MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
224
VOYAGA YETMAGANLARNING VIKTIMLIGI: BULLING MUAMMOSI
VA UNING OLDINI OLISH YO'LLARI
Muallif: IIV zaxirasidagi mayor
Abdijalilova Madina G’ofur qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada voyaga yetmaganlar o'rtasida bulling
muammosi, uning psixologik, ijtimoiy va kriminologik jihatlari hamda bunday
holatlarning oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar tahlil qilingan. Voyaga
yetmaganlar viktimligini o'rganish bo'yicha olib borilayotgan islohotlar, ilmiy
tadqiqotlar va amalga oshirilayotgan amaliy ishlar yoritilgan. Maktablarda bulling
holatlarini barvaqt aniqlash, profilaktika qilish va voyaga yetmaganlarning psixologik
xavfsizligini ta'minlash bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar: Voyaga yetmaganlar viktimologiyasi, bulling fenomeni,
viktimologik profilaktika, viktimlik turlari, maktab zo'ravonligi, kibervitkimlik,
viktimlik xususiyatlari, bullingning kriminogen jihatlari.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda voyaga yetmaganlar o'rtasida bulling global miqyosda
keng
tarqalgan
ijtimoiy-psixologik
muammo
hisoblanadi.
UNICEFning
ma'lumotlariga ko'ra, dunyo bo'ylab 13–15 yoshdagi o’quvchilarning taxminan 50 foizi
maktabda va uning atrofida tengdoshlarining zo'ravonligiga duchor bo'lishadi.
1
O'zbekistonda ham bu muammo dolzarbligini yo'qotmagan bo'lib, ta'lim
muassasalarida bulling ko'rinishidagi zo'ravonlik holatlari, ularning sabablari va
oqibatlarini chuqur o'rganish, viktimlikning oldini olish choralari va mexanizmlarini
ishlab chiqish talab etilmoqda.
Bulling
– bu bir yoki bir necha o'quvchilarning boshqa o'quvchiga nisbatan
tizimli ravishda sodir etiladigan jismoniy yoki psixologik zo'ravonlik harakatlaridir.
Bu hodisa o'z ichiga haqorat, masxara qilish, kamsitish, qo'rqitish, ijtimoiy izolyatsiya,
1
UNICEF
. https://www.unicef.org/uzbekistan/en/about-bullying-with-kids
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
225
jismoniy tajovuz va kiberzo'ravonlik kabi harakatlarni qamrab oladi. Bulling ta'sir
etuvchi tomon uchun ham, qurbon uchun ham salbiy oqibatlarga olib keladi va ijtimoiy
muhitni buzadi. Sababi bulling provakativ xususiyatga ega ijtimoiy va huquqiy
hodisadir. Bullingning boshlanishi va davom etishi jarayoniga nisbatan, uning oqibati
har doim og'ir bo'ladi. Huquqiy tomonlama qaralsa, bulling jinoyatni keltirib chiqarish
sharoitini yuzaga keltiradi.
Norvegiyalik psixolog Dan Olweusning ta’rifiga ko‘ra, bulling — bu boshqa
odamni doimiy ravishda haqorat qilish, qo‘rqitish yoki izolyatsiya qilish orqali unga
ataylab zarar yetkazishga qaratilgan xatti-harakatlar majmuasidir.
2
Bulling fenomenining ijtimoiy-psixologik mohiyati
Ijtimoiy nuqtayi nazardan, bulling jamiyatdagi kuch va ierarxiyaga asoslangan
munosabatlarning maktab yoki o‘smirlar muhitiga ko‘chgan shaklidir. Koloradolik
konfliktolog Barbara Coloroso bullingni nafaqat zo‘ravon va jabrlanuvchi o‘rtasidagi
muammo, balki
kuzatuvchilar
ham muhim rol o‘ynaydigan
ijtimoiy zanjirli jarayon
sifatida tushuntiradi. U bullingni “kuch va nazorat uchun kurash” deb ta’riflab, uni
jamiyatdagi kuch muvozanatining buzilishi sifatida ko‘radi.
3
Psixologik nuqtayi nazardan, bulling odatda tajovuzkor shaxsning o‘zini
ijtimoiy ustun qo‘yishga intilishi, namoyishkorona e’tibor va kuchga bo‘lgan ehtiyojini
qondirish bilan bog‘liq. Zo‘ravonlikni sodir etayotgan shaxs ko‘pincha o‘zini
nazoratsiz his qiladi. Bullingdagi latentlik esa, bu kabi holatlarni sistematik o‘sishiga
imkon beradi.
Bullingning asosiy xususiyatlari quyidagilar hisoblanadi:
1.
Tizimlilik va davomiylik
- bulling bir martalik hodisa emas, balki tizimli
ravishda davom etuvchi harakatlar jarayonidir.
2.
Kuch nisbatlarining noteng taqsimlanishi
- bulling jarayonida doimo
"kuchli" tomon (bulling qiluvchi) va "zaif" tomon (qurbon) mavjud bo'ladi.
3.
Qasddan zarar yetkazish niyati
- bulling qiluvchi shaxs o'z harakatlari
bilan qurbonga psixologik yoki jismoniy zarar yetkazishni maqsad qiladi.
2
Olweus, D. (1993).
Bullying at School: What We Know and What We Can Do
. Oxford: Blackwell Publishing.
3
Coloroso, B. (2004).
The Bully, the Bullied, and the Bystander: From Preschool to High School—How Parents and Teachers Can
Help Break the Cycle of Violence
. New York: HarperCollins.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
226
4.
Guruh dinamikasi
- bulling ko'pincha kuzatuvchilar guruhi ishtirokida
yuz berib, ular passiv yoki faol ravishda bulling qiluvchi tomonni qo'llab-
quvvatlashlari mumkin.
Voyaga yetmaganlar viktimligining o'ziga xos xususiyatlari
Viktimologiyada bulling qurboni bo'lish xavfi yuqori bo'lgan shaxslarning
aksariyati voyaga yetmaganlar hisoblanadi. Bejizga,
"maktab viktimizatsiyasi"
yoki
"tengdoshlar viktimizatsiyasi
" kabi tushunchalar paydo bo'lmagan. Bulling qurboni
bo'lgan voyaga yetmaganlarni quyidagi viktimlik
xususiyatlari
orqali guruhlarga
bo'lishimiz mumkin:
Situativ viktimlik
- shaxsning muayyan vaziyat, sharoit yoki holat tufayli
viktimizatsiyaga uchrash ehtimoli yuqori bo'lgan viktimlikdir. Bu turdagi viktimlik
ko'pincha vaqtinchalik xarakterga ega bo'lib, vaziyat o'zgarishi bilan yo'qolishi
mumkin. Situativ viktimlik shaxsning doimiy psixologik xususiyatlari emas, balki u
tushib qolgan vaziyat bilan bog'liq.
Situativ viktimlikka quyidagi misollarni keltirish mumkin:
Moslashuv (adaptatsiya) davri
- yangi maktab yoki sinfga kelgan
o'quvchining adaptatsiya davrida ijtimoiy himoyaning vaqtinchalik yo'qligi, yangi
ijtimoiy muhitning qoidalarini bilmasligi tufayli viktimlikka uchrashi.
Vaqtinchalik zaiflik holati
- jismoniy kasallik, shikastlanish, ruhiy
holatning yomonlashuvi (masalan, yaqin insonning vafoti tufayli) davrida shaxsning
himoya mexanizmlari zaiflashishi.
O'tish davrlari
- yoshga bog'liq krizislar (masalan, o'smirlik davridagi
o'zgarishlar) tufayli shaxsning zaiflik holati.
Yangi ijtimoiy rolga o'tish
- masalan, oddiy o'quvchidan sinf
sardorligiga o'tish vaqtida boshqa o'quvchilar tomonidan sinash, bosim o'tkazish.
Muvaffaqiyatsizliklar davri
- o'qishda muvaffaqiyatsizliklari davrida
o'quvchining o'ziga ishonchi pasayishi.
Oilaviy vaziyatning o'zgarishi
- ota-onaning ajralishi, yangi oila
a'zosining paydo bo'lishi, ko'chib o'tish kabi vaziyatlar davrida bolaning vaqtincha
emotsional zaiflik holati.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
227
Ijtimoiy izolyatsiya davri
- kasal bo'lib qolish, uzoq vaqt maktabga
bormaslik.
Maktab muhitida situativ viktimlik ko'pincha o'quvchi yangi jamoaga tushib
qolganda, sinf yoki maktabni almashtirganida, yashash joyini o'zgartirganda yoki
oilaviy vaziyat (masalan, ota-ona ajralishuvi) tufayli emotsional holatning vaqtinchalik
beqarorlashuvi paytida kuzatiladi. Bu holatlarda bola o'zining odatiy adaptatsion
mexanizmlari va himoya strategiyalarini to'liq ishga solishga ulgurmagan bo'ladi..
Rollik viktimlik
— bu shaxsning ijtimoiy roli, maqomi yoki unga nisbatan
jamiyatda shakllangan stereotiplar asosida qurbonlik holatiga tushishi holatidir.
Maktab muhitida rollik viktimlikka quyidagi misollarni keltirish mumkin:
"A'lochi" roli
- qolganlarga nisbatan yaxshi o'qiydigan o'quvchilar. Ba'zi
sinflarda "aqlli", "botanik" deb ataladigan o'quvchilar, bu rolni salbiy idrok etiladigan
muhitda bulling qurboniga aylanishi mumkin.
"Chetlatilgan" roli
- sinf jamoasida chetlashtirilgan, boshqalar bilan kam
muloqot qiladigan o'quvchilar.
"Moliyaviy jihatdan zaif" roli
- kam ta'minlangan oiladan bo'lgan
o'quvchilar ayrim muhitlarda kamsitilishi mumkin.
"Oila a’zolarining ijtimoiy xususiyatlari sababli kamsitilgan bola"
roli
-
"Alkashning bolasi"
sifatida tanilgan bola sinfdoshlarining kamsitishi va
ajratishiga uchrashi yoki nogironligi bor ota-onaning farzandi “
bechora
” deb qaralib,
doimiy rahm-shafqat ostida ijtimoiy ajratishga uchrashi mumkin.
Rollik viktimlikda asosiy omil —
ijtimoiy stigma
(tamg‘alash) hisoblanadi.
Bu holat ijtimoiy adolatsizlikning ko‘rinishi bo‘lib, ijtimoiy tizimdagi befarqlik yoki
noto‘g‘ri qarashlar bilan mustahkamlanadi.
Shaxsiy-psixologik
viktimlik
-
bolaning
psixologik
xususiyatlari,
temperamenti, xarakteri va shaxs tipologiyasi bilan bog'liq bo'lib, bu xususiyatlar uning
viktimizatsiyaga moyilligini oshiradi.
Shaxsiy-psixologik viktimlikka quyidagi misollarni keltirish mumkin:
O'zini past baholash va o'ziga ishonchsizlik
- viktimologik tadqiqotlar
shuni ko'rsatadiki, o'zini qadrlash darajasi past bo'lgan shaxslar o'z huquqlari va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
228
manfaatlarini himoya qilishga qodir emasliklarini his qilishadi, bu esa ularni bulling
qiluvchilar uchun "qulay nishon"ga aylantiradi.
Submissivlik
- boshqalarga bo'ysunishga moyillik, "yo'q" deyish
qobiliyatining sustligi, qarama-qarshilikdan qo'rqish va guruhdagi boshqalar bilan
kelishmovchiliklardan qochish istagi.
Emotsional sezgirlikning yuqori darajasi
- tashqi ta'sirlarga va salbiy
munosabatga ortiqcha reaktsiya, bulling qiluvchilar odatda qurbonlarning kuchli
emotsional reaktsiyasidan qoniqish olishadi.
Ijtimoiy ko'nikmalarning yetishmasligi
- tengdoshlar bilan munosabat
o'rnatish va saqlab qolish, guruh dinamikasini tushunish va ijtimoiy signallarni to'g'ri
talqin qilishdagi qiyinchiliklar.
Shaxsiy-psixologik viktimlikning eng asosiy omili shaxsning ijtimoiy
adaptatsiyasi va o'z-o'zini himoya qilish qobiliyatining sustligi hisoblanadi.
Shuningdek, oxirgi yillarda kiberviktimlik guruhi ham tobora kengayib
bormoqda.
Kibervitkimlik
- zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan bog'liq
holda, voyaga yetmaganlar endi nafaqat real hayotda, balki virtual makonda ham
bulling qurboniga aylanmoqda.
Misol uchun, 9-sinf o‘quvchisi Kamola, ijtimoiy tarmoqda o‘zining shaxsiy
rasmlari va videolarini joylaydi. Sinfdoshi Olim uning profiliga kirib, Kamolaning
ba’zi rasmlari va videolarini olib guruhlarga tarqatadi va ustidan kulib, tahqirlovchi
memlar tayyorlaydi. Kamola bunga javoban maktabga bormay qo‘yadi, ruhiy
tushkunlikka tushadi, hatto o‘z joniga qasd qilish haqida o‘ylay boshlaydi. Bu holatda
u
kiberviktima
— ya’ni kiberbulling qurboni hisoblanadi. Bu yerda tahdid, kamsitish,
izzat-nafsni yerga urish onlayn maydonda sodir bo‘lmoqda, bu esa uni klassik
viktimizatsiyadan farqlaydi.
Kiberviktimlikning muhim omillari:
1. Raqamli savodxonlikning pastligi.
Voyaga yetmaganlar o‘zining shaxsiy
ma'lumotlarini kim bilan baham ko‘rayotganini tushunmasligi, xavfsizlik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
229
sozlamalarini bilmasligi hamda yoshga doir noyetukligi sababli osongina o‘ljaga
aylanadilar.
2. Shaxsiy axborotni haddan tashqari oshkor qilish.
Voyaga yetmaganlar o‘z
suratlari, joylashuvi, kontaktlari yoki hissiy holatlari bilan bog‘liq postlarni erkin
tarqatadilar, bu esa potentsial tajovuzkorlar uchun “nishon”ni aniqlashtiradi.
3. Kiberbullingga nisbatan huquqiy yoki ijtimoiy befarqlik.
Aksariyat
hollarda voyaga yetmaganlar yordam so‘rashdan uyalanadilar yoki qo‘rqadilar. Bu
holat kiberbullingni davom etishiga yo‘l ochadi.
4. Ota- onaning befarqligi.
Virtual olamda voyaga yetmaganlar kattalarning
nazoratisiz qolishlari mumkin. Bunda kattalarning internet savodxonligi va madaniyati
sustligi, voyaga yetmaganning gadjetlarini doimiy nazorat qilmasligi, farzandiga
nisbatan giperishonchi (farzandi internetni yetarlicha tushunmasligi, ortiqcha harakat
qilmasligi, kiberhujumga uchramasligiga ishonch ko‘rinishida) va boshqa omillar
sabab bo‘ladi.
Huquqshunos
olimlar
M.Rustambayev
va
S.Niyozovalar,
voyaga
yetmaganning irodaviy doirasida uning uyatchanlik hissi hamda tajovuzchidan
qo
'
rqqanligi kriminogen vaziyatni saqlanib qolishida salmoqli o
'
rinni egallaydi, bu esa
keyinchalik ham unga nisbatan bu turdagi tajovuzlarning bir necha bor takrorlanishiga
imkon yaratib berishi mumkin deyishgan.
4
Bullingning voyaga yetmaganlarga psixologik-ijtimoiy ta'siri
Bullingning viktimlarga ta'siri uzoq muddatli va jiddiy bo'lishi mumkin:
1.
Psixologik oqibatlar
- depressiya, xavotir, o'z-o'ziga ishonchning
pasayishi, o'z joniga qasd qilish fikrlarining paydo bo'lishi.
2.
Ta’limdagi qiyinchiliklar
- o'qishga qiziqishning yo'qolishi, maktabga
borishdan qo'rqish, shaxsiy ko'rsatkichlarning pasayishi.
3.
Ijtimoiy izolyatsiya
- do'stlar bilan munosabatlarning yomonlashuvi,
yangi aloqalar o'rnatishdan qo'rqish.
Shu bilan birga, bulling qiluvchilar (buller) ham salbiy oqibatlarga duch keladi:
4
Viktimologiya. Maxsus qism. Rustambayev M.X., Niyozova S.S. 2021.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
230
1.
Deviant xulq-atvorning rivojlanishi
- bulling qiluvchilar keyinchalik
jinoyatchilik olamiga qadam bosish ehtimoli yuqori hisoblanadi. Ularda zo‘ravonlik
oddiy hayot tarziga aylanishi mumkin. Ayniqsa bu harakatiga nisbatan javobgarlikning
yo‘qligi, ularda sababsiz o‘ziga ishonchni orttiradi.
2.
Ijtimoiy ko'nikmalarning og‘ishi
- muammolarni zo'ravonlik orqali hal
qilish odati. Har qanday ijtimoiy munosabatlarda adolat yoki to‘g‘rilik prinsipiga ko‘ra
emas, balki, o‘zining xohishini birinchi o‘ringa qo‘yishga odatlanishi mumkin.
Murosaga kelish kabi muhim ijtimoiy hislatlar rivojlanmaydi.
3.
Psixologik muammolar
- o'z harakatlaridan afsuslanish, ichki
ziddiyatlar.
Voyaga yetmaganlarning bulling munosabatlari har ikki tomon, bulling
ostidagi viktim va bulling sodir etuvchi (buller) uchun ham havfli ijtimoiy hodisa.
Maktab- ijtimoiy hudud, u yerda voyaga yetmaganlar ijtimoiy munosabatga kirish
ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bulling esa maktabda voyaga yetmaganlarning
ijtimoiylashuviga jiddiy putur yetkazadi. Bulling sodir etgan voyaga yetmaganlarda
kelajakda g‘ayriijtimoiy xulq-atvor shakllanadi. O‘zbekiston Respublikasining
Qonunida,
g‘ayriijtimoiy
xulq-atvor - shaxsning jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor normalari va qoidalarini
buzuvchi turmush tarzi, harakati yoki harakatsizligi deb ta’rif berilgan.
5
Bulling fenomenining kriminogen tahlili
Bulling qiluvchilarning deviant xulq-atvorini yuzaga keltiruvchi kriminogen
omillarni kompleks tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Quyida bulling qiluvchilarni
(bullerlarni) bu harakatlarni sodir etishga undaydigan ijtimoiy-psixologik omillar,
ularning kriminogen xususiyatlari to'liqroq ochib berilgan:
1. Oilaviy-tarbiyaviy omillar:
Bulling qiluvchilarning oilalarida ko'pincha quyidagi kriminogen omillar
kuzatiladi:
Zo'ravon tarbiya modeli
: Malamutskiyning tadqiqotlariga ko'ra, bulling
qiluvchilarning 60% dan ortig'i oilada jismoniy jazo ko'rgan yoki oila a'zolari orasida
5
O‘zbekiston Respublikasining “
Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida
”gi Qonuni, 3 - modda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
231
zo'ravonlik guvohiga aylangan bolalar hisoblanadi. Bu holatda zo'ravonlik xulq-atvori
ularga "normal" yechim sifatida o'zlashtiriladi.
6
Tarbiyada nazoratning yo'qligi
: Ota-onalar tomonidan nazoratning
sustligi yoki umuman yo'qligi, bolaning xatti-harakatlariga nisbatan befarqlik,
farzandga yetarli e'tibor bermaslik.
Haddan ziyod qattiq tarbiya
: Ota-onalarning haddan ziyod qattiqo'l
tarbiya uslubi, bola shaxsini mensimaslik, hamda shaxsiy chegaralarni buzish bola
shaxsiyatining noto'g'ri shakllanishiga sabab bo'ladi.
2. Ijtimoiy-muhit omillari:
Tengdoshlar guruhi ta'siri
: Bulling ko'pincha guruh normasi sifatida
qabul qilingan muhitda rivojlanadi. Maktab sinflari va tengdoshlar guruhlarida
aggressiv xulq-atvorni maqbul deb hisoblovchi muhit bulling qiluvchilarni
rag'batlantiradi. Bulling qiluvchilar guruh dominantligi uchun kurashda o'z statuslarini
oshirishga harakat qilishadi.
Maktab muhiti
: Maktab ma'muriyati va o'qituvchilarning bullingga
nisbatan tolerant munosabati, hodisalarga to'g'ri va tezkor munosabat bildirilmasligi
bulling qiluvchilarning jazosiz qolishiga olib keladi. Bu esa "jazosizlik sindromini"
yuzaga keltirib, keyinchalik bullerning deviatsiyasi chuqurlashishiga zamin yaratadi.
Ijtimoiy tengsizlik
: Jamiyatdagi moddiy tabaqalanish, tengsizlik va
ijtimoiy adolatsizlik bolalarda aggresiyani kuchaytiradi. Ijtimoiy muvaffaqiyatga
erishish imkoniyatlari cheklangan o'smirlar o'z statuslarini zo'ravonlik orqali ko'tarisha
harakat qilishadi.
Ommaviy axborot vositalari va ommaviy madaniyat ta'siri
:
Zo'ravonlik elementlarini tarannum etuvchi media mahsulotlari, o'yinlar va filmlar
yoshlar uchun xulq-atvor modeli bo'lib xizmat qiladi. V.V. Kolesov va boshqa
olimlarning tadqiqotlariga ko'ra, ommaviy madaniyatda zo'ravonlik tarannumining
oshishi bolalardagi bulling holatlarining ko'payishiga to'g'ri proporsional.
7
6
Malamutskiy (Малaмутский) И.В. (2018). "Семейные факторы формирования буллинга у подростков: психолого-
криминологический анализ".
Вестник криминологических исследований
, 8(2), 68-79.
7
Kolesov, V.V. (2019). "Влияние массовой культуры на формирование агрессивного поведения подростков" [Ommaviy
madaniyatning o'smirlar agressiv xulq-atvorini shakllantirishdagi ta'siri].
Вопросы психологии и педагогики
, 6(3), 42-56.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
232
3. Individual-psixologik omillar:
Empatiyang yetishmasligi
: Bulling qiluvchilar ko'pincha empatiya
(boshqa insonning his-tuyg'ularini anglash va tushunish) qobiliyati past bo'lgan
shaxslar hisoblanadi. Bu ularga o'z harakatlarining qurbon uchun salbiy oqibatlarini
to'liq anglamaslikka imkon beradi.
Impulsivlik va o'zini nazorat qilish qobiliyatining sustligi
: Bulling
qiluvchilar ko'pincha impulsiv harakatlarni qilishga moyil bo'lib, o'z emotsiyalarini
boshqara olmaslik holati kuzatiladi.
Muvafaqqiyatsizlikka tolerantlikning pastligi
: Maktabda yoki boshqa
faoliyatda muvaffaqiyatsizlikka uchragan bolalar o'z statuslarini ko'tarish uchun
aggressiv xulq-atvorga murojaat qilishlari mumkin.
Bulling va jinoyatchilik o'rtasidagi bog'liqlik:
Zamonaviy kriminologik tadqiqotlar ko'rsatadiki, bulling qiluvchilarning
keyinchalik jinoyatchilikka moyilligi ancha yuqori hisoblanadi. Quyidagi
ma’lumotlarga e’tiborimizni qaratsak:
Bulling qiluvchilarning 60% foizi 24 yoshga qadar kamida bir marta
jinoiy javobgarlikka tortilgan.
8
Bulling qiluvchilarning 35-40% foizi voyaga yetganlik davrida ham
aggressiv xulq-atvorni namoyon etishni davom ettirgan.
9
Muntazam bulling qiluvchilarning retsidiv jinoyatchilikning sub'ekti
bo'lish ehtimoli odatiy aholiga nisbatan 4-6 barobar yuqori.
10
Voyaga yetmaganlar o'rtasida bullingning oldini olish bo'yicha jahon
tajribalari
Bullingning ijtimoiy ahamiyati, zo'ravonlikning boshlang'ich nuqtasi,
kriminologik xususiyati va kelajakdagi ta’sirini anglagan holda, bu borada ilg'or xorijiy
tajribalarni o'rganish va mahalliy sharoitga moslashtirib joriy etish muhim ahamiyatga
ega.
8
Olson, C.K., & Andrew, M.S. (2018). "Longitudinal analysis of bullying behavior and subsequent criminal activity".
Journal of
Criminology and Public Policy
, 17(3), 535-559.
9
Ttofi, M.M., Farrington, D.P., Lösel, F., & Loeber, R. (2011). The predictive efficiency of school bullying versus later offending: A
systematic/meta-analytic review of longitudinal studies.
Criminal Behaviour and Mental Health
, 21(2), 80-89.
10
Farrington, D.P., & Ttofi, M.M. (2011). Bullying as a predictor of offending, violence and later life outcomes.
Criminal Behaviour
and Mental Health
, 21(2), 90-98.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
233
Olweus Bullying Prevention Program (OBPP) - Norvegiya tajribasi
Olweus Bullying Prevention Program (OBPP) - dunyoda bullingni oldini olish
dasturlari orasida eng ko'p o'rganilgan va samaradorligi isbotlangan dastur hisoblanadi.
Bu dastur 1970-yillarda Norvegiyalik olim Dan Olweus tomonidan ishlab chiqilgan.
Dasturning yaratilishiga 1982 yilda Norvegiyada uchta o'smir o'z joniga qasd qilishi,
sababi esa maktabdagi tengdoshlari tomonidan zo'ravonlikka uchrashi bo'lgani turtki
bo'lgan. Shu voqeadan so'ng Norvegiya hukumati maktablarda bullinga qarshi milliy
kampaniya boshlab, Dan Olweus boshchiligidagi guruhga maxsus dastur ishlab
chiqishni topshirgan.
OBPP dasturini amalga oshirish jarayoni 18-24 oy davom etadi va quyidagi
bosqichlarni o'z ichiga oladi:
1.
Tayyorgarlik bosqichi:
maktab rahbariyati va xodimlarini tayyorlash,
Bullying Prevention Coordinating Committee (BPCC) tuzish.
2.
Dasturni joriy etish bosqichi:
xodimlarni o'qitish, dasturni sinflarda
joriy etish.
3.
Davomiylik va baholash bosqichi:
dasturni muntazam ravishda baholash
va takomillashtirish.
OBPP dasturining samaradorligi ko'plab ilmiy tadqiqotlar orqali tasdiqlangan.
Norvegiyada o'tkazilgan dastlabki tadqiqotda 42 ta maktabdagi 2,500 o'quvchida
bullining 50% gacha kamayishi kuzatilgan. Keyinchalik AQSh, Germaniya, Buyuk
Britaniya va boshqa davlatlarda o'tkazilgan tadqiqotlar ham ushbu dasturning
samaradorligini ko'rsatgan. Olweus va boshqalar (2019) tomonidan o'tkazilgan 3 yillik
tadqiqot natijalariga ko'ra, OBPP dasturi Pennsilvaniyadagi 95 ta maktabdagi 30,000
o'quvchi orasida barcha turdagi bulling hodisalarini (og'zaki, jismoniy, munosabat va
kiberbuling) sezilarli darajada kamaytirishga erishgan.
11
KiVa - Finlyandiya tajribasi
KiVa (Kiusaamista Vastaan - "Bullingga qarshi") - Finlyandiyada ishlab
chiqilgan bullinga qarshi kurashish dasturi bo'lib, 2006 yilda Turku universiteti
11
Olweus, D., & Limber, S. P. (2010). Bullying in school: Evaluation and dissemination of the
Olweus Bullying Prevention
Program
. American Journal of Orthopsychiatry
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
234
olimlari tomonidan Finlyandiya Ta'lim vazirligi buyurtmasi asosida yaratilgan. Dastur
2008-2009 o'quv yilida mamlakatda sinovdan o'tkazilib, 2009 yildan boshlab keng
miqyosda joriy etilgan. KiVa dasturi uchta turli yosh guruhlariga mo'ljallangan
dasturlarni o'z ichiga oladi: 1-3 sinflar, 4-6 sinflar va 7-9 sinflar uchun. Har bir dasturda
yosh xususiyatlariga muvofiq materiallar taqdim etiladi.
Dasturni joriy etish bosqichlari:
1.
Tayyorgarlik bosqichi:
maktab o'qituvchilari va ma'muriyatini o'qitish,
KiVa jamoasini tuzish.
2.
Amalga oshirish bosqichi:
sinf soatlari davomida darslarni o'tkazish,
virtual o'yinni joriy etish.
3.
Monitoring bosqichi:
yillik so'rovnomalar orqali natijalarni kuzatib
borish.
KiVa dasturi samaradorligi ko'plab ilmiy tadqiqotlarda tasdiqlangan.
Finlyandiyada o'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, dastur qurbon va bullerlar sonini
4-6% ga kamaytirishga erishgan. Dastur nafaqat bevosita bullingni kamaytirish, balki
o'quvchilarning maktabga muhabbatini oshirish, o'qish motivatsiyasini ko'tarish va
umumiy muhitni yaxshilash kabi ijobiy natijalarga ham olib kelgan.Tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, KiVa dasturi nafaqat an'anaviy bullingni, balki kiberbullingni ham
kamaytirish samaradorligiga ega. Bundan tashqari, dastur qurbonlarni himoya qilish va
qo'llab-quvvatlashni rag'batlantirishga yordam beradi.
12
Jahon tajribasi shuni ko'rsatadiki, voyaga yetmaganlar o'rtasida bullingga
qarshi kurashish uchun tizimli va kompleks yondashuv talab etiladi. Norvegiyada
ishlab chiqilgan Olweus Bullying Prevention Program (OBPP) va Finlyandiyada
yaratilgan KiVa dasturi kabi xalqaro tajribalar bullinga qarshi kurashishning samarali
usullarini namoyish etadi.
Ushbu dasturlarning muhim jihatlari quyidagilardir:
12
Salmivalli, C., Kärnä, A., & Poskiparta, E. (2011). Counteracting bullying in Finland: The KiVa program and its effects on different
forms of being bullied. International Journal of Behavioural Development.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
235
1.
Butun maktab jamoasini qamrab olish (o'quvchilar, o'qituvchilar,
ma'muriyat, ota-onalar)
2.
Uzluksiz va uzoq muddatli jarayon
3.
Muntazam monitoring va baholash
4.
Kuzatuvchilar (guvohlar) rolini o'zgartirish
5.
Ijobiy maktab muhitini yaratish
O'zbekistonda bullinga qarshi kurashish tizimini yaratishda bu tajribalarni
hisobga olish va mahalliy sharoitga moslashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu borada
davlat organlari, ta'lim muassasalari, oila, mahalla va jamoat tashkilotlarining
hamkorligi hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Xulosa
Voyaga yetmaganlar o'rtasida bulling muammosi murakkab va ko'p qirrali
masala bo'lib, uni hal qilish uchun kompleks yondashuv zarur. O'zbekiston
Respublikasida bu borada amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan inspektor-
psixologlar lavozimini joriy etilishi, "Xavfsiz maktab" konsepsiyasini amaliyotga
tatbiq etish va voyaga yetmaganlar o'rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning
profilaktikasi bo'yicha qonunchilikni takomillashtirish kabi chora-tadbirlar muhim
ahamiyat kasb etmoqda.
Bullingning oldini olish va unga qarshi kurashish uchun ta'lim muassasalari,
oilalar, davlat organlari va jamiyatning barcha a'zolari birgalikda harakat qilishi zarur.
Voyaga yetmaganlarning psixologik xavfsizligini ta'minlash, ularning huquq va
manfaatlarini himoya qilish – nafaqat qonun hujjatlarida belgilangan majburiyat, balki
har bir inson uchun ma'naviy burch hamdir.
Bulling muammosini hal qilishga qaratilgan ilmiy-tadqiqot ishlarini
kuchaytirish, xalqaro tajribani o'rganish va uni O'zbekiston sharoitiga moslashtirish,
preventiv dasturlarni ishlab chiqish va joriy etish – kelajak avlodning sog'lom, ruhiy
jihatdan barqaror va ijtimoiy faol shaxslar bo'lib voyaga yetishlarining muhim
shartlaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
236
2.
O'zbekiston Respublikasining "Voyaga yetmaganlar o'rtasida nazoratsizlik va
huquqbuzarliklarning profilaktikasi to'g'risida"gi Qonuni.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida”gi
Qonuni.
4.
M.Rustambayev, S.Niyozova. Viktimologiya. Umumiy qism.
5.
M.Rustambayev, S.Niyozova. Viktimologiya. Maxsus qism.
6.
UNICEF.
Bola
bilan
bulling
haqida
qanday
gaplashish
kerak.
https://www.unicef.org/uzbekistan/en/about-bullying-with-kids
7.
Bullying at school: What we know and what we can do. Blackwell Publishing.
8.
Olweus, D., & Limber, S. P. (2010). Bullying in school: Evaluation and
dissemination of the Olweus Bullying Prevention Program. American Journal of
Orthopsychiatry.
9.
Salmivalli, C., Kärnä, A., & Poskiparta, E. (2011). Counteracting bullying in
Finland: The KiVa program and its effects on different forms of being bullied.
International Journal of Behavioural Development.
10.
Xalq ta'limi vazirligi va YuNESKO tashkiloti hamkorligida "O'zbekiston
maktablarida bullingni oldini olish" qo'shma loyihasi haqida ma'lumot (2019).
11.
Coloroso, B. (2004). The Bully, the Bullied, and the Bystander: From Preschool
to High School—How Parents and Teachers Can Help Break the Cycle of Violence.
New York: HarperCollins.
12.
Olson, C.K., & Andrew, M.S. (2018). "Longitudinal analysis of bullying
behavior and subsequent criminal activity". Journal of Criminology and Public Policy,
17(3), 535-559.
13.
Ttofi, M.M., Farrington, D.P., Lösel, F., & Loeber, R. (2011). The predictive
efficiency of school bullying versus later offending: A systematic/meta-analytic review
of longitudinal studies. Criminal Behaviour and Mental Health, 21(2), 80-89.
14.
Farrington, D.P., & Ttofi, M.M. (2011). Bullying as a predictor of offending,
violence and later life outcomes. Criminal Behaviour and Mental Health, 21(2), 90-98.
