MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
247
UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA O’QUVCHILARNI KASBGA
YO’NALTIRISH ISHLARINI TIZIMLI TASHKIL ETISH
Sadillayeva Saida Salimovna
Jondor tumani 16-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Ushbu maqola umumta’lim maktablarida o’quvchilarini sifatli va
zamon talablariga mos hamda oʻquvchining istak va xohishlaridan kelib chiqqan holda
kasbga yoʻnaltirish haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar: sport, bilim, malaka, ko’nikma, jismoniy tarbiya, pedagogika,
psixologiya, insoniy fazilatlar, qobiliyat, mutaxassis.
KIRISH
Mamlakatimiz mustaqillikka erishgan dastlabki kundanoq barcha sohalarda
yetuk va malakali kadrlarni tayyorlash, ularni ishlab chiqarish, fan, ta’lim va turli
sohalarga yo‘naltirish davlatimizning asosiy maqsadlaridan biri etib belgilandi. Ushbu
buyuk maqsadga erishishda asosiy e’tibor yosh avlodni barkamol, ma’naviy va
jismonan sog‘lom, yuqori malakali kasb egasi qilib tarbiyalashga qaratilganligi
sohaning qanchalik muhim ekanligini yana bir karra ko‘rsatib berdi. Birinchi
Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan taklif etilgan va Respublikamizda izchil
amalga oshirib borilayotgan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi bugungi kunda jahon
miqyosida keng e’tirof etilmoqda va o‘zining natijalarini bermoqda. Biroq, qayd
etilgan yutuqlar bilan birga, kasbiy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish uchun
to‘laqonli xizmat qilmayotgan sohalar ham mavjud. Jumladan, o‘quvchilarning kasbiy
bilim va ko‘nikmalarini dars jarayonida shakllantirishga bir qadar e’tibor
qaratilayotgan bir davrda, darsdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil qilishda tizimlilik,
maqsadga yo‘naltirilganlik yetarlicha o‘z aksini topmay kelmoqda.
P.Xolmatov esa o‘zining ilmiy izlanishlarida o‘quvchilarni kasb-hunarga
yo‘llashda darsdan va maktabdan tashqari mashg‘ulotlarning ahamiyati kattaligi
haqida fikr yuritib, darsdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida o‘quvchilarni kasb-
hunarga yo‘llash texnologiyasini tavsiya etgan. Olim ilmiy izlanishda, asosan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
248
ekskursiya, to‘garak mashg‘ulotlari hamda kasb kechalarining ahamiyatiga o‘z
e’tiborini qaratgan. Respublikamiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlardan
kelib chiqqan holda qo‘yilgan talablar yosh avlodni kasbga yo‘naltirishning ilmiy va
amaliy muammolari yechimini topishga qaratilgan tadqiqotlar faollashuviga sabab
bo‘ldi.
Bu boradagi tadqiqotlarda yosh avlodni kasb tanlashga tayyorlashning amaliy
yechimini topishga qaratilgan quyidagi
asosiy
yo‘nalishlarini
qayd
etish mumkin:
-
o‘quvchilarni mavjud kasblar bo‘yicha tushuncha olishiga yordam
beruvchi hamda o‘z individual imkoniyatlarini haqqoniy baholay olish ko‘nikmalari
zarur
darajasini
ta’minlovchi
kasbiy
axborotlar
tizimini
yaratish;
- o‘quvchilarning kasb-hunar tanlashiga yordam berish maqsadida shaxsni
o‘rganishning tashxis metodlarini ishlab chiqish;
-
yoshlarga kasbiy maslahatlar berishning nazariy va metodik asoslarini
yaratish;
-
kasb tanlashning ijtimoiy ahamiyatli mayllarini asoslash;
-
umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quvchilarni kasb tanlashga
yo‘llashning vosita va yo‘llarini aniqlash;
-
bitiruvchi sinf o‘quvchilarini kasb tanlashga erkin yo‘naltirishning
mazmuni, shakl va metodlarini belgilash;
-
O‘zbekiston Respublikasi Kadrlar tayyorlash milliy modelini amaliyotga
tadbiq etish sharoitida o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘llashning pedagogik shart-
sharoitlarini aniqlash;
-
alohida olingan hududiy markazlarda yoshlarni kasb tanlashga yo‘llash
ishini boshqarish xususiyatlarini belgilab berish talab etiladi.Biroq, bizgacha mavjud
bo‘lgan tadqiqotlarda muayyan natijalar olingan bo‘lsada, bugungi kunda kasb-hunar
tanlashga yo‘llash ishlarining asosiy maqsadi- har bir o‘quvchining kasb tanlashda
shaxsiy sifatlari, qiziqish, qobiliyat, moyilliklarini uyg‘unlashtirish va jamiyat
talablariga hamda kasb talablariga mos keluvchi sohani ongli ravishda tanlash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
249
ko‘nikmalarini shakllantirish muammosi hal etilmagan. Mazkur muammoni quyida
yanada kengroq ko‘rishimiz mumkin:
1)
kasb tanlayotgan o‘quvchilarga individual hamda tabaqalashtirilgan
yondoshuv joriy etilmayapti;
2)
ko‘p hollarda olib borilayotgan tadqiqotlarda asosan so‘zlashuv
metodidan foydalanib ish olib borilmoqda;
3)
o‘quvchilarni qiziqtirgan yoki tanlagan kasbining xususiyatlari bilan
bevosita tanishishi uchun keng imkoniyat yaratilmayapti.
4)
umumta’lim maktablarda o‘quvchilarni ma’lum bir kasbga yo‘naltirishda
ma’naviyma’rifiy hamda sport tadbirlaridan foydalanib soha vakillarini jalb qilish,
o‘quvchilarni qiziqtirish kabi ishlar tizimli yo‘lga qo‘yilmagan.
Bir qator olimlarning tajriba-sinov ishlari natijalari shuni ko‘rsatadiki, umumiy
o‘rta ta’lim maktablarida jismoniy tarbiya darslarini o‘tish vaqtida amaliy harakatlarni
bajarish mobaynida o‘quvchilarning amaliy topshiriqlarni bajarishlari natijasida qaysi
kasblarga nisbatan qiziqishlari, qobiliyatlari va moyilliklari borligini aniqlasa bo‘lar
ekan. O‘quvchilarni kasb-hunarga samarali yo‘llash ishlarini uyushtirishda sinf
rahbari, maktab psixologi, o‘quvchilarni kasbga yo‘naltiruvchi mutaxassis (o‘qituvchi)
hamda jismoniy tarbiya fani o‘qituvchisi asosiy bo‘g‘in hisoblanadi. Albatta, u o‘z
faoliyatini dastlab Davlat ta’lim standartlari (DTS) asosida olib borishi talab etiladi.
Ushbu hujjatlarda maktabdagi jismoniy tarbiyaning maqsad va vazifalari izchil
ta’riflanib, jismoniy tarbiya va sportga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish, o‘quvchilarni
jismoniy sifatlarini yanada rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha tushunchalar
berish, jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish jarayonida ularda ko‘nikma va
malakalarni hosil qilish va rivojlantirish ongli tarzda kasb tanlash hamda boshlang‘ich
tushunchalar olishga undashdan iboratligi ta’kidlangan.
-
Respublikamizda bozor munosabatlari qaror topayotgan hamda ishlab
chiqarish infratuzilmasida muhim o‘zgarishlar sodir bo‘layotgan hozirgi sharoitda
ijtimoiy ehtiyoj va talablarga muvofiq umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini
kasb-hunarga yo‘naltirish hamda ularda kasbiy tafakkurni shakllantirish borasida
tashkiliy-pedagogik faoliyatning muvofiqlashtirilmaganligi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
250
-
umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarida kasbiy tafakkurni
shakllantirish bo‘yicha o‘qituvchilar faoliyatini tashkil etishning nazariy va amaliy
asoslari ishlab chiqilmaganligi;
-
o‘quvchilarda kasbiy tafakkurni shakllantirish jarayonlariga tizimli
yondoshuv va milliy hududiy yondoshuvlarning tadbiq etilmaganligi;
-
oila, mahalla, uzluksiz ta’lim tizimi, keng jamoatchilik, tashxis
markazlari, mutasaddi tashkilotlar, ishlab chiqarish korxonalari, Kamolot yoshlar
ijtimoiy harakati bo‘limlari, o‘quv va biznes markazlari o‘rtasidagi o‘quvchilarni kasb-
hunarga yunaltirish yo‘lida o‘zaro hamkorlik faoliyatining keng ko‘lamda
o‘rganilmaganligi;
-
umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘qituvchilarining Davlat ta’lim
standartida to‘xtalib o‘tilgan kasb-hunarlar to‘g‘risida yetarli ma’lumotga ega
emasliklari sababli o‘quvchilarni kasbga yo’naltirish bo’yicha to‘laqonli faoliyat
ko‘rsata olmasliklari;
-
o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishda ularning individual imkoniyatlari,
qiziqishlari hamda ehtiyojlarining yetarli darajada inobatga olinmayotganligi.
O‘quvchilarni kasb-hunarga samarali yo‘naltirish sohasida nashr qilingan
adabiyotlar, ushbu yo‘nalishda tadqiqotlar olib borgan olimlar R.Jo‘rayev,
H.Rashidov, V.Soy, Y.Asadov va boshqalarning ishlarini tahlil qilish natijasida
umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarini samarali kasb-hunarga yo‘naltirishning
asosiy bosqichlari quyidagilardan iboratligi ma’lum bo‘ldi.
1.Umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilariga butun maktab davri
davomida kasbiy axborotlar va kasbiy ma’lumotlarni berib borish. Bunda o‘quvchining
yosh xususiyatlaridan kelib chiqqan holda mavjud kasblar va bandlik sohalaridagi
mehnat faoliyati sohalarini tushuntirish, kasblar va ularning qo‘llanilishi, har bir
kasbning faoliyat davomida qo‘llanilishining ahamiyati xaqida axborotlar berish.
2.O‘quvchilarni birinchi sinfdan boshlab psixologik-pedagogik tashxis qilish
yordamida ularning qobiliyatlari, imkoniyatlari va qiziqishlarini o‘rganish.
3.Pedagogik-psixologik
tashxis
natijalarini
tahlil
qilish
asosida
o‘quvchilarga zarur maslahatlar berish, ularning psixologik muammolarini korreksiya
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
251
qilish va natijada ularning imkoniyatlari va moyilliklari doirasida to‘g‘ri kasb
tanlashlariga erishish kabilar.
Yuqorida keltirilgan bosqichlardagi ishlarning asosiysi pedagogik-
psixologik tashxis tizimiga tegishlidir. Turli pedagogik-psixologik metodikalarni
qo‘llash yordamida tashxis qilish mobaynida har bir o‘quvchining o‘ziga xos tug‘ma
xususiyatlari, psixofiziologik qobiliyatlari, layoqatlari, imkoniyatlari, qiziqishlari
aniqlanadi. Psixologikpedagogik tashxis doimiy ravishda bosqichma-bosqich olib
boriladi va uning natijalari o‘quvchining har bir yosh davriga mos ravishda tahlil
qilinadi.
O‘quvchilarni kasb-hunarga samarali yo‘naltirishda pedagogik-psixologik
tashxislash ishlarini amalga oshirish bosqichlari o‘quvchilarni kasb-hunarga samarali
yo‘naltirishda pedagogik-psixologik tashxislash ishlari birinchi navbatda, maktab
psixologlari tomonidan olib boriladi va bunda asosiy prinsiplar sifatida quyidagilarni
etiborga olish talab etiladi:
-
Tashxislash ishlarida ilmiy asoslangan, tajriba-sinovdan o‘tkazilgan
metodikalarni qo‘llash;
-
Tashxislash davrida shaxsning xususiyatlarini etiborga olish va unga
psixologik ziyon etkazmaslik choralarini ko‘rish;
-
Tashxislash natijalarining sir tutilishini ta’minlash va h.k. Kasbga
yo‘naltirish deganda shaxs kasb tanlashda uning qiziqishlari, ayni paytda jamiyatda
shu kasbga bo‘lgan ehtiyoj va shu bilan birga shaxsda shu ehtiyojlarga asoslangan
holda imkoniyatlari darajasini hisobga olib unga kasbiy maslahat, kasbiy adaptatsiya
va psixologik metodikalarni taqdim etish asosida uni u yoki bu kasbga yo‘naltirish va
yordam ko‘rsatish tushuniladi.
Kasbga yo‘naltirishning turli nazariy izohlari orasida hozirgi vaqtda ikkita
eng muhim tushunchani ko‘rsatish mumkin, ular:
-
An’anaviy (diagnostik); - Zamonaviy (rivojlantiruvchi).
Zamonaviy (rivojlantiruvchi) kasbga yo‘naltirish konsepsiyasi shaxsning
o‘z kelajagini aniqlashda faol ishtirokini nazarda tutadi. Bunda asosiy e’tibor
shaxsning turli xil sohalarni egallashi jarayonida undagi rivojlanishni aniqlashga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
252
qaratiladi. Kasbga yo‘naltirish o‘quv-tarbiyaviy ishlarining qismi sifatida ko‘riladi.
Kasb tanlashga tayyorgarlik esa shaxsga jamiyat tomonidan ta’sir etuvchi bir
tarbiyaviy tizim asosida ko‘riladi.Kasbga yo‘naltirish tizimi tushunchasini ko‘rib
chiqish maqsadida ma’lum tushunchalarga aniqlik kiritishimiz lozim. Birinchi
navbatda kasb tushunchasini ko‘rib chiqamiz. Ushbu atamani aniqlashda E.A.Klimov
to‘rt yondoshuvdan foydalangan. Ular quyidagilar:
1)
Inson o‘z mehnat funksiyalarini bajaradigan muhit;
2)
Aniq bir sohada ish olib boradigan insonlar hamjamiyati;
3)
Tayyorgarlik, ya’ni barcha bilim, ko‘nikma va malakalari yordamida
shaxsning aniq bir mehnat funksiyalarini bajara olishi;
4)
O‘z kasbining mutaxassisi, professional, ya’ni vaqt bo‘yicha taqsimlangan
mehnat funksiyalarini bajarish jarayoni kabilar.
Yoshlarni kasbga yo‘naltirish jarayonida turli xil metodlardan foydalanilishi
mumkin, ular:
-
axborotli – dasturlar, bukletlar, reklama, ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot va
h.k.;
-
turli xil tashkilot va muassasalarga ekskursiyalar uyushtirish – bevosita u
yerga borib, ularda ish jarayoni, tartibi va ish yuritiladigan soha bilan tanishish;
-
kasbga oid filmlar, multimedialar va videoroliklar ko‘rsatish;
-
dars jarayonida yoki ma’lum bir ajratilgan to‘garaklar, mashg’ulotlar
davomida o‘quvchi-yoshlarni kasblar olami bilan tanishtirish maqsadida ularga shu
mavzuga oid filmlar, multimedialar va videoroliklar qo‘yib berish;
-
mutaxassislar bilan uchrashuvlar tashkil qilish, kasbga yo‘naltirish va u
bilan bevosita ish yuritadigan mutaxassislar, korxona va tashkilotlarning vakillari bilan
uchrashuvlar;
-
kasbga yo‘naltirish kursidan maxsus darslar o‘tkazish, kasbga
yo‘naltiruvchi pedagog, konsultant va psixologlarni jalb qilgan holda yoshlarga kasbga
oid ma’lumotlar taqdim etish, ularda shaxsiy qiziqishlarini savol-javob, test va boshqa
turli yo‘llar bilan aniqlab, ularga to‘g‘ri yo‘l ko’rsatish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
253
XULOSA
Psixologlar tomonidan shunday fikr yuritiladi ya’ni, birinchi navbatda,
biror bir o‘zi uchun muhim bo‘lgan, shaxsiy tanloviga nisbatan bir qaror qabul
qilishidan avval, o‘ziga quloq solishi lozim. Soha hamda mavzuni o‘rganish davomida
kasbga yo‘naltirish tushunchasi shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tizimi
sifatida ko‘rib chiqildi. Bunday o‘zaro bog‘liqlikning natijasi shaxsning kasbiy o‘zini
o‘zi anglashida ko‘rinishi ma’lum bo‘ldi. Ushbu yondoshuvning o‘ziga xosligi, u
shaxsning kasbiy o‘z o‘zini anglashi uning o‘ziga nisbatan kelajakdagi kasbiy
faoliyatining sub’yekti sifatida shakllanishini o‘rganadigan jarayon bo‘lib, bozor
iqtisodiyoti sharoitida u shaxsning kasbini o‘zgartirishi, hayotga va boshqa kasbga
moslashuviga tayyorlash jarayoni sifatida namoyon bo‘ladi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, kasbga yo‘naltirish ishlarining eng
samaradorli shakllari qo‘llanilgan hollarda ham, barcha o‘quvchi-yoshlar ongli
ravishda kasb tanlashadi deb bo‘lmaydi, shuning uchun kasb tanlashga tayyorgarlik
darajasini o‘rgangan holda ma’lum bir guruhlarini imkon qadar ertaroq aniqlash lozim.
Qaror qabul qilish darajasi bo‘yicha o‘quvchi-yoshlarni guruhlarga bo‘lish kasb
tanlashda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklarni aniqlash va baholashdan
boshlanadi. Tushunchaga aniqlik kiritish uchun guruhlarning quyidagi taqsimotini
ko‘rishimiz mumkin:
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Xankeldiev, Sh. X., & Xasanov, Sh. (2021). Osobennosti metodiki podgotovki
yuno‘x bokserov na predsorevnovatelnom etape. InNauka segodnya: problemo‘ i puti
resheniya(pp. 93-94).
2.Shoxjaxon, X. (2022, October). HARAKATGA O‘RGATISHNING
USLUBIY TAMOYILLARI. InE Conference Zone (pp. 39-51).
3.Shoxjaxon, X. (2022, October). TA'LIM JARAYONIDA HARAKATGA
O‘RGATISHNING METODLARI VA ETAPLARI. InE Conference Zone(pp. 19-31).
4.Xankeldiev, Sh. X., & Xasanov, Sh. (2021). Aktsentirovannaya fizicheskaya
podgotovlennost yuno‘x bokserov na nachalnom etape obucheniya. InNAUKA
SEGODNYa: ISTORIYa I SOVREMENNOST(pp. 41-43).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
254
5.Valievich, D. S., & Iqbolakhan, A. (2022, November). PEDAGOGICAL
PRINCIPLES OF IMPROVING PHYSICAL FITNESS OF GENERAL
EDUCATION
SCHOOL STUDENTS (IN THE EXAMPLE OF PRIMARY CLASSES). In E
Conference
Zone (pp. 1-13).
6.Jalolov, S., & Abduraxmonov, S. (2022). Evaluation of the development of older
school children on health tests. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary
Research Journal, 12(5), 927-930. International Conference on Developments in
EducationHosted from Delhi, Indiahttps: econferencezone.org 23rdNov.202273| P a
g e
7.Jalolov, S., & Ilyasova, M. (2022). Resistant to the development of physical
education in the lessons. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal, 12(5), 870-874.
8.Haydaraliev, X., & Malikov, I. (2022, June). LOADING AND ITS NORM IN
PHYSICAL EDUCATION LESSONS. InE Conference Zone(pp. 60-63).
9.Haidaraliev, H., & Nizamova, S. (2022). AGE-RELATED FEATURES OF
MOTOR QUALITIES IN YOUNGER SCHOOLCHILDREN.Academicia Globe:
Inderscience Research,3(05), 94-100.
10.Xaydaraliev, X. X. (2022). TEXNOLOGIYa KOMPETENTNOSTNOGO
PODXODA DLYa SOVERShENSTVOVANIYa ANTIKORRUPTsIONNOGO
MO‘ShLENIYa STUDENTOV.World scientific research journal,2(2), 202-210.
