MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
359
XALQARO HUQUQDA DAVLATLARNING VORISLIK
MASALALARI
Sobirova Ruxshona Otabek qizi
Toshkent davlat yuridik universiteti
Xususiy huquq fakulteti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada xalqaro huquqda davlatlarning vorisligi
(successio) masalalari tahlil qilinadi. Davlatlararo munosabatlar kontekstida vorislik
tushunchasining huquqiy asoslari, ularning tarixiy shakllanishi hamda zamonaviy
xalqaro huquq normalaridagi ifodalanish shakllarini ko‘rib chiqiladi. Maqolada,
shuningdek, sobiq mustamlaka hududlarining mustaqillikka erishishi, davlatlarning
parchalanishi yoki birlashishi natijasida yuzaga kelgan vorislik holatlari tahlil qilinib,
ularning xalqaro shartnomalar, moliyaviy majburiyatlar, diplomatik munosabatlar va
mulkiy munosabatlardagi huquqiy oqibatlari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot, xalqaro
huquqiy hujjatlar, amaliy misollar va ilmiy-nazariy qarashlarga asoslanadi.
Kalit so‘zlar: xalqaro huquq, davlat vorisligi, successio, shartnomalar,
davlatlarning parchalanishi, mulkiy munosabatlar, mustamlaka, diplomatik
munosabatlar, huquqiy oqibatlar.
State Succession in International Law
Annotation: This article analyzes the issues of state succession (successio) in
international law. It examines the legal foundations of the concept of succession within
the context of interstate relations, its historical development, and its forms of
expression in modern international legal norms. The article also explores cases of
succession arising from the decolonization process, the dissolution or unification of
states, and their legal consequences in relation to international treaties, financial
obligations, diplomatic relations, and property issues. The study is based on
international legal documents, practical examples, and theoretical perspectives.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
360
Keywords: international law, state succession, successio, treaties, state
dissolution, property relations, colonization, diplomatic relations, legal consequences.
Правопреемство государств в международном праве
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
вопросы
правопреемства (successio) государств в международном праве. Анализируются
правовые основы понятия правопреемства в контексте межгосударственных
отношений, его историческое развитие и формы выражения в нормах
современного международного права. Также в статье рассматриваются
случаи правопреемства, возникающие в результате получения независимости
бывшими колониями, распада или объединения государств, и их правовые
последствия
в
отношении
международных
договоров,
финансовых
обязательств, дипломатических и имущественных отношений. Исследование
основано на международных правовых актах, практических примерах и
теоретико-правовых подходах.
Ключевые слова: международное право, правопреемство государств,
successio, договоры, распад государств, имущественные отношения, колонии,
дипломатические отношения, правовые последствия.
Kirish.
Xalqaro huquqda davlatlarning vorislik masalalari dolzarb va
murakkab huquqiy munosabatlarni o‘z ichiga oladi. Ayniqsa ikkinchi jahon urushidan
beri davlat vorisligi juda muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda, chunki u har
qachongidan ham ko’proq davlat va ular o’rtasidagi huquqiy munosabatlarga ta’sir
qiladi.Dekolonizatsiya tugashi bilan 100ga yaqin yangi davlatlar vujudga keldi. Misol
tariqasida, Germaniya qatra birlashdi, Sobiq Sovet Ittifoqi, Yugoslaviya va
Chexoslovakiya tarqalib ketdi. Mazkur holatda esa davlartlarning mulklari, shartnoma
va qarzlariga nisbatan vorislik masalalari yuzaga keldi. Davlatlarning huquqiy
vorisligi, asosan, bir davlatning tugashi, yangi davlatning tashkil topishi yoki
davlatlararo chegaralarning o‘zgarishi jarayonida yuzaga keladi. Bunday vaziyatlarda
davlatlar o‘zaro huquq va majburiyatlarni qabul qilishlari kerak bo‘ladi, bu esa xalqaro
huquqning izchilligi va davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarning barqarorligini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
361
ta’minlashda katta ahamiyat kasb etadi. Xususan, xalqaro shartnomalar, mol-mulk,
qarzlar va xalqaro tashkilotlardagi o‘rinlar kabi masalalarda huquqiy vorislik katta rol
o‘ynaydi.Xalqaro munosabatlarda davlatlarning vorislik jarayoni ko‘pincha keskin
siyosiy va huquqiy bahslarga sabab bo‘ladi. Davlatlarning bo‘linishi yoki birlashishi,
yangi davlatlarning paydo bo‘lishi natijasida yuzaga keladigan huquqiy vorislik
masalalari davlatlararo nizolar, xalqaro iqtisodiy qarzlar, mulkiy nizolar va xalqaro
tashkilotlardagi o‘rinlarni taqsimlash masalalarini yechishni talab qiladi. Shu nuqtai
nazardan, xalqaro huquq davlatlarning vorislik masalalarini tartibga solish bo‘yicha
aniq va samarali qoidalarni belgilashi lozim.Ushbu ishning asosiy maqsadi – xalqaro
huquqda davlatlarning vorislik masalalarini batafsil o‘rganish, ularning xalqaro
munosabatlardagi ahamiyatini tahlil qilish va mavjud huquqiy normalarning
dolzarbligini ko‘rsatishdir. Ish davomida vorislikning xalqaro shartnomalar, mol-mulk,
qarzlar va xalqaro tashkilotlardagi o‘rinlarga ta’siri hamda bu jarayonlarda
davlatlarning qanday yondashuvlarni qo‘llashi o‘rganiladi.
Asosiy qism.
Huquqiy vorislik muammolari 1949-yildayoq Birlashgan
Millatlar Tashkiloti Xalqaro huquq komissiyasining kun tartibiga kiritilgan edi.
Hozirgi kunga kelib davlatlarning huquqiy vorisligi masalalari kodlashtirilgan va ikki
xalqaro konvensiyada o’z aksini topgan. Bular: 1978-yilgi xalqaro shartnomalarga
nisbatan davlatlar huquqiy vorisligi to’g’risidagi Vena konvensiyasi va 1983-yilgi
Davlat mulki, davlat arxivlari va davlat qarzlariga nisbatan davlatlar huquqiy vorisligi
to’g’risidagi Vena konvensiyasidir.
1
Ularning mazmuniga kelganda, ikkala
konvensiyaham “davlatlar huquqiy vorisligi” tushunchasini bir xilda talqin etadi, ya’ni
u biror bir hududning xalqaro munosabatlari uchun mas’ul bo’lishda bir davlat o’rnini
ikkinchi davlat egallashini anglatadi.
2
1978-yilgi Vena Konvensiyasi quuyidagi
hollarda vujudga keladigan davlatlarni shartnomalarga bo’lgan huquqiy vorisligini
tartibga soladi:
1)avvalgi tobe hududlarda yangi mustaqil davlatlar tashkil topishi;
1
R.A.Tuzmuhamedov, R.T.Hakimov. Xalqaro huquq asoslari. T, 1998. 20-21-betlar.
2
Vienna Convention on succession of States in respect of Treaties, 2005.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
362
2)bir necha davlatlarning birlishishi yoxud bir necha mustaqil davlatlarga
bo’linib ketishi;
3)kelishuvlarga muvofiq bir davlatga tegishli bo’lgan huquqning bir qismining
boshqa bir davlatga berishi.
Konvensiyada bir qator ijobiy jihatlar mavjud va ular quyidagilarda namoyon
bo’ladi:
-yangi mustaqil davlatning o’zining xalqaro huquqiy aloqalarini mustaqil
belgilash huquqi;
-ozod bo’lgan davlatning o’z tabiiy boyliklariga bo’lgan mustaqil belgilash
huquqi;
-o’zining yurisdiksiyasi ostida bo’lmagan hududlarda chet el harbiy bazalarini
barpo etish holatlarining noqonuniyligi;
-merosxo’r davlatning xalqaro huquqning umum e’tirof etilgan me’yorlarga
rioya etish majburiyatining mustahkamlanishi mavjuddir.
1983-yilda qabul qilingan Davlat mulki, davlat arxivlari va davlat qarzlariga
nisbatan davlatlar huquqiy vorisligi to’g’risidagi Vena konvensiyasining davlat mulki
tog’risidagi qismida muhim bir qoida(9-modda) belgilab qo’yilgan ya’ni o’tmishdosh
davlat mulkining merosxo’r davlatga o’tishi bilan uning mulkka bo’lgan huquqlari
bekor bo’ladi va merosxo’r davlatda esa ushbu mulkka nisbatan huquq paydo bo’ladi.
Mazkur konvensiya umumiy tamoyil sifatida o’tmishgdosh davlat mulkining
merosxo’r davlatga hech qanday to’lov ya’ni kompensatsiyasiz o’tishini belgilab
bergan. Davlatning merosga bo’lgan huquqi amalga oshiriladigan paytda o’tmishdosh
davlatning hududida bo’lgan va uning ichki huquqlariga muvofiq uchinchi davlatga
tegishli bo’lgan mulk huquq va manfaatlariga nisbatan merosxo’r davlat daxl
qilmaydi.
3
Ushbu fikrlardan ko’rinib turibdiki, huquqiy vorislik – bir davlatning
boshqasiga almashishi natijasida muayyan hududdagi xalqaro munosabatlar bo’yicha
javobgarlik bilan bog’liq huquq va majburiyatlarga egalik qilishi.
4
Huquq va burchlar
3
A.X.Saidov. Xalqaro huquq,darslik. T,2001. 71-72-betlar
4
Xalqaro huquq, Ma’ruzalar kursi. T,2012. 42-bet.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
363
bir davlatdan boshqa davlatga o’tayotganida davlatning uchta eng muhim belgisi
(hokimiyat, aholi, hudud)dan aynan hudud hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’ladi.
Huquqiy vorislik xalqaro huquqning ancha eski institutlaridan biri sanalib, u so’nggi
o’n yilliklar xalqaro amaliyotida keng tarqaldi. O’tgan asrning 60-70-yillarida g’arb
mamlakatlarining sobiq mustamlakalari o’rnida tashkil topgan 80ga yaqin mustaqil
davlatlarga nisbatan huquqiy vorislik konsepsiyasi qo’llandi. Ushbu konsepsiya
ijtimoiy-siyosiy
tuzum
o’zgarishi
munosabati
bilan
Rossiya
davlatida
qo’llangan(uning o’rnida 1917-yilda RSFSR, 1992-yil – SSSR tashkil topdi). Bundan
tashqari Xitoyda (1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi deb e’lon qilingan) va
Kubada(1959-yil mustabid tuzum ag’darilganidan keyin) ham qo’llangan.
Huquqiy vorislikni amalga oshirish jarayonida unda qancha qancha davlat
ishtirok etayotganiga qaramay doim ikki taraf farqlanadi: xalqaro munosabatlar uchun
javobgarlikni to’liq yoki qisman topshirayotgan davlat va javobgarlikni o’ziga
olayotgan voris davlatdir.
Shu o’rinda huquqiy vorislik masalasi qanday hollarda yuzaga keladi degan
savol tug’ilishi tabiiy. Bunga esa quyidagi holatlarni keltirish mumkin:
Bir davlat ikki yoki undan ortiq yangi davlatlarga ajralganida;
Ikki yoki undan ortiq davlatlar yagona yangi davlat sifatida birlashganida;
Davlat hududining muayyan qismida yangi davlat tashkil topganida;
Bir davlat boshqasining tarkibiga kirganida;
Bir davlat hududining muayyan qismi boshqasiga o’tganida.
Xalqaro huquqda davlatlarning huquqiy vorisligining ikki asosiy usuli mavjud
bo’lib, shulardan birinchisi so’zsiz huquqiy vorislik(automatic state succession)
hisoblanadi. Bu usulga ko’ra yangi davlatlar xalqaro majburiyatlarni va huquqlarni
hech qanday muzokarasiz yoki qo’shimcha hujjat qabul qilmasdan o’z zimmasiga
oladi.
5
Masalan:
1.Janubiy Yaman va Shimoliy Yamanning birlashishi(1990): Janubiy va
Shimoliy Yaman birlashib, yagona Yaman Resoublikasi tashkil topganida, xalqaro
5
Valentin Bou-Franch. Succession of States in Respect of Treaties on Human Rights.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
364
huquqlar va majburiyatlar to’g’ridan to’g’ri yangi davlat tomonidan davom ettirilgan.
Bu holatda hech qanday yangi kelishuvlar tuzilmagan.
6
2.Germaniyaning qayta birlashishi (1990): G’arbiy va Sharqiy Germaniya
birlashganida, yangi davlat sifatida huquqiy vorislik hech qanday yangi hujjatlarsiz
amalga oshdi.
7
Yangi Germaniya Federativ Respublikasi xalqaro maydondagi
majburiyatlarini to’g’ridan to’g’ri qabul qildi. So’zsiz huquqiy vorislik odatda
davlatlarning birlashishi yoki mustaqillik jarayonida xalqaro maydondagi izchillikni
ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi.
Ikkinchi usul, tabula rasa (yoki “toza qog’oz) prinsipi bo’yicha vujudga
keladigan huquqiy vorislikdir. Tabula rasa prinsipi xalqaro huquqda davlatlar huquqiy
vorisligi jarayonida yangi davlatning avvalgi davlat xalqaro majburiyatlarini yoki
shartnomalarini davom ettirmasligini anglatadi.
8
Bu prinsipga ko’ra, yangi mustaqil
davlat o’zini avvalgi davlatning qarzlari va xalqaro shartnomalaridan ozod deb
hisoblaydi va yangi shartnomalar tuzishni tanlaydi. Misol uchun,
1.Afrika davlatlarining mustaqilikka erishishi: 1960-yillarda dekolonizatsiya
jarayonida Afrika davlatlari mustaqil bo’lganlaridan, ko’pchilik sobiq mustamlaka
davlatlar bilan tuzilgan shartnomalarni bekor qildi.
9
Masalan, Tanganika mustqaillikka
erishgach, avvalgi Britaniya shartnomalarini bekor qilib, yangi xalqaro majburiyatlar
oldi.
2.Hindiston va Pokistonning Britaniya Hindistonidan ajralishi(1947-yil,
avgust)
10
: Hindiston va Pokiston mustaqillikka erishgach, Britaniya bilan tuzilgan
ko’plab xalqaro shartnomalar va majburiyatlardan ozod bo’lib, yangi davlat sifatida
yangi xalqaro kelishuvlar imzolashni tanladi.
Mazkur prinsip asosan yangi mustaqil davlatlarning sobiq mustamlaka davrida
tuzilgan shartnomalar bilan bog’liq bo’lgan huquqiy vorislik jarayonlarida
qo’llaniladi.Odatda, har ikki usul xalqaro huquqiy amaliyotda aralash holda
qo’llaniladi.
6
Zoltan Barany. The challenges of building a national army in Yemen. CSIS, 2016.
7
Germaniya Federativ Respublikasi XX asrning ikkinchi yarmida. Maqola, 2023.
8
I.Lukashuk, A.Saidov. Hozirgi zamon Xalaqaro huquqi nazariyasi asoslari. T,2007. 102-103-betlar.
9
J.R.Ismoilov. Afrikada Fransuz mustamlakalarida mustaqillik uchun kurash.
10
BBC News Uzbek – Hindiston va Pokiston:bo’linish va mustaqillik, maqola.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
365
Davlatlar vorisligi turli xil shakllariga ega ya’ni bular shartnomalar bo’yicha
huquqiy vorislik, davlat mulki bo’yicha huquqiy vorislik, davlat arxivlari bo’yicha
huquqiy vorislik va davlat qarzlari bo’yicha huquqiy vorislik.
1.Shartnomalar bo’yicha huquqiy vorislik.
Xalqaro huquqda davlatlarning
shartnomalar bo’yicha huquqiy vorisligi – bu davlatning o’z suvereniteti yoki hududi
o’zgarganida (masalan, yangi davlat paydo bo’lganda, davlatlar qo’shilganda yoki
bo’linganda ) o’zidan avvalgi davlatlarning xalqaro shartnomalaridagi huquq va
majburiyatlarini davom ettirish yoki rad etish imkoniyatidir.
Bunga misol qilib Yugoslaviya Federativ Respublikasining parchalanishini
keltirishimiz mumkin. 1990-yillarda Yugoslaviya Federativ respublikasi parchalanib,
uning o’rnida yangi davlatlar paydo bo’ldi.Sobiq Yugoslaviyaning yangi davlatlaridan
to’rttasi vorislik huquqini talab qildi. Uzoq davom etgan siyosiy munozaralardan so’ng
xalqaro hamjamiyat sobiq Yugoslaviyaning vorisi beshta davlat ekanligini toliq tan
oldi: Serbiya va Chernogoriya(keyinchalik ular ham ikkiga bo’lingan), Xorvatiya,
Bosniya va Gersogovina, Makedoniya va Sloveniya.Sobiq Yugoslaviya uchun vorislik
tamoyilini o’rnatishning huquqiy asosi BMT va Yevropa Ittifoqi tomonidan qo’llab-
quvvatlangan Sobiq Yugoslaviya bo’yicha xalqaro konferensiya(ICFY) o’zining
mashhur arbitraj komissiyasi orqali amalga oshirilgan ishlar bilan ta’minlandi. Ushbu
davlatlarning xalqaro shartnomalar bo’yicha huquqiy vorisligi xalqaro hamjamiyat
tomonidan har xil tarzda tan olingan. Yugoslaviya parchalanganidan so’ng yangi paydo
bo’lgan davlatlarning aksariyati Yugoslaviya tarkibida imzolangan shartnomalarning
vorisi sifatida tan olinishini talab qildi yoxud ba’zi hollarda shartnoma bo’yicha
majburiyatlarni davom ettirishni tanladi.
11
Lekin bu borada ham turli xil yondashuvlar
kuzatildi.
1.Serbiya va Chernogoriya: bu davlatlar o’zlarini Yugoslaviya federativ
respublikasining huquqiy vorisi deb e’lon qilishdi hamda Yugoslaviya imzolagan
barcha barcha xalqaro shartnomalardagi huquq va majburiyatlarni zimmasiga oldi.
11
The Agreement on succession issues of the former socialist Federal Republik of Yugoslavia. Cambridge University
Press,2017.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
366
2006-yilga kelib Chernogoriya mustaqil bo’lganidan keyin xalqaro shartnomalar
bo’yicha Serbiya Yugoslaviyaning vorisi sifatida qoldi.
12
2.Xorvatiya va Sloveniya: ushbu davlatlar o’z mustaqilligini 1991-yilda qabul
qildi. Mazkur davlatlar Yugoslaviya imzolagan shartnomalar bo’yicha faqat o’ziga
mos keladigan huquqlarni davom ettirish yoki shartnomalar majburiyatlariga amal
qilishini o’z xohishlariga ko’ra tanladi.
3. Bosniya va Gersegovina: bu davlatlar o’z mustaqilligiga 1992-yilning
bahorida erishdi. Mazkur davlat xalqaro huquq bo’yicha Yugoslaviyaning ayrim
shartnomalari bo’yicha vorislikni tan oldi.Xalqaro hamjamiyat ham ushbu davlatni
Yugoslaviyaning vorisi sifatida qabul qilgan shartnomalar doirasida yangi davlat
sifatida tan oldi.
13
1978-yildagi “davlatlarning shartnomalar bo’yicha vorisligi to’g’risida”gi
Vena konvensiyasi bu kabi murakkab vaziyatlar uchun asosiy yo’riqnoma
hisoblansada, biroq unda davlatlarning shartnomalardagi huquq va majburiyatlkarini
tanlashda aniq qoidalar belgilanmagan. Natijada, Yugoslaviya holatida yangi
dalatlarning har biri o’z manfaatlarida kelib chiqqan holda xalqaro shartnomalar
bo’yicha huquqiy vorislikni tanlash yoki rad etish huquqiga ega bo’ldi.
2.Davlat mulki bo’yicha huquqiy vorislik.
Bu bir davlatning tugatilishi,
bo’linishi yoki birlashishi natijasida uning davlat mulklari, aktivlari hamda
passivlarining yangi paydo bo’lgan davlatlarga o’tish jarayonidir. Mazkur vorislik
masalasi davlatlar o’rtasida mulk huquqlari va majburiyatlarini taqsimlashni tartibga
solishni talab qiladi. Bu borada 1983-yildagi Vena Konvensiyasi(Vienna Convention
on Succession of States in respect of State property, Archives and Debts) asosiy hujjat
hisoblanadi. Unga ko’ra huquqiy vorislik rejimi jismoniy va Yuridik shaxslarning mol-
mulkiga ta’sir qilmaydi. Mazkur konvensiya 8-moddasiga ko’ra “avvalgi davlatning
davlat mulki” deganda, “avvalgi davlatning ichki huquqiga binoan, huquqiy vorislik
paytida unga tegishli hisoblanganmol-mulk, huquq va manfaatlar” tushuniladi.
14
12
Biser Banchev. The new old states Serbia and Montenegro as sucessors to Yugoslavia and-or to themselves, January
2011.
13
Milan M.Cvikl, Mojmir Mrak. Former Yugoslavia’s Debt Apportionment, June 1996. P-20,21.
14
Vienna Convention on Succession of States in respect of State Property, Archives and Debts, 1983.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
367
Davlat mulki, odatda, avvalgi davlatdan merosxo’r davlatga moliyaviy to’lovlarsiz
o’tadi. Biroq, mulkning avtomatik va tekin holda o’tishi avvalgi yoki merosxo’r
davlatning asossiz boyib ketishining oldini olish uchun moliyaviy kompensatsiya
berilishini istisni etmaydi. Davlat mulkining oldingi davlatdan keyingi davlatga o’tishi
birinchisisning huquqlarining yo’qolishiga va ikkinchisining huquqlari paydo
bo’lishiga olib keladi. Ushbu qarorning boshqa qoidalariga zarar yetkazmagan holda
bu ularning huquq va majburiyatlarining yangilanishiga olib keladi.
15
Davlat mulki
bo’yicha vorislikka taalluqli aktivlar quyidagilar hisoblanadi:
1)davlat mulki: bu yerlar, davlat inshootlari, bimolar, xalqaro zaxiralar, oltin
va boshqa aktivlarni o’z ichiga oladi;
2)davlat arxivlari: sobiq davlatga tegishli rasmiy hujjatlar, shu jumladan,
diplomatik v atarixiy arxivlar;
3)davlatning chet eldagi mulklari: diplomatik vakolatxonalar, elchixona
binolari va boshqa chet eldagi aktivlar.
1949-yilda Germaniya ikki mustaqil davlat G’arbiy Germaniya(Germaniya
federativ respublikasi) va Sharqiy Germaniya(Germaniya demokratik respublikasi)
tarzida tashkil topdi. Har ikki davlat o’z suverenitetiga ega bo’ldi va xalqaro maydonda
ham o’z shartnomalariga, mulkiga ega edi. Biroq 1990-yilda ikki Germaniya yana
qaytadan birlashdi
16
, bu esa xalqaro huquq doirasida davlat mulki bo’yicha huquqiy
vorislik masalalarini keltirib chiqardi. Birlashuvdan keyingi mulk taqsimoti:
1.Diplomatik mulk va elchixonalar: Germaniya demokratik respublikasining
chet eldsagi diplomatik vakolatxonalari, shu bilan birga binolar ham Germaniya
federativ respublikasiga o’tdi. Birlashgan Germaniya oldin GDRga tegishli bo’lgan
barcha diplomatik huquqlarni o’zining zimmasiga oldi.
17
2.Moliyaviy majburiyatlar va qarzlar: Germaniyaning davlat qarzi qayta
birlashish paytida muhokama qilingan yana bir muhim masalalardan edi. Germaniya
federativ respublikasi Germaniya demokratik respublikasining xalqaro tashkilotlar va
xorijiy davlatlar oldidagi qarzlari va majburiyatlari uchun javobgarlikni zimmasiga
15
State Succession in Matters of Property and Debts. Session of Vancouver-2001.
16
The editors of Encyclopedia Britannica, Cold War(international politics), 2024.
17
Konrad Adenauer Stiftung. From Fall of the Wall to Unity.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
368
oldi. Bu holat GFRning yagona, barqaror iqtisodiy va siyosiy tuzilmani yaratish
maqsadiga to’g’ri keldi.
3.Ichki davlat mulklari: Yagona Germaniya hukumati davlat mulkini, shu
jumladan Sharqiy Germaniyadagi sanoat va qishloq xo’jaligi aktivlarini yagona federal
boshqaruv ostida qaytadan tuzdi. Yirik sanoat korxonalaridan tortib kichik mahalliy
aktivlargacha bo’lgan turli xildagi davlat aktivlari ushbu o’tish davrini boshqarish
uchun tashkil etilgan “Trehandastalt” boshchiligidagi keng qamrovli qayta qurish
tashabbuslari doirasida xususiylashtirildi yoki o’zgartirildi.
18
3. Davlat arxivlari bo’yicha huquqiy vorislik
. Arxivar nafaqat ilmiy,
madaniy bebaho xazina, shu bilan birga ular davlatning tashkil topishi hamda gullab-
yashnashida ham muhim ahamiyat kasb etadi. 1983-yildagi Vena Konvensiyasining
alohida qismi ham arxivlarga bag’ishlangan. Ushbu konvensiya 23-moddasiga ko’ra,
“avvalgi davlatning davlat arxivlari” huquqiy vorislik predmeti hisoblanadi. Bu
tushuncha avvalgi davlat ishlab chiqargan yoki sotib olgan va ichki huquq bo’yicha
unga mansub hisoblangan va uning tomonidan saqlanayotgan har qanday tarixga ega
bo’lgan hujjatlar jamlanmasini anglatadi. Umumiy qoidaga ko’ra arxivlarning
topshirilishida kompensatsiya ko’zda tutilmaydi. Konvensiya 24-moddasiga ko’ra esa
huquqiy vorislik avvalgi davlat hududida joylashgan, biroq uning ichki huquqiga
asosan uchinchi davlatga tegishli hisoblangan arxivlarga daxl qilmaydi. Xalqaro
huquqqa ko’ra uchinchi mamlakatga tegishli hisoblangan arxivlar ham huquqiy
vorislikning predmeti bo’la olmaydi. Ularni topshirgan holda avvalgi davlat xalqaro
huquqiy jihatdan javobgar hisoblanadi. Bundan tashqari Vena konvensiyasida davlat
arxiv fondlari yaxlitligini saqlash prinsipi ham mustahkamlab qo’yilgan. Bu prinsip
1992-yilda Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi(MDH) doirasida imzolangan hujjat –
Sobiq SSSR davlat arxivlariga nisbatan huquqiy vorislik to’g’risidagi bitimda o’z
ifodasini topgan. Arxiv fondlari yaxlitligi hamda bo’linmasligi prinsipidan kelib chiqib
mazkur hujjatning ishtirokchilari sobiq Rossiya hamda SSSR oliy davlat organlari
faoliyati natijasida tashkil topgan va ularning “o’z hududlaridan tashqarida”
saqlanayotgan fondlarga nisbatan da’vogarlik qilmaydilar(1-modda).
18
Ahish Kumar Sin. German Reunification: “It was nothing short of a miracle”. February 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
369
Davlat arxivlari bo’yicha huquqiy vorislikka misol tarzda Chexoslovakiya
parchalanganidan so’ng Chexiya hamda Slovakiya o’rtasidagi arxivlarini taqsimlash
jarayonini ko’rsatish mumkin. 1992-yil 31-dekabrda Chexoslovakiya ikkiga
bo’linganda ikki yangi davlat o’z miliy tarixlariga tegishli hujjatlarni olishga harakat
qilishgan.
19
Shartnomalar orqali arxivlar hududiy prinsiplar asosida taqsimlangan,
ya’ni barcha hujjatlar ularning ahamiyati hamda joylashuviga qarab Chexiya va
Slovakiyaga berilgan.
4. Davlat qarzlari bo’yicha huquqiy vorislik.
Xalqaro huquqda davlatlarning
davlat qarzlari bu oldingi davlatning boshqa davlatga, xalqaro tashkilotga yoki xalqaro
huquqqa
muvofiq
kelib
chiqadigan
boshqa
har
qanday
moliyaviy
majburiyatlari.
20
1983-yil Vena konvensiyasi faqat avvalgi davlatning xalqaro
huquqning boshqa subyektiga nisbatan xalqaro huquq bo’yicha yuzaga kelgan har
qanday moliyaviy majburiyatlariga oid bo’lgan davlat qarzlariga tegishlidir. Davlat
moliyaviy majburiyatlarining katta qismi chet el hamda davlat hududidagi jismoniy va
yuridik shaxslarga nisbatan davlatning qarzlari uning ta’sir doirasidan tashqarida
qolgan. Biroq, bu kabi qarzlar ham huquqiy vorislik predmeti hisoblanadi. Vena
konvensiyasi 36-moddasida belgilab qo’yilganidek, davlatlarning bu taxlit huquqiy
vorisligi kreditorlarning majburiyatlari huquqiga daxl qilmaydi (36-modda). Ya’ni
huquqiy vorislik ba’zi hollarni istisno etganda kredit beruvchilarning huquqlariga
ziyon yetkazmaydi. Huquqiy vorislikning barcha hollari uchun davlatning qarzi boshqa
davlatga adolatli tarzda va ulushlarda o’tishi belgilab qo’yilgan.
Davlat qarzlari bo’yicha huquqiy vorislikka SSSRni misol tarzda keltirishimiz
mumkin. SSSR davlat qarzlariga nisbatan Sobiq Sovet respublikalari o’rtasida davlat
qarzlariga nisbatan bir nechta ko’p tomonlama hamda ikki tomonlama bitimlar
tuzilgan. Ulardan biri 1991-yilda Sovet Ittifoqining qarzlari va aktivlarining vorisligi
to’g’risidagi ko’p tomonlama bitim bo’lgan. Mazkur bitim Sovet respublikalari
o’rtasidagi murakkab kelishuv edi. Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin, merosxo’r
davlatlar SSSRning keng ko’lamdagi tashqi qarzlari va chet eldagi aktivlarini qanday
19
Petr Pavlinek. Regional development and the disintegration of Czechoslovakia. November 1995.
20
State succession in matters of property and dsebts. Session of Vancouver-2001.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
370
hal qilish masalasida muzokaralar olib borishgan. Ko’pincha “nol variant” bitimi deb
ataladigan mazkur shartnoma dastlab Rossiya Sovet Ittifoqi davridagi hamma qarzlarni
Sovet xorijdagi mulklari va boshqa aktivlariga nisbatan mutlaq huquqlari evaziga o’z
zimmasiga olishni taklif qildi. Lekin Ukraina va boshqa respublikalar Sovet Ittifoqi
iqtisodiyotiga qo’shgan hissasi va chegaraliradi sovetlarga tegishli mulklarning
ko’lami tufayli ushbu aktivlardan ulush olishga intilgan va e’tirozlarini bildirgan.
Amalda esa Rossiya 2006-yilga kelib Sovet tashqi qarzlarini to’liq to’lashni davom
ettirdi, bu holat esa SSSRning xorijiy mulklariga bo’lgan da’vosini kuchaytirdi. Biroq
Ukraina Rossiyaning xorijiy yurisdiksiyalaridagi sobiq sovet aktivlariga egalik
qilishiga shubha bilan qaragan yuridik nizolar yillar mobaynida davom etdi va “Nol
variant” kelishuvi bahsli bo’lib qoldi.
21
Xulosa.
Davlatlarning vorislik masalalari xalqaro huquqda eng murakkab va
ko’p qirrali jarayonlardan biridir. Vorislikning to’g’ri tartibga soilinishi xalqaro
munosabatlarda barqarorlikni ta’minlashda juda muhim ahamiyatga ega. Davlatlarning
vorislik jarayonini hal qilishda xalqaro huquqiy me’yorlarni yanada kengaytirish va
amaliyotga moslashtirish lozimdir. Har bir yangi davlat o’zining huquqiy vorislik
jarayonini xalqaro hamjamiyat bilan birgalikda , unga muvofiqlashtirgan holda olib
borishi kerak. Shu bilan birga xalqaro hamjamiyat davlatlarning vorislik masalalarini
adolatli hal qilishda faolroq ishtirok etishi, mavjud konvensiyalarni amaliyotga
ko’proq moslashtirish zarurligi muhim tavsiyalar sifatida ta’kidlanishi mumkin.
Davlatlar, xalqaro tashkilotlar vorislik jarayonlarida oldingi davlat qarzlari
majburiyatlarini adolatli taqsimlash yuzasidan kelishuvlarga erishishlari zarurudir.
Davlatlarning vorislik jarayonida xalqaro huquqning aniqligi va izchil qo’llanilishi
lozim. Vena konvensiyalari kabi xalqaro huquqiy me’yorlar ushbu jarayonni tartibga
solishdagi muhim hujjatlar sanaladi, biroq har bir alohida holatda davlatlarning
huquqiy, siyosiy hamda iqtisodiy sharoitlari ham inobatga olinishi kerak. Vorislik
masalalarining o’z vaqtida hamda adolatli hal etilishi xalqaro nizolarni kamaytirishga
va davlatlar o’rtasidagi munosabatlarni izchil davom ettirishga xizmat qiladi.
21
Alexey Uvarov. The heavy legacy of the Soviet regime. November 2022.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
371
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. R.A.Tuzmuhamedov, R.T.Hakimov. Xalqaro huquq asoslari. T, 1998. 20-21-betlar.
2. Vienna Convention on succession of States in respect of Treaties, 2005.
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/3_2_1978.pdf
3. A.X.Saidov. Xalqaro huquq,darslik. T,2001. 71-72-betlar
4. Xalqaro huquq, Ma’ruzalar kursi. T,2012. 42-bet.
5. Valentin Bou-Franch. Succession of States in Respect of Treaties on Human Rights.
https://roderic.uv.es/rest/api/core/bitstreams/09359f7d-0e3c-4714-af29-
6. Zoltan Barany. The challenges of building a national army in Yemen. CSIS, 2016.
https://www.jstor.org/stable/pdf/resrep23345.6.pdf
7. Germaniya Federativ Respublikasi XX asrning ikkinchi yarmida. Maqola, 2023.
https://oefen.uz/uz/documents/diplom-ishlar/umumiy/germaniya-federativ-
respublikasi-xx-asrning-ikkinchi-yarmida
8. I.Lukashuk, A.Saidov. Hozirgi zamon Xalaqaro huquqi nazariyasi asoslari. T,2007.
102-103-betlar. (
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/22/NamDU-ARM-1573-
Hozirgi_zamon_xalqaro_huquqi_nazariyasi_asoslari.pdf
9. J.R.Ismoilov. Afrikada Fransuz mustamlakalarida mustaqillik uchun kurash.
https://cyberleninka.ru/article/n/afrikada-fransuz-mustamlakalarida-mustaqillik-
10. BBC News Uzbek – Hindiston va Pokiston:bo’linish va mustaqillik, maqola.
https://www.bbc.com/uzbek/lotin-40935929.amp
11. The Agreement on succession issues of the former socialist Federal Republik of
Yugoslavia. Cambridge University Press,2017. (
https://doi.org/10.2307/2693933
12. Biser Banchev. The new old states Serbia and Montenegro as sucessors to
Yugoslavia
and-or
to
themselves,
January
2011.
https://www.researchgate.net/publication/308917722_The_New_Old_States_Serbia
_and_Montenegro_as_Successors_to_Yugoslavia_and-or_to_Themselves
13. Milan M.Cvikl, Mojmir Mrak. Former Yugoslavia’s Debt Apportionment, June
1996.
P-20,21.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
372
https://documents1.worldbank.org/curated/en/735471538244644355/pdf/Former-
Yugoslavias-debt-apportionment.pdf
14. Vienna Convention on Succession of States in respect of State Property, Archives
and
Debts,
1983.
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/3_3_1983.pdf
15. State Succession in Matters of Property and Debts. Session of Vancouver-2001.
https://www.idi-iil.org/app/uploads/2017/06/2001_van_01_en.pdf
16. The editors of Encyclopedia Britannica, Cold War(international politics), 2024.
https://www.britannica.com/event/Cold-War
17.
Konrad
Adenauer
Stiftung.
From
Fall
of
the
Wall
to
Unity.
https://www.kas.de/de/vom-mauerfall-zur-einheit
18. Ahish Kumar Sin. German Reunification: “It was nothing short of a miracle”.
February 2021. (
https://www.usip.org/publications/2021/02/german-reunification-it-
19. Petr Pavlinek. Regional development and the disintegration of Czechoslovakia.
November
1995.
https://www.researchgate.net/publication/223879367_Regional_development_and_t
he_disintegration_of_Czechoslovakia
20. State succession in matters of property and dsebts. Session of Vancouver-2001.
https://www.idi-iil.org/app/uploads/2017/06/2001_van_01_en.pdf
21. Alexey Uvarov. The heavy legacy of the Soviet regime. November 2022.
https://ridl.io/the-heavy-legacy-of-the-soviet-regime/
