MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
241
XULQI OG’IR BOLALAR BILAN PSIXOLOGIK PROFILAKTIKA
ISHLARINI AMALGA OSHIRISH MASALALARI
Toyirova Zarina Shuhrat qizi
Jondor tumani 17-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya. Maqolada xulqi og‘ishganlikning sabablari va uni profilaktika
qilishning psixologik yo‘llari haqida so‘z boradi. Shuningdek, maqola mazmunida
xulqi og‘ishganlik, deviant xulq, voyaga yetmagan yoshlar, anomiyaga moslashish,
xulqi og‘ishganlikni oldini olishning zamonaviy choratadbirlari, psixoprofilaktik,
pedagogik ishlar majmui kabilar ham keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Xulq, xulqi og‘ishganlik, shaxs, psixologiya, voyaga yetmagan
yoshlar, deviant xulq, addektiv xulq, bezorilik, o‘g‘irlik, giyohvandlik, tajovuzkorlik,
ijtimoiy faollik.
KIRISH
Ma’lumki, inson va uning xulq -atvori, jamiyatdagi o‘rni har doim qator fanlar
uchun qiziq hodisa sanalib kelgan. Qolaversa, har bir davlat va jamiyatning istiqboli,
buguni hamda kelajagi o‘sib kelayotgan yosh avlodlarning intellektual darajasi bilan
belgilanishi tabiiydir. Biroq, bugungi kunda, inson xulq -atvoriga salbiy ta’sir etuvchi,
uni jamiyat normalaridan uzoqlashtiruvchi shunday omillar mavjudki, ularni erta
bartaraf qilmasdan turib, barkamol yosh avlod haqida gapirish ehtimoldan holi
sanaladi. Xulqi og‘ishganlik keng ma’noda, fanlararo tadqiqotlarning predmeti sanalib,
har bir fanda mazkur muammoni o‘rganishda o‘ziga xos ilmiy yondashuvlar mavjud.
Zamonaviy psixologiyada, xulqi og‘ishganlik tushunchasi “deviant xulq” fenomeni
bilan tavsiflanib, u o‘z mazmunida “o‘z joniga qasd qilish”, “giyohvandlik”,
“boshqalarga nisbatan tajovuzkorlik”, “tobe xulq”, “jinoyatchilik” kabi og‘ishgan xulq
kabilarni ham qamrab oladi deb ta’riflaydi A.T. Akajanova .
Hozirda fanda xulqi og‘ishganlikning paydo bo‘lish sabablarini tushuntiruvchi
bir qancha ilmiy yondoshuvlar, ilmiy konsepsyailar va tamoyillar mavjud. Ana shu
ilmiy yondashuvlar va konsepsiyalarni tizimli o‘rganish shuningdek, mahalliy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
242
psixologiyada mazkur masalada amalga oshirilgan ilmiy ishlar va manbalarni yangicha
mazmunga olib chiqish kabilar o‘ta muhim vazifalardan biri sanaladi. Shu bois ham,
mazkur masalaga oid har qanday ilmiy chora-tadbirlar, o‘ta dolzarb ahamiyatga ega
ishlar turkumidan biri hisoblanadi.
Tadqiqotchi N. Smelzer xulqi og‘ishganlik masalasida shunday deydi: “xulqi
og‘ishganlik – bu jamiyatda o‘rnatilgan me’yorlar va qoidalarga mos kelmaydigan
harakatlar deb tushunish lozim”. Boshqa bir tadqiqotchi Robert Mertonning so‘zlariga
ko‘ra esa, “deviant xulq-atvor” kelib chiqishining asosiy sabablaridan biri bu, jamiyat
tomonidan ilgari surilgan maqsadlar va ularga erishish vositalari o‘rtasidagi
nomuvofiqlikdir, boshqacha qilib aytganda, odamlar “anomiya” holatiga turli yo‘llar
bilan moslashadilar: konformizm bilan yoki xulq-atvordagi turli xil og‘ishlar bilan.
A.V.Xomich o‘z izlanishlarida xulqi og‘ishganlikni “qamoq yoki boshqa jazoga olib
keladigan me’yordan chetga chiqish” harakati deb ta’riflaydi.
Xulqi
og‘ishganlikka yaqqol misol bu-giyohvandlik vositalaridan
foydalanishdir. Ya’ni yoshlarning giyohvand moddalarga va psixotrop dorilarga
psixologik qaramligi yoki unga tibbiy giyohvandlik, jismoniy qaramlik va hokazo
Deviant xulqli yoshlar va tarbiyasi qiyin bolalar muammosiga to‘xtalib o‘tadigan
bo‘lsak, mazkur tushunchalar 1920-1930-yillarda mutaxassislar e’tiboriga tusha
boshladi. Dastlab, u fan sohasida emas, balki kundalik hayotiy vaziyatlarda ishlatilgan.
Biroq, ushbu muammo bir oz vaqt unutilib, 1950-1960-yillarning boshlarida yana soha
mutaxassislari e’tiborini torta boshlagan. Bu borada birinchi bo‘lib rus psixologi
P.P.Blonskiy tadqiqot olib borgan. Muallif o‘z tadqiqotida deviant xulqli voyaga
yetmagan bolalarni alohida tadqiqot obyekti sifatida o‘rganib chiqqan. Xuddi shunday
izlanishlarni mamlakatimiz psixolog olimlari ijodida ham uchratish mumkin.
Voyaga yetmagan yoshlar orasida xulqi og‘ishganlik masalalari hamda, deviant
xulqli o‘smirlar muammosi O‘zbekistonpsixolog va pedagoglari ishlarida ham o‘ziga
xos tadqiq etilgan. Misol uchun, B.Umarov, G.Abduqahhorova, G.To‘laganova,
N.Kamilova,
N.Dolimova,
U.Qodirov,
G.Abduqahharova,
I.Rahimova,
L.Nigmatullina,B.Shukurov, F.Rajabova kabi psixolog olimlar, xulqi og‘ishganlikning
turlarini turli yoshdagi obyektlarda o‘rganishga muvaffaq bo‘lishgan. Mazkur
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
243
mualliflar guruhining xulosalariga ko‘ra, voyaga yetmagan yoshlar orasida, xulqi
og‘ishganlik paydo bo‘lishini oldini olish asosiy usullari sifatida sport bilan
shug‘ullanish, bo‘sh vaqtdan unumli foydalanish, ularda axborotlar bilan ishlash
ko‘nikmalarini shakllantirish, o‘z ustida mustaqil ishlash ko‘nimasi kuchaytirishg,
maktabga va o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasi oshirish, o‘quv mashg‘ulotlariga bo‘lgan
kognitiv faollikka undash, deviant xulqli o‘smirlarni jamoaviy faoliyatga faol
aralashtirish orqali, uni bartaraf etish mumkinligini ta’kidlab o‘tadilar.
Voyaga yetmaganlar orasida namoyon bo‘luvchi deviant xatti-harakatlarining
asosiy sabablaridan biri bu, oiladagi muhitdir. Bizningcha, oila inson erta
ijtimoiylashishning eng muhim institutlaridan biri hisoblanadi. Bolalar juda muhim
bo‘lgan asosiy qadriyatlarni, me’yorlarni, xatti-harakatlarning hamda stereotiplarini
oiladan o‘rganadi. Va bu orqali ularning emotsional sohasi rivojlana boradi. Agar
ushbu masalada qator tadqiqotchilarning tushunchalariga murojaat qiladigan bo‘lsak,
xulqi og‘ishganlik asosan o‘smir yoshdagi bolalarga xos odatiy xatti-harakatlardir.
Chunki, yoshlar bu harakatlari orqali o‘zlarini ota-onalari, o‘qituvchilari va
tengqurlariga ma’qul ko‘radilar. Ya’ni o‘zini ko‘z-ko‘z qilish, o‘zlaricha ish tutish,
kattalarni tinglamaslik, yomon insonlarga taqlid qilish, chekish, o‘g‘irlik qilish va
hokazo. Bunday xulqi og‘ishgan xatti-harakatlarga e’tibor bermaslik, o‘z navbatida
o‘smirlarni noto‘g‘ri yo‘lga olib boradi, ularni jinoyat sodir etishga undaydi
shuningdek, ularning ma’naviyatini buzadi va oxir-oqibat ular jamiyatda yoqimsiz, va
nafratli insonlarga aylanadi. Voyaga yetmagan yoshlarda ko‘p narsalarga qiziqish
ortadi yoki biror bir narsaga tez moslashadi, ularning xarakteri boshqa yoshdagi
shaxslarga nisbatan boshqacha bo‘ladi, ular o‘zlarining hayot yo‘llari haqida o‘ylashga
harakat qiladilar, o‘rganishning mazmuni va maqsadini tushunadilar, jamoada o‘z
o‘rnini bilishni xohlaydilar.
S.A.Belichevaning yozishicha, voyaga yetmagan yoshlarning deviant xatti-
harakatlarga berilib ketishining asosiy sababi: bilim darajasining pastligi,
madaniyatning yetarli emasligi, eng muhimi, qiziqishning cheklanganligi, ijtimoiy
foydali mehnatga intilmasligidir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
244
Deviant xulq-atvor ko‘pincha o‘smir yoshlar orasida tez-tez uchraydi. Chunki,
o‘smirlik eng og‘ir davr bo‘lib, har xil noodatiy sodir bo‘ladi va bu davr do‘stlik
me’yorlarini o‘rganish uchun ham, muvaffaqqiyatli davr hisoblanadi. O‘smirlik
yoshiga xos xususiyatlar – bu mustaqillikka intilish boshqalarga bo‘ysunmaslik.
Shuning uchun, ular o‘z kuchini va shaxsining ma’nosini tushunishga intiladilar.
Bunday holatni ya’ni, tushunish imkoniyatlarini maktab ta’limi va mehnat jarayonidagi
ishtirokidan ko‘rish mumkin. Buning sababi shundaki, deviant xulq-atvorga ega
bo‘lgan bolalar o‘zlarining tipik xususiyatlari tufayli, hayotda qiyinchiliklarga duch
kelishadi va ularning aqliy imkoniyati, to‘siq bo‘layotgan muammoni bartaraf etish
yo‘lini topa olmaydi. Bundan tashqari, deviant xulq-atvorga ega bo‘lgan bolalar, o‘zini
hech kimga kerak emasdek his qilishga o‘rganib qoladi, biroq aybni kattalarning
zimmasiga yuklaydi, atrofdagilar bilan tez-tez nizolashib turadilar. Shu bilan birga,
ularda bo‘sh vaqtdan maqsadsiz foydalanish, maktab tartibini saqlamaslik, qonun-
qoidalarni buzish, jinoyatga qo‘l o‘rish kabi harakatlar ham ba’zida uchrab turadi.
Deviant xulq - bu ijtimoiy me’yordan chetga chiqish. U jamiyatda qabul
qilingan me’yorga zid bo‘lgan xatti - harakatlar tizimi sifatida ta’riflanadi. Deviant
xatti-harakatlar ikkita keng toifaga bo‘linadi. Avvalo, bu psixologik salomatlik
me’yoridan og‘ishdir. Ikkinchidan, bu ba’zi ijtimoiy-madaniy me’yorlarni, ayniqsa,
huquqiy normalarni buzuvchi jamiyatga zid faoliyatdir. Shuningdek, deviant xulqli
yoshlar bu – “muntazam ravishda ma’muriy jazo qo‘llanilishiga olib keladigan
huquqbuzarliklarni sodir etishi orqali, misol uchun, ataylab maktabdan, uydan qochishi
yoki maxsus ta’lim muassasalarini muntazam tark etishi, shuningdek, huquqbuzarlik
sodir etishi mumkin bo‘lmagan jinoyatlar belgilariga ega bo‘lishidir”. V.A.Nikitina
deviant xulq-atvorni guruh me’yoridan chetga chiqish, deb hisoblaydi, bu esa mazkur
huquqbuzarliklar uchun alohida profilaktik ishlar hamda qonuniy jazo qo‘llash
kabilarga olib keladi. Hozirgi kunda, ko‘plab tadqiqotchilar deviant xulq-atvor va uni
oldini olish muammosiga katta qiziqish e’tibor bermoqda. Xulqi og‘ishganlikni ilmiy
tadqiq qilish psixologiya, kriminologiya, psixopatologiya, sotsiologiya, pedagogika
kabi fanlarda o‘ziga xos tarzda amalga oshirilib, bundan asosiy maqsad shuki, yoshlar
orasida xulqi og‘ishganlikni erta profilaktika qilishdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
245
Xulqi og‘ishganlikni profilaktika qilish – bu ijtimoiy muhitning salbiy
omillarining shaxsga ta’sirini erta bartaraf etish va yoshlarda normal hayot tarzini qaror
toptirishga qaratilgan psixologik, ijtimoiypsixologik, pedagogik va tibbiy chora-
tadbirlar majmuidir. Deviant xulq-atvorning oldini olish choralari umumiy va maxsus
turlarga bo‘linadi. Umumiy profilaktik choralar – bu shaxsning ijtimoiylashuv
jarayonini baqaror kechishi uchun psixologik-pedagogik, ijtimoiy-psixologik shart-
sharoitlarni yaratishga qaratilgan, bir qator ogohlantirish tadbirlari majmuidir. Maxsus
profilaktika choralar – bu aniq vazifalarni hal qilishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimi
bo‘lib, unda giyohvandlik, huquqbuzarlik, bezorilikka moyil bolalar va ular xulqini
profilaktikasini amalga oshirishga doir psixologik targ‘ibot -tashviqot ishlari
turkumidandir.
Tadqiqotchi V.D.Komarning aytishicha, voyaga yetmagan yoshlar orasida
xulqi og‘ishganlikni oldini olish jarayoni, turli ijtimoiy institutlar majmuasi orqali
amalga oshiriladi. Profilaktik tadbirlar bilan qator ijtimoiy muassasalar, masalan, oila,
maktabdan tashqari dam olish maskanlari (sport seksiyalari, to‘garaklar va boshqalar)
shug‘ullanalishlari mumkin[2,39 b.]. Bunday profilaktik ishlardan asosiy maqsad
shuki, voyaga yetmagan yoshlarni jamiyat hayotiga jalb etish, ularning o‘z
ehtiyojlarini qondirish uchun, yangi sharoitlar yaratish shuningdek, qiyin hayotiy
vaziyatlarda ularga professional yordam ko‘rsatishdir.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, xulqi og‘ishganlikni erta bartaraf etish ishlari o‘ziga xos
murakkab vazifa sanalib, ushbu muammo masalaga boshqacha, yangicha ilmiy
yondashuvni talab etadi. Agarda ta’lim tarbiyada bo‘shliq yuzaga kelsa, u holda
yoshlar o‘z vaqtlaridan unumli foydalanish, yuksak maqsadlar sari intilish, kognitiv
faol bo‘lish, jamiyat hayotiga ijtimoiy faol bo‘lish kabi sifatlardani yiroqlashadilar.
Qolayevrsa, yoshlar guruhi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarda do‘stlik, hamrohlik,
mehr-oqibatlilik, hurmat va halollik kabi sifatlar o‘z vaqtida shakllantirilsa, shundagina
xulqi og‘ishganlikning oldi olinishi hamda ularni ta’lim muhitiga faol ijtimoiylashtirish
mumkin bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
246
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Хомич А.В. Психология девиантного поведения: Учебное пособие. –
ЮжноРоссийский Гуманитарный Институт., - Ростов-на-Дону. – 2006 г. – 140 с.
2.
Блонский П. П. Психология и педагогика. Избранные труды / П. П.
Блонский. – 2-е изд., стер. — Москва : Издательство Юрайт, 2024. – 184 с
3.
Беличева С. А. Характеристика современного состояния проблем
девиантного поведения несовершеннолетних и пути их решения / С. А. Беличева.
– М.: Закон и правопорядок, 2009. – 59 с.
4.
Девиантное поведение детей и подростков. Проблемы и пути их решения.
/ под ред. В. А. Никитина. – М.: Центр, 2010. – 118 с.
5.
Комарь В. Д. Предупреждение и преодоление отклонений в поведении
подростков / В. Д. Комарь // Классный руководитель. – 2008. – №4. – С. 86.
