MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
354
O’ZBEK TILINING ZAMONAVIY RIVOJI VA GLOBAL
MIQYOSDAGI O’RNI
Inomjonova Zarinabonu Yodgorjon qizi
Qoʻqon davlat universiteti, pedogogika fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘zbek tilining bugungi kundagi taraqqiyoti,
raqamli texnologiyalar asosida shakllanayotgan imkoniyatlari hamda xalqaro
maydondagi mavqeyi atroflicha tahlil etiladi. Davlat siyosati, raqamli infratuzilma,
lingvistik korpuslar va xalqaro hamkorlik orqali tilning zamonaviy shaklda rivojlanish
bosqichlari ochib beriladi. Shuningdek, o‘zbek tilining xalqaro ilmiy, madaniy va
ta’limiy loyihalarda tutgan o‘rni ham yoritiladi.
Kalit soʻzlar. O‘zbek tili, til siyosati, raqamli texnologiyalar, kompyuter
lingvistikasi, xalqaro hamkorlik, elektron korpus, til taraqqiyoti
Kirish.
O‘zbek tili milliy o‘zlik va madaniyatning asosiy unsurlaridan biri sifatida
mustahkam ijtimoiy, siyosiy va madaniy asoslarga ega. 1989-yil 21-oktabrda qabul
qilingan “Davlat tili haqida”gi Qonun asosida o‘zbek tili mustaqil davlat tiliga
aylangan bo‘lib, uning huquqiy maqomi mustahkamlangan. Bugungi kunda esa tilning
rivoji raqamli texnologiyalar, global integratsiya va xalqaro hamkorlik asosida yangi
bosqichga ko‘tarilmoqda.
Asosiy qism.
1.Davlat siyosati va tilni rivojlantirish dasturlari.
O‘zbekiston Respublikasida ona tilini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biridir. 2020–2030-yillarga mo‘ljallangan “O‘zbek tilini rivojlantirish
va til siyosatini takomillashtirish konsepsiyasi” tilni raqamli muhitga moslashtirish,
elektron lug‘at va korpuslar yaratish, ta’lim jarayonlariga til texnologiyalarini joriy
etishni o‘z ichiga oladi. Davlat tomonidan ona tilini rag‘batlantirishga qaratilgan qonun
hujjatlari va qarorlar til taraqqiyotining asosiy huquqiy negizini tashkil etmoqda.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
355
2. Raqamli infratuzilma va onlayn xizmatlar.
O‘zbek tili so‘nggi yillarda internet tarmog‘ida faol rivojlanmoqda. “Izoh.uz”,
“Imlo.uz”, “Lotin.uz” va “Sinonim.uz” kabi elektron platformalar til me’yorlarini
mustahkamlash va yosh avlod orasida ona tiliga qiziqishni kuchaytirishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Jumladan:
Izoh.uz – so‘z va iboralarning izohini, sinonimlarini, misollarini taqdim etuvchi
zamonaviy izohli lug‘at;
Imlo.uz – matnlar imlosini avtomatik tekshiruvchi servis;
Lotin.uz – kirill va lotin yozuvida avtomatik transliteratsiya imkonini beruvchi
tizim;
Sinonim.uz – 3 mingdan ortiq sinonim so‘zlar majmuasi.
Bu kabi servislar o‘zbek tilining interaktiv o‘rganilishi va qo‘llanilishi uchun
keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Bu kabi servislar o‘zbek tilining interaktiv o‘rganilishi va qo‘llanilishi uchun
keng imkoniyatlar yaratmoqda.
3. Kompyuter lingvistikasi va elektron korpuslar.
O‘zbek tilining zamonaviy taraqqiyoti kompyuter lingvistikasi bilan
chambarchas bog‘liqdir. “O‘zbek til korpusi” loyihasi turli janrdagi matnlarni to‘plab,
tilni chuqur o‘rganish, avtomatik tarjima, ovozli tanish, sun’iy intellektga asoslangan
til modellari yaratishga zamin yaratmoqda. Shu bilan birga, tilshunoslar uchun muhim
manba bo‘lgan “Zamonaviy o‘zbek tili” jurnali va “TurkLang” konferensiyalari ilmiy
hamkorlikni kengaytirishga xizmat qilmoqda.O‘zbek tilining rivojlanishida kompyuter
lingvistikasi muhim rol o‘ynamoqda. Bu sohada olib borilayotgan tadqiqotlar, xususan,
“O‘zbek til korpusi” loyihasi, tilshunoslikda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Ushbu
korpus turli janrdagi matnlarni to‘plab, tilni chuqur o‘rganish, avtomatik tarjima,
ovozli tanish va sun’iy intellektga asoslangan til modellari yaratishga zamin
yaratmoqda. Shuningdek, “Zamonaviy o‘zbek tili” jurnali va “TurkLang”
konferensiyalari tilshunoslar uchun muhim manba bo‘lib, ilmiy hamkorlikni
kengaytirishga xizmat qilmoqda. Bu nashrlar va tadbirlar orqali o‘zbek tilining
zamonaviy muammolari muhokama qilinib, yangi ilmiy yondashuvlar ishlab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
356
chiqilmoqda.Bundan tashqari, o‘zbek tilining ta’limiy korpusi ham yaratilgan bo‘lib,
bu korpus maktab darsliklari va o‘quv lug‘atlariga asoslangan. Ushbu korpus til
o‘rganuvchilar va o‘qituvchilar uchun foydali manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu
tarzda, kompyuter lingvistikasi va til
korpuslari o‘zbek tilining zamonaviy taraqqiyotida muhim rol o‘ynab,
tilshunoslik sohasida yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
4. Xalqaro hamkorlik va global maydondagi o‘rni.
O‘zbek tili xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda keng targ‘ib etilmoqda.
Xususan, UNESCO bilan hamkorlik doirasida bolalar uchun ochiq ma’lumotli kitoblar,
madaniy merosni asrashga oid dasturlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonlik olimlar
xorijiy nashrlarda maqolalar e’lon qilib, o‘zbek tilining global ilmiy maydondagi
ishtirokini ta’minlamoqda. Lotin yozuviga to‘liq o‘tish ham xalqaro axborot
almashinuvini yengillashtiradi. Shuningdek, o‘zbek tili xalqaro ta’lim dasturlarida,
xususan, xorijdagi universitetlarning turkiyshunoslik, Markaziy Osiyo tadqiqotlari
yo‘nalishlarida o‘rgatilayotgan fanlardan biri sifatida o‘rin olmoqda. AQSh, Turkiya,
Rossiya, Janubiy Koreya, Yaponiya kabi mamlakatlarda o‘zbek tilini o‘rganuvchilar
soni ortib bormoqda. Bu esa tilning xalqaro maydondagi nufuzini oshirish bilan birga,
ilmiy va madaniy aloqalarning mustahkamlanishiga xizmat qilmoqda.Yana bir muhim
jihat shuki, hozirgi davrda o‘zbek tilidagi elektron resurslar, mobil ilovalar va sun’iy
intellekt asosida yaratilayotgan tarjima dasturlari xorijiy foydalanuvchilar uchun ham
qulay axborot olish vositasiga aylanmoqda. Masalan, Google Translate, Yandex
Translate kabi platformalarda o‘zbek tili faol qo‘llanilmoqda, bu esa xalqaro
foydalanuvchilarning o‘zbek tiliga murojaatini yengillashtirmoqda.YUNESKOning
“Til xilma-xilligini saqlab qolish” dasturlari doirasida o‘zbek tilining og‘zaki va yozma
namunalarini raqamlashtirish, arxivlash, o‘rganish ishlari olib borilmoqda. Bu nafaqat
madaniy merosni asrashga, balki kelajak avlodga to‘liq til boyligini yetkazishga xizmat
qiladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tili mustaqillikdan so‘ng boshlangan taraqqiyot
yo‘lida hozirda yangi bosqichga qadam qo‘ydi. Raqamli infratuzilma, til
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
357
texnologiyalari, kompyuter lingvistikasi va xalqaro hamkorlik imkoniyatlari tilning
zamonaviy, faol va xalqaro o‘zaro ta’sirga mos shaklini shakllantirmoqda. Kelgusida
bu yo‘nalishdagi izchil islohotlar orqali o‘zbek tilining nafaqat mamlakat ichida, balki
jahon miqyosida ham obro‘si oshib boradi.Bu jarayonda raqamli infratuzilmaning
rivojlanishi alohida ahamiyat kasb etmoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda raqamli
texnologiyalar sohasiga katta mablag‘lar yo‘naltirilib, bu til texnologiyalarining
rivojlanishiga zamin yaratmoqda . Kompyuter lingvistikasi sohasida esa o‘zbek tilining
raqamli korpuslari, sun’iy intellekt asosidagi tarjima tizimlari va ovozli yordamchilar
ishlab chiqilmoqda .Xalqaro hamkorlik ham til taraqqiyotida muhim rol o‘ynamoqda.
O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan aloqalari mustaqillikdan so‘ng
yanada rivojlanib, bu til sohasida hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda .
Shuningdek, xalqaro ilmiy loyihalarda ishtirok etish orqali o‘zbek tilining jahon
miqyosida tanilishi va rivojlanishi ta’minlanmoqda.Kelajakda o‘zbek tilining raqamli
ekotizimini yanada kengaytirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va xalqaro
hamkorlikni kuchaytirish orqali tilimizning global miqyosda nufuzini oshirishga
erishiladi. Bu esa o‘zbek tilining nafaqat milliy, balki xalqaro maydonda ham faol va
zamonaviy til sifatida rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
UNESCO – Til xilma-xilligi va raqamlashtirish dasturi
o
https://en.unesco.org/themes/linguistic-diversity
2.
Indiana University – Department of Central Eurasian Studies (O‘zbek tili kursi
mavjud)
o
3.
University of Wisconsin-Madison – Central Asian Studies
o
https://languages.wisc.edu/languages/uzbek/
4.
“O‘zbek tilining xalqaro maydondagi o‘rni” – CyberLeninka.
5.
“Til siyosatini rivojlantirish konsepsiyasi” – O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining PF-6084-sonli Farmoni, 2020.
6.
“Kompyuter lingvistikasi va o‘zbek tili” – Web of Journals.
7.
“Raqamli infratuzilma va ona tilining targ‘iboti” – ResearchGate.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
358
8.
“UNESCO bilan O‘zbekiston hamkorligi haqida hisobotlar” – Unesco.org.
9.
“Zamonaviy o‘zbek tili” – ilmiy jurnal.
10.
“Turk tillarining raqamli rivoji” – TurkLang konferensiyasi materiallari.
