni ikki yо‘nalishda - ijtimoiy
hayotda va dunyoqarashda shaxsning faolligini oshirish kerakligini davrning о‘zi
taqozo etmoqda. Shunga kо‘ra, dinning ijtimoiy ildizlari jamiyat a’zolarini faollikka ,
ezgulikka, tinchlik va xotirjamlikka yetaklovchi omilga aylanayotganligining guvohi
bо‘lmoqdamiz. Ma’lumki, dinning ildizlari bevosita inson ruhiyati bilan bog‘liq tarzda
talqin etiladi. Bu о‘rinda insonning aqliy va axloqiy imkoniyatlarini ham о‘zaro
bog‘liqlikda olgan holda ma’naviy-ma’rifiy tarbiyada dinning ham о‘ziga xos
ahamiyati tо‘g‘risida О‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti “...diniy
dunyoqarash tafakkurning, insonning о‘zini о‘rab turgan dunyoga, о‘zi kabi odamlarga
munosabatining yagona usuli bо‘lmaganligini ham ta’kidlash zarur”
5
, deb takidlaydi.
Chinakam axloqli inson dindor bо‘lgani yoki dо‘zaxdan qо‘rqqani uchun
emas,aksincha, aynan axloqli bо‘lgani uchun ham Yaratganning kо‘rsatmalariga amal
qiladi. Dindan mutlaqo bexabar, biroq “din himoyachisiman” deydiganlardan ming
chandon axloqliroq insonlarni kuzatganimizda ulardagi axloq dindan emas, boshqa bir
asosdan kelib chiqayotganiga amin bо‘lamiz. Bunday insonlarni musulmonlar,
5
I. Karimov. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari. Toshkent, 1997. B. 36-bet
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
408
nasroniylar, buddistlar, yahudiylar, ateistlar orasidan kо‘plab topish mumkin. Xо‘sh,
din jamiyat axloqini yaxshilay olmasa, u holda nima bu vazifani bajaradi? Bunga
javobimiz juda oddiy – tо‘g‘ri yо‘lga qо‘yilgan ta’lim va qonunlar ijrosining qat’iy
ta’minlanishigina vaziyatni о‘nglashi mumkin. Bir tomondan mustaqil, tanqidiy fikrlay
oladigan shaxsni tarbiyalashni bosh maqsadga aylantirgan dunyoviy ta’lim tizimi va
adolat tamoyillariga sodiq ijroiya va sud hokimiyati. Ana shu ikki shart bajarilgandan
keyingina din jamiyatda ijobiy rol о‘ynay boshlaydi, kishilarning ma’naviy-ruhiy
ozuqasiga aylanadi. Islom davlatlarida esa vaziyat buning aksi. Davlat о‘zining eng
muhim funksiyasi – qonun ustuvorligini ta’minlay olmaydi, yetarlicha dunyoviy ta’lim
kо‘rmagan omma esa dunyoviy qonunlar va hukumatni tan olmaydigan radikal
voizlarning itoatkor somelariga aylanib qolgan. Vaholanki, bunday radikal voizlar
boshqa dinlarda ham bor. Biroq ularning ta’siri biz musulmonlardagichalik emas. Nima
uchun? Shuning uchunki, ularning somelari bizlardagichalik ishonuvchan emas.
Ishonuvchanlari ham basharti haddidan oshsa, qonun ularning joyi qayerda ekanini
kо‘rsatib qо‘yadi.Demak, yoshlarimizning dinga bо‘lgan munosabatlarini ijobiyligini
hamda unga nisbatan qiziqishning yuqori ekanligini hisobga olgan holda, ma’naviy-
ma’rifiy tarbiyada diniy omil ham о‘ziga beqiyos ahamiyatga ega ekanligini alohida
ta’kidlab о‘tishimiz kerak. Zero, mustaqil davlatimizga, eng avvalo, iymoni butun,
qalbi toza insonlar, birinchi navbatda yoshlar kerak. Har kungi faoliyatlarida insonlarga
ezgu amallar, savob ishlar qilish, solih xulq sohibi bо‘lgan yoshlarimiz
dunyoqarashinafaqat о‘zini shu bilan barcha yor birodarlarini ham ezgulikka
yetaklaydigan ma’naviy omillardan biri ekanligiga yosh avlodni ishontirishning о‘zi
ham dunyoviy ma’rifatdan о‘zga narsa emas.Yosh avlod tarbiyasi haqida gapirganda,
Abdurauf Fitrat
bobomizning mana bu fikrlariga har birimiz, ayniqsa, endi hayotga
kirib kelayotgan о‘g‘il-qizlarimiz amal qilishlarini istardim. Mana ulug‘ ajdodimiz
nima deb yozganlar: «Halqning aniq maqsad sari harakat qilishi, davlatmand bо‘lishi,
bahtli bо‘lib izzat- hurmat topishi, jahongir bо‘lishi yoki zaif bо‘lib horlikka tushishi,
baxtsizlik yukini tortishi, e’tibordan qolib, о‘zgalarga tobe va qul-asir bо‘lishi ularning
о‘z
ota-
onalaridan
bolalikda
olgan
tarbiyalariga
bog‘liq”.
Umuman olganda, yuqorida bayon etilgan fikrlar shuni ko‘rsatadiki, din va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
409
dinshunoslik yoshlar tarbiyasida kuchli ma’naviy tayanch, ruhiy yuksalish va axloqiy
mustahkamlik omilidir. Biroq dinning jamiyatda ijobiy rol o‘ynashi uchun u ilmiy
yondashuv asosida, qonuniylik va dunyoviylik tamoyillari bilan uyg‘unlikda olib
borilishi zarur. Aks holda, diniy bilimdan bexabar va hayotga tayyorgarliksiz qolgan
yoshlar yot g‘oyalar ta’siriga tushib qolishi mumkin. Shunday xavf-xatarlarga qarshi
kurashishda esa, diniy-ma’naviy tarbiya, xususan dinshunoslik fani beqiyos ahamiyat
kasb etadi. Fitrat bobomiz ta’kidlaganlaridek, xalqning kelajagi, baxti, davlatmandligi
va erkinligi bolalikdan berilgan tarbiyaga chambarchas bog‘liq. Shu bois, yoshlarni
sog‘lom e’tiqod, mustahkam iymon, ijobiy dunyoqarash va sog‘lom tafakkur bilan
voyaga yetkazish – har bir ota-ona, ustoz va jamiyatning muqaddas burchidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ma’ruzalari va
nutqlari. – [rasmiy prezident.uz saytidan olingan].
2.Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.: Ma’naviyat, 2008 (19–
22, 25–27, 30–35, 45–50-betlar)
3.Aristotel. Politika. – M., 1911. B. 9bet.
4.Fromm E. Inson o‘zi uchun. Minsk, Kharvest, 2004. B. 18.-bet.
5.Nitsshe F. Zardusht tavallosi. // Tafakkur, 1995, 1-son. B. 94-bet.
6. Schiepp P. I. Kantning amaliy axloqshunosligi. Evanston, 1964. B. 71-bet.
7.Karimov. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent, 1997. B. 36-bet
www.lex.uz www.president.uz
