MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
210
VOYAGA YETMAGANLAR VIKTIMOLOGIYASINING DOLZARB
MUAMMOLARI: PROVOKATIV VIKTIMLIKNING KRIMINOLOGIK VA
VIKTIMOLOGIK TAHLILI
Muallif: IIV zaxirasidagi mayor
Abdijalilova Madina G'ofur qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada voyaga yetmaganlar orasida provokativ
viktimlik muammosi kriminologik va viktimologik nuqtai nazardan chuqur va har
tomonlama tahlil qilingan. Maqolada provokativ viktimlikning nazariy-metodologik
asoslari, voyaga yetmaganlar orasida uning namoyon bo'lish shakllari, xalqaro tajriba
va muammoni bartaraf etish yo'llariga oid ilmiy asoslangan tavsiyalar bayon etilgan.
Tadqiqot natijasida voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olish va
kamaytirish bo'yicha kompleks tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar: Provokativ viktimlik, viktimologiya, voyaga yetmaganlar,
viktimologik profilaktika, ijtimoiy-psixologik omillar, kiberviktimlik.
KIRISH
Bugungi kunda voyaga yetmagan shaxslarning jinoyatchilik qurboniga
aylanishi, ayniqsa, ularning o‘z xatti-harakatlari, ijtimoiy muhitga moslashishdagi
qiyinchiliklari yoki tashqi ta'sirlarga nisbatan javob reaksiyasi natijasida yuzaga
keladigan provokativ viktimlik holatlari alohida e’tiborni talab qilmoqda.
Viktimologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, voyaga yetmaganlar ko‘pincha
o‘zlarining psixologik yetuk emasligi, tajribasizliklari, emotsional beqarorligi yoki
noto‘g‘ri ijtimoiy-psixologik muhitda tarbiyalanganliklari sababli o‘zlari jinoyat sodir
etilishiga sababchi bo‘ladigan vaziyatlarga tushib qoladilar. Ushbu holat esa
provokativ viktimlik tushunchasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, jinoyatchi va qurbon
o‘rtasidagi murakkab munosabatlar tizimini chuqur tahlil qilishni taqozo etadi.
Viktimologiya - jinoyatlarning qurbonlari to'g'risidagi fan sifatida
kriminologiyaning muhim va ajralmas tarkibiy qismidir. Viktimologiya jinoyat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
211
qurbonining nafaqat viktimlashuv jarayonini, balki, viktimga xos muayyan xulq-atvor
xususiyatining jinoyat sodir etilishiga bevosita va bilvosita ta’sirini ham tadqiq etadi.
Bunday xususiyatlarga, provokativ, passiv, aktiv kabi viktimga xos xulq-atvor
formalari kiradi.
Provokativ viktimlik jinoyat sodir etilishida qurbon tomonidan ko'rsatiladigan
faol yoki nofaol harakatlar orqali jinoyat sodir etilishini turtki beruvchi murakkab
ijtimoiy-huquqiy hodisa sifatida tavsiflanadi. Provokativ viktimlik hodisasining
jamiyatga zarari juda katta bo'lib, u nafaqat voyaga yetmaganlarga, balki butun
jamiyatga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bu hodisa voyaga yetmaganlarning jismoniy va ruhiy
salomatligiga putur yetkazishi, ularning ijtimoiylashuv jarayoniga to'sqinlik qilishi,
kelgusida jinoyat sodir etish ehtimolini oshirishi, jamiyatda zo'ravonlik va jinoyatchilik
darajasining ortishiga sababchi bo'lishi mumkin. Shu jihatdan, voyaga yetmaganlar
provokativ viktimligini o'rganish va unga qarshi kurashish mexanizmlarini
takomillashtirish davlat va jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
PROVOKATIV VIKTIMLIKNING NAZARIY ASOSLARI
Provokativ viktimlik tushunchasi ilk bor nemis kriminologi Gans von Gentig
tomonidan o‘rganilgan. U o‘zining “The Criminal and His Victim: Studies in the
Sociobiology of Crime” (1948) nomli asarida jinoyatni sodir etishda qurbonning faol
roli mavjud bo‘lishi mumkinligini ta’kidlab, “qurbon-jinoyatchi” (victim-offender)
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarga diqqat qaratgan. Aynan u viktimologiyada
subyektiv faoliyat konsepsiyasini asoslab berdi va jinoyatlarda ayrim jabrlanuvchilar
tomonidan provokatsion harakatlar jinoyatchining xatti-harakatiga bevosita turtki
bo‘lishini ilgari surgan.
1
Keyinchalik kriminolog Benjamin Mendelson 1947 yilda jabrlanuvchilarning
xulq-atvoriga asoslangan klassifikatsiyasini taklif etib, "aybdor qurbon" (victim with
guilt) tushunchasini kiritgan. U provokativ viktimlikni jinoyatni boshlovchi, uni
rag‘batlantiruvchi yoki jinoyatchining harakatini asoslashi mumkin bo‘lgan xatti-
1
Von Hentig, H. (1948). The Criminal and His Victim: Studies in the Sociobiology of Crime. New Haven: Yale University
Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
212
harakatlar bilan bog‘lagan. Mendelsohn bu asosda viktimologiyani mustaqil fan
sifatida shakllantirishga harakat qilgan.
2
Shu nuqtai nazardan, provokativ viktimlik tizimli ravishda quyidagi turlarga
bo'linadi:
1.
Faol provokativ viktimlik
- qurbon jinoyat sodir etilishiga bevosita sabab
bo'luvchi harakatlarni sodir etadi (masalan, tajovuzkor xulq, haqorat, jismoniy
zo'ravonlik, mojarolarni keltirib chiqaruvchi harakatlar).
2.
Passiv provokativ viktimlik
- qurbon jinoyatchiga qarshilik
ko'rsatmasdan, o'zini himoya qilmasdan, jinoyat sodir etilishiga imkon yaratadi va shu
orqali jinoyatchi uchun qulay sharoit yaratadi.
3.
Ongli provokativ viktimlik
- qurbon o'z harakatlarining oqibatlarini
to'liq anglagan holda jinoyat sodir etilishiga yordam beradi va bunday xatti-
harakatlarning potensial xavfini tushunadi. Huquqshunos professorlar Rustambayev
M.T, va Niyozova S.S. ongli ravishda dalolat qiluvchi viktim tipiga mos
jabrlanuvchilarning xulq-atvorini tavsiflashda, jinoiy abortni misol tariqasida
ko'rsatishgan.
3
4.
Ongsiz provokativ viktimlik
- qurbon o'z harakatlarining jinoyat sodir
etilishiga olib kelishini anglamasdan yoki to'liq baholamasdan harakat qiladi va bu
holat aksariyat voyaga yetmaganlar orasida keng tarqalgan.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining o'ziga xos xususiyatlari mavjud
bo'lib, ular quyidagi omillar bilan chambarchas bog'liq:
1.
Yosh va psixologik xususiyatlar
- voyaga yetmaganlarning tajribasizligi,
emotsional beqarorligi, o'z harakatlarining oqibatlarini to'liq anglash qobiliyatining
shakllanmaganligi va impulsiv xulq-atvor modellari.
2.
Ijtimoiy muhit ta'siri
- tengdoshlar ta'siri, oilaviy sharoit, ijtimoiy
nazoratning sustligi, noto'g'ri tarbiya va madaniy qadriyatlar.
2
Mendelsohn, B.
(1963). The Origin of the Doctrine of Victimology. Excerpta Criminologica.
3
Rustambayev M.T., Niyozova S.S. Viktimologiya.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
213
3.
Axborot-kommunikatsiya vositalari ta'siri
- media, internet va ijtimoiy
tarmoqlar orqali zo'ravonlik va deviant xulq-atvorning bevosita yoki bilvosita targ'ib
qilinishi, virtualizatsiya jarayonining kuchayishi.
Voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilish bo'yicha xalqaro va milliy
huquqiy hujjatlar tahlili viktimologik jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. BMTning
1989 yildagi Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiyasining 19-moddasida "Ishtirokchi
davlatlar bolani ota-onasi, qonuniy vasiysi yoki bola g'amxo'rligini amalga oshiruvchi
har qanday shaxs qaramog'ida bo'lgan vaqtda jismoniy yoki psixologik zo'ravonlikning
barcha shakllaridan himoya qilish uchun barcha zarur qonunchilik, ma'muriy, ijtimoiy
va ta'lim choralarini ko'radilar" deb ko'rsatilgan (BMT, "Bola huquqlari to'g'risidagi
konvensiya", 1989 yil, 19-modda).
O‘zbekiston Respublikasi
qonunchilikda voyaga yetmaganlar huquqlarini
himoya qilish bo'yicha bir qator huquqiy kafolatlar mavjud. Xususan,
O‘zbekiston
Respublikasi “
Voyaga
yetmaganlar
o‘rtasida
nazoratsizlik
va
huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida”
gi Qonuni
, “Bola huquqlarining
kafolatlari to‘g‘risida”
gi Qonuni
, “Ta’lim to‘g‘risida”
gi Qonuni
.
Shu bilan
birga,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi PQ-4884-
son qarori
bilan bolalarni ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash markazlari tashkil
etildi. Ma’lumot uchun: ushbu markazlarning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchi-
yoshlarning psixologik salomatligini muhofaza qilish, turli xil zo‘ravonlik
ko‘rinishlarining oldini olish, suisidal holatlarga moyilligi bo‘lgan o‘quvchilarni
barvaqt aniqlash va ularga ijtimoiy-psixologik yordam ko‘rsatish hisoblanadi. Bundan
tashqari,
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3-iyundagi
339-son qarori
bilan voyaga yetmagan shaxslarga jamoat tarbiyachilarini tayinlash
tartibi joriy etilgan.
4
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA VOYAGA YETMAGANLAR
PROVOKATIV VIKTIMLIGINING KRIMINOLOGIK TAHLILI
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining namoyon bo'lish shakllari
4
https://bolalarvakili.uz/uz/publications/lectures/9
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
214
O'zbekiston sharoitida voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining quyidagi
spetsifik namoyon bo'lish shakllari kuzatiladi:
1.
Tajovuzkor xulq-atvor
- jismoniy zo'ravonlik, haqoratlash, qo'rqitish
orqali jinoyat sodir etilishiga sabab bo'lish, nizolarni keskinlashtirish va kuchaytirishga
qaratilgan harakatlar.
2.
Moddiy manfaat ko'rish maqsadidagi xatti-harakatlar
- o'g'rilik,
firibgarlik yoki boshqa moddiy manfaat ko'rish maqsadida jinoyatchiga sharoit
yaratish, boyliklarni namoyish qilish, o'z mol-mulki to'g'risida ehtiyotsiz ma'lumotlar
berish.
3.
Giyohvand moddalar iste'moliga aloqador xatti-harakatlar
-
giyohvand modda sotib olish yoki iste'mol qilish bilan bog'liq harakatlar, giyohvand
moddalarni sotib olish uchun ijtimoiy aloqalar o'rnatish.
4.
Jinsiy xarakterdagi harakatlar
- jinsiy ma'nodagi provokativ xulq-
atvor, noto'g'ri tanishuvlar, axloqsiz taklif va harakatlar, jinsiy tajovuzlarga imkon
yaratuvchi vaziyatlarda o'zini xavfga qo'yish.
5.
Internetdagi xavfli harakatlar
- ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy
ma'lumotlarni oshkor qilish, begonalar bilan muloqot, xavfli kontentlarni tarqatish,
onlayn provokativ xulq-atvorlar.
Zamonaviy raqamli jamiyatda voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining
yangi shakllari va namoyon bo'lish xususiyatlari paydo bo'lmoqda. Raqamli muhitda
voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining quyidagi o'ziga xos xususiyatlari
namoyon bo'lmoqda:
1.
Ijtimoiy tarmoqlardagi provokativ xulq-atvor
- voyaga yetmaganlar
ko'pincha Instagram, TikTok, Telegram va boshqa platformalarda shaxsiy
ma'lumotlarni ehtiyotsiz ravishda oshkor qilish, begonalar bilan xavfli muloqotga
kirishish, provokativ foto va videolarni joylash orqali o'zlarini xavfga qo'yishadi.
2.
Onlayn grooming
(internet orqali aldov yo‘li bilan yaqinlashish) - voyaga
yetmaganlar internetda tanishuv saytlari, ijtimoiy tarmoqlar va o'yin platformalari
orqali jinoyatchilar bilan aloqa o'rnatishi, ularning ishonchini qozongan shaxslar bilan
real hayotda uchrashuvga rozilik berishi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
215
3.
Kiber-bulling
provokatsiyasi
-
voyaga
yetmaganlar
o'rtasida
virtualizatsiya jarayonining kuchayishi, ular tomonidan kiberhujumlar va kiber-bulling
provokatsiya qilinishi.
4.
Xavfli
onlayn
mazmundagi
kontentlarni
izlash
-
voyaga
yetmaganlarning qiziqish tufayli pornografik materiallar, ekstremistik g'oyalar,
zo'ravonlikni targ'ib qiluvchi kontentlarni ongli ravishda izlashi.
5.
Shaxsiy ma'lumotlarning xavfli tarzda oshkor qilinishi
- voyaga
yetmaganlar tomonidan o'z joylashuvi, manzili, telefon raqami kabi shaxsiy
ma'lumotlarni ijtimoiy tarmoqlarda ochiq oshkor qilish.
VOYAGA YETMAGANLAR PROVOKATIV VIKTIMLIGINING
SABABLARI VA OMILLARI
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining shakllanishiga quyidagi
psixologik va fiziologik omillar ta'sir ko'rsatadi:
Emotsional rivojlanishdagi muammolar va nobarqarorlik;
Agressiv xulq-atvor modellari va tajovuzkorlik;
Stress va depressiya holatlari, ruhiy qiynalishlar;
Diqqat yetishmasligi sindromlari va impulsiv xatti-harakatlar;
Boshqa psixologik omillar va shaxsiy xususiyatlar.
Fiziologik jihatdan esa, o'smirlik davridagi gormonlar muvozanatining
o'zgarishi, jismoniy rivojlanish va psixofiziologik o'zgarishlar provokativ xulq-
atvorning shakllanishiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligiga ta'sir ko'rsatuvchi ijtimoiy-
madaniy omillar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1.
Oilaviy munosabatlar
- ota-ona nazoratining sustligi, oilaviy nizolar,
noto'liq oila, deviant xulq-atvor namunalari, oilada zo'ravonlik holatlari, ota-
onalarning tarbiya jarayonida salbiy namuna ko'rsatishi.
2.
Ta'lim muhiti
- maktab va ta'lim muassasalarida nazoratning
yetishmasligi, tengdoshlar bilan munosabatlardagi muammolar, bulling hodisalari,
maktabda xavfsizlik choralarining yetarli emasligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
216
3.
Ijtimoiy muhit
- yashash joyidagi kriminal vaziyat, yomon muhitning
ta'siri, noto'g'ri ijtimoiylashuv jarayoni, ijtimoiy nazoratning sustligi.
4.
Ommaviy madaniyat
- zo'ravonlik va deviant xulq-atvorni targ'ib
qiluvchi media kontentlar, kinofilmlar, videoo'yinlar, musiqa va umuman ommaviy
madaniyatning salbiy ta'siri.
O'zbek jamiyatiga xos milliy-madaniy omillar ham voyaga yetmaganlar
provokativ viktimligining shakllanishiga ta'sir etuvchi o'ziga xos xususiyatlarni
belgilaydi, jumladan an'anaviy oilaviy qadriyatlar, mahalla instituti, ta'lim tizimining
xususiyatlari.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligiga ta'sir ko'rsatuvchi huquqiy
omillar quyidagilar bilan chambarchas bog'liq:
1.
Huquqiy savodxonlik darajasi
- voyaga yetmaganlarning o'z huquqlari
va majburiyatlarini bilmasliklari, huquqiy ongning yetarli darajada shakllanmaganligi.
2.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati
- profilaktika ishlarining
samaradorligi, voyaga yetmaganlar bilan ishlash mexanizmlarining mukammalligi.
3.
Qonunchilik bazasi
- voyaga yetmaganlarning huquqlarini himoya qilish
mexanizmlarining mukammalligi, huquqbuzarliklar profilaktikasiga oid qonunchilik
normalarining samaradorligi.
VOYAGA YETMAGANLAR PROVOKATIV VIKTIMLIGINING
OLDINI OLISH YO'LLARI
Viktimologik profilaktika - bu jinoyat qurboni bo'lish ehtimolini kamaytirishga
qaratilgan ko'p qirrali va kompleks chora-tadbirlar tizimidan iborat. Voyaga
yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olish bo'yicha quyidagi kompleks
viktimologik profilaktika choralari taklif etiladi:
1.
Umumiy viktimologik profilaktika
- voyaga yetmaganlar o'rtasida
huquqiy savodxonlikni oshirish, ommaviy axborot vositalari orqali ma'rifiy tadbirlarni
kuchaytirish, viktimlik holatlari to'g'risida axborot kampaniyalarini tashkil etish.
2.
Guruhiy viktimologik profilaktika
- xavf guruhiga mansub voyaga
yetmaganlar bilan maxsus ishlash, ularga psixologik yordam ko'rsatish, maxsus trening
va dasturlarni ishlab chiqish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
217
3.
Individual viktimologik profilaktika
- har bir voyaga yetmagan bilan
yakka tartibda ishlash, individual profilaktika dasturlarini ishlab chiqish,
psixodiagnostika va psixokorrektsiya.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olishda ijtimoiy-
psixologik choralar muhim ahamiyat kasb etadi. Bu choralar quyidagilarni o'z ichiga
oladi:
1.
Psixologik maslahat xizmatlari
- voyaga yetmaganlarga psixologik
yordam ko'rsatish, ularda ijobiy xulq-atvor ko'nikmalarini shakllantirish, stress va
konfliktlarni boshqarish ko'nikmalarini rivojlantirish.
2.
Ijtimoiy moslashuv dasturlari
- risk guruhiga mansub voyaga
yetmaganlarni ijtimoiy hayotga moslashtirishga qaratilgan maxsus dasturlar, ijtimoiy
ko'nikmalarni rivojlantirish treninglari.
3.
Oilaviy maslahat dasturlari
- ota-onalar uchun maslahatlar, oilaviy
munosabatlarni yaxshilash choralari, otalar va onalarning tarbiya jarayonidagi rolini
kuchaytirish.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olish uchun huquqiy
choralar quyidagi kompleks tadbirlarni o'z ichiga oladi:
1.
Qonunchilik bazasini takomillashtirish
- voyaga yetmaganlarning
huquqlarini himoya qilishga
qaratilgan qonunchilikni mukammallashtirish,
viktimologik ta'limni qonunchilik darajasida joriy etish.
2.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini kuchaytirish
-
voyaga yetmaganlar bilan ishlash bo'yicha maxsus bo'linmalar faoliyatini
takomillashtirish, profilaktika inspektorlarini maxsus tayyorlash.
3.
Javobgarlikni kuchaytirish
- voyaga yetmaganlarga qarshi jinoyatlar
uchun javobgarlikni kuchaytirish, jazo tayinlashda jinoyat qurbonining provokativ
xulq-atvorini baholash mexanizmlarini takomillashtirish.
Ta'lim tizimi voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olishda
muhim rol o'ynaydi. Ta'lim muassasalarida viktimologik bilimlarni integratsiya qilish
bo'yicha quyidagi kompleks choralar taklif etiladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
218
1.
Viktimologik tarbiya tizimini yaratish
– maktablarda maxsus "Xavfsiz
xulq-atvor asoslari" kursini joriy etish. Bu kurs o'quvchilarni 4-ta asosiy komponentga
asoslangan bo'lishi mumkin:
o
Xavfsiz xulq-atvor ko'nikmalari;
o
Provokativ viktimlikdan saqlanish;
o
Internet va ijtimoiy tarmoqlarda xavfsizlik;
o
O'z-o'zini himoya qilish va yordam so'rash ko'nikmalari.
2.
Maktab o'quv dasturlariga viktimologik komponentni integratsiya
qilish
– mavjud fanlar doirasida viktimologik bilimlarni o'rgatish:
o
Huquq asoslari fanida viktimologiya bo'limini joriy etish;
o
Informatika fanida internet xavfsizligi mavzularini kuchaytirish;
o
Biologiya va sog'lom turmush tarzi darslarida provokativ xulq-atvorning
salbiy oqibatlari haqida ma'lumot berish;
o
Adabiyot darslarida adabiy asarlar tahlili jarayonida provokativ xulq-
atvor va uning oqibatlarini muhokama qilish.
3.
Maktab psixologik xizmatini kuchaytirish
:
o
Har bir maktabda professional psixologlar faoliyatini yo'lga qo'yish;
o
Psixologlarni viktimologiya sohasida maxsus tayyorlash;
o
Xavf guruhiga kiruvchi o'quvchilar bilan individual ishlash tizimini
yaratish;
o
Psixologik diagnostika va korrektsiya usullarini takomillashtirish.
o
XALQARO TAJRIBA VA UNING O'ZBEKISTON SHAROITIDA
QO'LLANILISHI
Rivojlangan mamlakatlarda voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining
oldini olish bo'yicha qator samarali va innovatsion dasturlar ishlab chiqilgan va
amaliyotga joriy etilgan:
1.
AQSh tajribasi
- "Bullying Prevention Program" dasturi orqali
maktablarda zo'ravonlikni kamaytirish va voyaga yetmaganlar o'rtasida ijobiy muloqot
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
219
ko'nikmalarini shakllantirish, "Safe Schools Initiative" loyihasi orqali ta'lim
muassasalarida xavfsiz va qulay muhitni yaratish.
2.
Germaniya tajribasi
- "FAUSTLOS" dasturi orqali voyaga
yetmaganlarda nizolarni tinch yo'l bilan hal qilish ko'nikmalarini shakllantirish,
huquqiy ta'limni joriy etish orqali viktimlikni kamaytirish.
3.
Yaponiya tajribasi
- "School Counseling System" dasturi orqali har bir
maktabda professional psixologlar xizmatini joriy etish, oila va maktab hamkorligini
mustahkamlash orqali provokativ viktimlikni oldini olish.
4.
Shvetsiya tajribasi
- "Family Support Program" orqali risk guruhiga
mansub oilalarga yordam ko'rsatish, voyaga yetmaganlar huquqlarini himoya qilish
bo'yicha ombudsman institutini joriy etish.
O'zbekiston sharoitida rivojlangan mamlakatlar tajribasini qo'llash quyidagi
ustuvor yo'nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
1.
Ta'lim muassasalarida psixologik xizmatni takomillashtirish
- har bir
maktabda professional psixologlar faoliyatini kuchaytirish, ularni zamonaviy metodika
va texnikalar bilan ta'minlash, maktab psixologlari va ijtimoiy pedagoglarning
malakasini oshirish.
2.
Oila va mahallalarda profilaktika ishlarini kuchaytirish
- mahalla
faollari, ota-onalar va voyaga yetmaganlar uchun maxsus o'quv dasturlarini joriy etish,
"Oila maktabi" loyihasini kengaytirish, mahalliy o'zini o'zi boshqarish organlarining
rolini kuchaytirish.
3.
Huquqiy savodxonlikni oshirish
- voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqiy
ta'limni kuchaytirish, maktab dasturlariga viktimologik ta'lim elementlarini kiritish,
huquqiy madaniyatni tarbiyalash.
4.
Psixologik-ijtimoiy dasturlarni joriy etish
- xavf guruhiga mansub
voyaga yetmaganlar uchun maxsus psixologik-ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqish,
nizolarni hal qilish ko'nikmalarini shakllantirish, stress va xavfli vaziyatlarni
boshqarish treninglarini o'tkazish.
VOYAGA YETMAGANLAR PROVOKATIV VIKTIMLIGINING
JAMIYATGA ZARARI VA KELAJAK PROGNOZI
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
220
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining jamiyatga ko'p qirrali salbiy
ta'siri mavjud bo'lib, bu quyidagilarda namoyon bo'ladi:
1.
Ijtimoiy zarar
- voyaga yetmaganlarning to'laqonli ijtimoiylashuvi
jarayoniga to'sqinlik, jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikka salbiy ta'sir, yoshlar o'rtasida
deviant xulq-atvor modellarining tarqalishi.
2.
Iqtisodiy zarar
- viktimlik holatlarini bartaraf etish uchun sarflanadigan
davlat mablag'lari, provokativ viktimlik natijasida jinoyat qurboni bo'lgan voyaga
yetmaganlarni davolash, reabilitatsiya qilish, huquqni muhofaza qiluvchi organlar
xarajatlari.
3.
Psixologik zarar
- voyaga yetmaganlarda psixologik travma, depressiya,
o'z joniga qasd qilish xavfi, psixosomatik kasalliklar, ruhiy rivojlanishdagi
muammolar.
4.
Demografik zarar
- voyaga yetmaganlarning jismoniy va ruhiy
sog'lig'iga salbiy ta'sir, millat genofondiga zarar, demografik ko'rsatkichlarga salbiy
ta'sir.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligini oldini olishga qaratilgan
kompleks chora-tadbirlar ko'rilmasa, quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
1.
Jinoyatchilik darajasining oshishi
- voyaga yetmaganlarga qarshi
jinoyatlar sonining ko'payishi, ularning og'irlashishi, latent jinoyatchilik darajasining
ortishi.
2.
Yoshlar o'rtasida deviant xulq-atvorning kuchayishi
- giyohvandlik,
alkogolizm, axloqsizlik kabi hodisalarning keng tarqalishi.
3.
Jamiyatda zo'ravonlik darajasining oshishi
- yoshlar o'rtasida
zo'ravonlik va tajovuzkorlik darajasining ortishi, bulling va kiber-bulling
hodisalarining kuchayishi.
4.
Voyaga yetmaganlarning psixofizik rivojlanishiga salbiy ta'sir
-
yoshlar o'rtasida psixologik muammolarning ko'payishi, virtualizatsiya jarayonining
kuchayishi, realliq bilan virtual dunyo o'rtasidagi chegara yo'qolishi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
221
Shu sabali, viktimologik profilaktikaning ilg'or xalqaro tajribalarini milliy
xususiyatlarni hisobga olgan holda joriy etish, huquqiy savodxonlikni oshirish, oila
instituti rolini kuchaytirish, maktablarda psixologik xizmatni takomillashtirish va
boshqa kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish talab etiladi.
XULOSA
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligini o'rganish bo'yicha olib borilgan
kompleks tadqiqot natijasida quyidagi ilmiy asoslangan xulosalarga kelindi:
1.
Provokativ viktimlik - bu qurbonning o'z xulq-atvori orqali jinoyat sodir
etilishiga yordam beruvchi yoki uni yengillashtiruvchi murakkab ijtimoiy-huquqiy
holatdir. Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining o'ziga xos xususiyatlari
ularning yosh, psixologik va ijtimoiy xususiyatlari bilan bevosita belgilanadi.
2.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining asosiy sabablari
psixologik, ijtimoiy-madaniy va huquqiy omillar bilan chambarchas bog'liq bo'lib, ular
kompleks yondashuvni va ko'p qirrali strategiyani talab qiladi.
3.
Zamonaviy axborot texnologiyalari kontekstida voyaga yetmaganlar
provokativ viktimligining yangi shakllari paydo bo'lmoqda. Internet muhitida
provokativ xulq-atvor elementlari aniqlangan holatlar sezilarli qismni tashkil etib, bu
zamonaviy jamiyatda raqamli xavfsizlik masalalariga alohida e'tibor qaratish zaruratini
ko'rsatadi.
4.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olish uchun
viktimologik profilaktika, ijtimoiy-psixologik va huquqiy choralarni o'z ichiga olgan
kompleks yondashuvni kuchaytirish zarur. Ta'lim muassasalarida viktimologik
bilimlarni maktab o'quv dasturlariga integratsiya qilish orqali provokativ viktimlik
darajasini sezilarli kamaytirish mumkin.
5.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasini O'zbekiston sharoitida qo'llash orqali
voyaga yetmaganlar provokativ viktimligini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
6.
Voyaga yetmaganlar provokativ viktimligining jamiyatga zarari juda katta
bo'lib, u ijtimoiy, iqtisodiy, psixologik va demografik zararlarni o'z ichiga oladi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
222
1.
O'zbekiston
Respublikasining
"Voyaga
yetmaganlar
o‘rtasida
nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida"gi Qonuniga voyaga
yetmaganlar provokativ viktimligining oldini olish bo'yicha maxsus normalarni
kiritish.
2.
Ta'lim muassasalarida viktimologik profilaktika dasturlarini joriy etish va
ularni muntazam ravishda yangilab borish, maktab psixologlari va ijtimoiy
pedagoglarning malakasini oshirish.
3.
Voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqiy savodxonlikni oshirish uchun
maxsus o'quv dasturlarini ishlab chiqish, "Huquqiy savodxonlik" kursini maktab
dasturiga kiritish, internet xavfsizligi bo'yicha maxsus trening dasturlarini ishlab
chiqish.
4.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarini voyaga yetmaganlar
provokativ viktimligini aniqlash va unga qarshi kurashish bo'yicha maxsus tayyorlash,
ushbu yo'nalishda mutaxassislar tayyorlash tizimini takomillashtirish.
5.
Xavf guruhiga mansub voyaga yetmaganlar uchun individual psixologik-
ijtimoiy yordam dasturlarini ishlab chiqish, ularga muntazam ravishda psixologik
maslahatlar berish.
6.
Ota-onalar va pedagoglar uchun voyaga yetmaganlar provokativ
viktimligining oldini olish bo'yicha maxsus qo'llanmalar va treninglar ishlab chiqish,
oila institutining rolini kuchaytirish.
7.
Raqamli kontekstda voyaga yetmaganlar xavfsizligini ta'minlash bo'yicha
maxsus dasturlar ishlab chiqish, internet xavfsizligi bo'yicha savodxonlikni oshirish,
"Xavfsiz internet" platformasini yaratish va rivojlantirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Von Hentig H. The Criminal and His Victim: Studies in the Sociology of Crime.
-- New Haven: Yale University Press, 1948. -- P. 303-312.
2.
Mendelsohn B. The Origin of the Doctrine of Victimology // Excerpta
Criminologica. -- 1963. -- Vol. 3. -- P. 95-104.
3.
Rustambayev M. Niyozova S. Viktimologiya: Darslik. -- Toshkent: TDYU,
2021..
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
223
4.
O'zbekiston Respublikasining "Voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va
huquqbuzarliklarning profilaktikasi to‘g‘risida"gi Qonuni. 2010 yil 29 sentyabr. //
O'zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to'plami, 2010 yil, №39, 341-modda.
5.
O'zbekiston Respublikasining "Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida"gi
Qonuni. 2008 yil 7 yanvar. // O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 2008
yil, №1-2, 1-modda.
6.
BMT, "Bola huquqlari to'g'risidagi konvensiya", 1989 yil.
