MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
237
SHAMOL GENERATORINING TEMIRBETON USTUNI VA
POYDEVORINI TADQIQ ETISH
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi
Toshkent Arxitektura-Qurilish Universiteti, Muhandislik Qurilish
Infrastrukturasi fakulteti
Qurilish materiallari, buyumlari va konstruktsiyalari texnologiyasi kafedrasi
Qurilish materiallari texnologiyasi mutaxassisligi magistranti
Jobbarberganov Jahongir Rustam o’g’li
Jabborberganov Muzaffar Rustam o’g’li
Ilmiy rahbar: t.f.d.,professor Asqarov Baxtiyor Asqarovich
Annotatsiya: Shamoldan elektr energiyasi ishlab chiqarish sohasida
generatorlarning konstruktiv hisobi muhim o‘rin tutadi. Shamol generatorlari,
ayniqsa, balandligi yetarlicha katta bo‘lganlari, samaradorlik va ishonchlilik nuqtai
nazaridan chuqur tahlil va hisob-kitoblarni talab qiladi. Ushbu maqolada shamoldan
elektr ishlab chiqaradigan, balandligi o‘rtacha yuz metrdan yuqori bo‘lgan shamol
generatorlarining konstruktiv hisoblari haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar: shamol generatori, konstruktiv hisoblar, shamol tezligi, mexanik
energiya, elektr energiyasi, hisob-kitoblar.
Shamol generatorining asosiy vazifasi shamol energiyasini mexanik
energiyaga, keyinchalik esa elektr energiyasiga aylantirishdir. Buning uchun
generatorning aerodinamik, mexanik va elektr qismlari o‘zaro mukammal uyg‘unlikda
bo‘lishi zarur. Konstruktiv hisoblar jarayonida birinchi navbatda shamol oqimining
xususiyatlari, ya’ni shamol tezligi, yo‘nalishi, o‘zgaruvchanligi va shamol oqimining
energiya zichligi aniqlanadi. Bu parametrlar generatorning samaradorligini belgilashda
asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Generatorning balandligi uning shamol oqimidan
maksimal darajada foydalanish imkoniyatini beradi. Shamol balandligi oshgani sayin
shamol tezligi ham oshadi, chunki havoning yer yuzasiga yaqin qatlamlarida to‘siqlar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
238
va to‘qnashuvlar ko‘proq bo‘ladi. Shu sababli, generatorlarning balandligi
o‘rnatiladigan joyning geografik va iqlim sharoitlariga mos ravishda aniqlanadi.
Balandligi yuz metrdan oshgan shamol turbinasi uchun maxsus konstruktiv yechimlar
talab qilinadi, chunki bu balandlikda qurilish va ekspluatatsiya sharoitlari
murakkablashadi.[1]
Generatorning asosiy konstruktiv elementlari rotor, stator, minorasi va asosiy
mexanik uzatish tizimlaridan iborat. Rotor shamol oqimining energiyasini mexanik
aylanishga aylantiruvchi asosiy qism hisoblanadi. Rotor qanotlarining shakli, materiali
va uzunligi shamol energiyasini maksimal darajada qamrab olishga qaratilgan.
Qanotlar aerodinamik jihatdan samarali bo‘lishi, shuningdek, kuchli shamol ta’sirida
deformatsiyaga chidamli bo‘lishi kerak. Kengligi va uzunligi shamol tezligi va
generatorning quvvatiga mos ravishda hisoblanadi. Rotorning aylanish tezligi va
momenti elektr generatorining samaradorligini belgilaydi. Shuning uchun rotorning
mexanik mustahkamligi va balans holati katta ahamiyatga ega. Rotorning harakatini
boshqarish uchun maxsus boshqaruv tizimlari o‘rnatiladi, ular shamol tezligi va
yo‘nalishini doimiy ravishda kuzatib boradi va rotorning optimal holatda ishlashini
ta’minlaydi. Stator esa elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi qism bo‘lib, uning
konstruktiv hisoblari elektr magnit maydonining samaradorligini oshirishga qaratilgan.
Statorning o‘lchamlari va materiallari generatorning quvvatiga va ishlash sharoitlariga
mos ravishda tanlanadi. Magnit materiallarining sifatli va yuqori samaradorligi elektr
energiyasining ishlab chiqarilishida muhim rol o‘ynaydi.[2]
Minoralar generatorning balandligini ta’minlaydigan va uning barqarorligini
saqlovchi asosiy konstruktiv elementlardan biridir. Minoralar o‘zining mustahkamligi,
elastikligi va shamol ta’siriga chidamliligi bilan ajralib turadi. Ular odatda po‘latdan
yasaladi va maxsus konstruktiv yechimlar yordamida shamol bosimidan kelib
chiqadigan kuchlarni teng taqsimlashga mo‘ljallangan. Minoralar balandligi oshgani
sayin ularning asosga biriktirilishi va mustahkamligi yuzasidan hisob-kitoblar
murakkablashadi. Shamol generatorining konstruktiv hisoblarida asosiy e’tibor
mexanik kuchlarning taqsimlanishi va ularning struktura elementlariga ta’siriga
qaratiladi. Shamol bosimi, rotorning aylanish momenti, minoraning egilish momenti
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
239
kabi kuchlar aniq hisoblanadi va ularning har biri uchun xavfsizlik koeffitsientlari
qo‘llaniladi. Bu hisob-kitoblar generatorning uzoq muddatli va ishonchli ishlashini
ta’minlash uchun zarurdir.[3]
Shamol generatorlarining elektr qismlari ham o‘ziga xos hisob-kitoblarga ega.
Elektr generatorining quvvati, kuchlanishi, tok turi va chastotasi, shuningdek, ularni
boshqarish tizimlari batafsil tahlil qilinadi. Elektr tizimining samaradorligi va
ishonchliligi generatorning umumiy samaradorligi va ekspluatatsiya muddatiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Konstruktiv hisoblar jarayonida atrof-muhit sharoitlari ham
hisobga olinadi. Shamol tezligi, harorat, namlik, chang va boshqa omillar
generatorning ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, generatorning materiallari va
dizayni ushbu sharoitlarga moslashtiriladi. Masalan, korroziyaga chidamli materiallar
va maxsus qoplamalar qo‘llaniladi. Shamol generatorlarining konstruktiv hisobi
nafaqat ularning samaradorligini oshirish, balki ularni qurish va ekspluatatsiya qilish
xarajatlarini kamaytirishga ham qaratilgan. Optimal dizayn va hisob-kitoblar
yordamida generatorlarning xizmat muddati uzaytiriladi, texnik xizmat ko‘rsatish va
ta’mirlash xarajatlari kamayadi. Shamol energetikasi sohasida yangi texnologiyalar va
materiallar paydo bo‘lishi bilan birga, generatorlarning konstruktiv hisoblari ham
doimiy takomillashib boradi. Kompyuter modellari va simulyatsiyalar yordamida
aerodinamik va mexanik jarayonlar yanada aniqroq tahlil qilinadi, bu esa
konstruktsiyaning mukammallashuviga olib keladi. Shamol generatorlarining
konstruktiv hisoblari sohasida ilmiy-tadqiqot ishlari davom etmoqda. Yangi usullar va
materiallar sinovdan o‘tkazilib, ularning samaradorligi va bardoshliligi o‘rganilmoqda.
Bu esa shamol energetikasining yanada rivojlanishiga xizmat qiladi.[4]
Xulosa:
Umuman olganda, shamoldan elektr ishlab chiqaradigan balandlikdagi
generatorlarning konstruktiv hisobi keng qamrovli va murakkab jarayon bo‘lib,
aerodinamik, mexanik, elektr va ekologik omillarni birlashtiradi. Ushbu hisob-kitoblar
generatorlarning yuqori samaradorligi, ishonchliligi va uzoq xizmat muddati uchun
asos bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda shamol energetikasi sohasida yangi yondashuvlar
va innovatsiyalar yordamida generatorlarning konstruktiv hisoblari yanada mukammal
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
240
va samarali bo‘lishi kutilmoqda. Bu esa tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va
ekologik toza energiya ishlab chiqarishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Axmedov, S., & Yo‘ldoshev, D. (2022). "Shamol turbinasi konstruktsiyasi va
aerodinamikasi". Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2. Tursunov, R. (2023). "Shamol energetikasi: yangi texnologiyalar va konstruktiv
yechimlar". Toshkent: Ilmiy Nashr.
3. Islomov, M., & Karimova, N. (2021). "Balans va mustahkamlik masalalari shamol
generatorlarida". Toshkent: Texnika va Texnologiya.
4. Mirzaev, J. (2022). "Shamol generatorlarining minoralari: konstruktiv hisob va
materiallar". Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
5. Qodirov, A., & Rustamova, L. (2023). "Elektr generatorlari dizayni va
samaradorligi". Toshkent: Energetika Nashriyoti.
6. Sobirov, B. (2021). "Shamol energetikasida ekologik jihatlar va konstruktiv
yechimlar". Nukus: Qoraqalpog‘iston Davlat Universiteti Nashriyoti.
7. Yusupov, D., & Oripov, S. (2022). "Shamol turbinasi rotorining aerodinamikasi va
hisob-kitoblari". Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Nashriyoti.
