MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
184
XALQARO BUXGALTERIYA STANDARTLARINING MILLIY
TIZIMGA TA’SIRI
Axmedov Hasan Ruzibayevich
Xudaynazarova Intizor Obidjon qizi
(Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti )
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada xalqaro buxgalteriya standartlarining
(XBS) O‘zbekistonning buxgalteriya hisobi tizimiga ta’siri tahlil qilinadi. Xususan,
XBS’ga o‘tishning afzalliklari, mavjud muammolar va milliy standartlar bilan
uyg‘unlashtirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Maqolada amaldagi qonunchilik,
buxgalteriya amaliyoti va moliyaviy hisobotlarning xalqaro darajadagi shaffofligini
ta’minlash masalalari yoritiladi. Xulosa qismida esa XBS’ni joriy etish orqali
O‘zbekiston iqtisodiyotida investitsiya jozibadorligini oshirish va korxonalarning
raqobatbardoshligini kuchaytirish istiqbollari bayon etilgan.
Kalit so’zlar: Xalqaro buxgalteriya standartlari, milliy buxgalteriya tizimi,
moliyaviy hisobot, uyg‘unlashtirish, shaffoflik, investitsiya jozibadorligi, buxgalteriya
islohotlari, hisobot sifati.
Xalqaro buxgalteriya standartlari (XBS) hozirgi globallashuv sharoitida
moliyaviy hisob yuritishning yagona mezoniga aylanishi yo‘lida keng qo‘llanilmoqda.
Ular korxonalar faoliyati to‘g‘risida aniq, ishonchli va taqqoslanadigan ma’lumotlar
taqdim etishni ta’minlaydi. Bu esa nafaqat ichki boshqaruv tizimi, balki tashqi
foydalanuvchilar – investorlar, banklar, auditorlar hamda xalqaro moliyaviy institutlar
uchun ham katta ahamiyatga ega. XBS’ning milliy buxgalteriya tizimiga joriy qilinishi
moliyaviy hisob yuritish sifatini oshiradi, shaffoflikni kuchaytiradi, xalqaro hamkorlik
imkoniyatlarini kengaytiradi hamda xorijiy investitsiyalar oqimini rag‘batlantiradi.
Shu bilan birga, ushbu standartlar orqali korxonalar o‘z faoliyatini xalqaro bozorlar
talablariga moslashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
185
Milliy tizimga XBS’ni integratsiyalash jarayoni o‘ziga xos murakkabliklarga
ega. Avvalo, mavjud buxgalteriya hisobining milliy standartlari ko‘plab hollarda
xalqaro talablarga mos kelmaydi. Bu esa huquqiy bazani takomillashtirish, me’yoriy
hujjatlarni yangilash va ularni xalqaro standartlarga yaqinlashtirish zaruratini keltirib
chiqaradi. Shu jihatdan O‘zbekiston Respublikasi misolida olib qaralganda, so‘nggi
yillarda XBS’ni milliy tizimga tatbiq etish bo‘yicha muhim islohotlar amalga
oshirilmoqda. Jumladan, “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun yangi tahrirda
qabul qilinib, unda XBS’ga o‘tish mexanizmlari belgilandi. Bundan tashqari, ayrim
yirik va davlat ishtirokidagi korxonalar uchun XBS asosida hisobot taqdim etish
majburiy etib belgilangan. Bunday yondashuv mamlakatda buxgalteriya va moliyaviy
hisob tizimini xalqaro darajaga olib chiqishga xizmat qilmoqda.
Ammo bu jarayonda muayyan muammolar ham mavjud. Eng avvalo,
buxgalteriya sohasi kadrlarining XBS bo‘yicha bilim va malaka darajasi yetarli
emasligi kuzatilmoqda. Talab darajasidagi mutaxassislarni tayyorlash uchun oliy
ta’lim muassasalarida maxsus o‘quv dasturlarini ishlab chiqish, malaka oshirish
kurslarini tashkil etish zarur. Shuningdek, XBS asosan ingliz tilida ishlab chiqilganligi
sababli tarjima va talqin masalalari ham qiyinchilik tug‘dirmoqda. Bu esa
standartlarning noto‘g‘ri tushunilishi va amaliyotda xatoliklar yuzaga kelishiga olib
keladi. Texnik va moddiy resurslar, avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturlarining
XBS talablariga mosligi masalasida ham muammolar mavjud.
Shunga qaramay, XBS’ni milliy tizimga joriy etish ijobiy natijalar beradi.
Bu korxonalarning moliyaviy holatini aniq tahlil qilish, samarali boshqaruv qarorlarini
qabul qilish hamda xalqaro bozorlar bilan integratsiyalashuvni ta’minlaydi. Shu
boisdan bu jarayon bosqichma-bosqich, aniq strategik reja asosida olib borilishi lozim.
Kadrlar salohiyatini oshirish, milliy standartlarni XBS’ga yaqinlashtirish, axborot
texnologiyalarini moslashtirish kabi yo‘nalishlarda faol ish olib borilishi kerak. Bu
nafaqat buxgalteriya hisobining sifatini oshiradi, balki mamlakatning umumiy
iqtisodiy taraqqiyotiga ham xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
186
1-rasm. Bugalteriya hisobining milliy standarlar strukturalari.
Xalqaro buxgalteriya standartlarining milliy buxgalteriya tizimiga joriy
etilishi iqtisodiy shaffoflikni ta'minlash, investitsiyaviy muhitni yaxshilash va xalqaro
moliyaviy axborot standartlariga muvofiqlikni oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayon
orqali buxgalteriya hisobining aniqligi, taqqoslanuvchanligi va ishonchliligi oshadi.
Shu bilan birga, milliy qonunchilik va amaliyotga moslashtirish zarurati milliy tizim
oldida bir qator muhim vazifalarni qo‘yadi. Mazkur integratsiya jarayoni puxta
rejalashtirilgan islohotlar, malakali mutaxassislar tayyorlash va texnik bazani
mustahkamlash orqali amalga oshirilgandagina ijobiy natijalar beradi. Demak, xalqaro
standartlarga moslashish — bu nafaqat zarurat, balki mamlakatimiz moliyaviy
boshqaruvining samaradorligini oshirish yo‘lida muhim omil hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Buxgalteriya
hisobini
takomillashtirish va xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi qarori, PQ–4611-son, 24.02.2020 y.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi.
Milliy buxgalteriya hisobi
standartlari to‘plami
. – T.: Moliya, 2022.
4.
International Financial Reporting Standards (IFRS Foundation).
IFRS Standards
– 2023
.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
187
5.
Muhammadjonov R.A., Akramov M.A.
Buxgalteriya hisobi va moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlari
. – T.: Iqtisodiyot, 2021.
6.
Nasriddinov N.O.
Buxgalteriya hisobi: nazariya va amaliyot
. – T.: Iqtisod-
Moliya, 2019.
7.
Deloitte Touche Tohmatsu.
IFRS in Your Pocket – 2022
.
8.
PwC.
IFRS overview and its application in Uzbekistan
. – PwC Uzbekistan, 2023.
9.
Komolov Sh.A.
Xalqaro buxgalteriya standartlari: nazariy va amaliy asoslar
. –
T.: Iqtisodiyot, 2020.
10.
Jahon banki va ACCA (2021).
Financial Reporting in Uzbekistan: Country
Profile Report
.
