MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
173
AMALIY SAN’ATDA USTOZ-SHOGIRD TIZIMI: TARIX VA
AN’ANALAR
Komiljonova Kamola Mansur qizi,
Guliston davlat universiteti talabasi
e-mail: komiljonovakamola@gmail.com
Ilmiy rahbar: Mamatqulova Sitora Komil qizi,
Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi
e-mail: msitora386@gmail.com
Annotatsiya:
amaliy
san’at
turlarida
shakllangan
ustoz-shogird
an’analarining tarixiy ildizlari, hozirgi davrgacha saqlanib qolgan shakllari va
ularning tarbiyaviy-ma’naviy ahamiyati tahlil qilinib, bu an’analarni zamonaviy
ta’lim tizimida rivojlantirish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar: amaliy san’at, ustoz-shogird an’anasi, hunarmandchilik,
kashtachilik, kulolchilik, zardo‘zlik, mahorat, an’anaviy ta’lim, madaniy meros, san’at
tarbiyasi.
O‘zbekiston xalqlarining tarixi, qadriyatlari hamda ilm-fan va madaniyat
durdonalarini har tomonlama ilmiy o‘rganish va tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Shu maqsadda Respublikamiz hukumati tomonidan qabul qilingan qator
hujjatlar asosida Vatanimizni jahon andozalari asosida har tomonlama rivojlantirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, yoshlarga ta’lim-tarbiya berishda milliy
madaniyatimiz,
qadriyatlarimiz,
san’atimiz
namunalaridan,
ota-bobolarimiz
tomonidan yaratilgan va butun dunyoga mashhur bo‘lgan betakror san’at
durdonalaridan keng foydalanishga katta ahamiyat berilmoqda.
Ajdodlarimizning tajribalarini yorituvchi adabiyotlar hanuz yetarli emas.
Ayniqsa, bu boy merosning bugungi ta’lim tizimida, xususan oliy ta’lim muassasalari,
o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalari, ustoz-shogird an’anasi asosida faoliyat
yurituvchi ustaxonalar va qo‘shimcha ta’lim muassasalarida to‘liq aks etmasligi – yosh
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
174
avlodning axloqiy madaniyati, bilim saviyasi hamda umuman ma’naviy kamolotiga
salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani kuzatilmoqda. Shu sababli, ajdodlarimiz tomonidan
qoldirilgan ma’naviy merosdan to‘g‘ri va samarali foydalanish zarur. Bu esa yoshlarda
ajdodlarimizga bo‘lgan hurmat va e’tiborni kuchaytiradi, ota-onaga, ustozga, tengdosh
va jamiyatga nisbatan hurmatni mustahkamlaydi hamda hunarni chuqur o‘zlashtirishda
asosiy motivatsion omil sifatida xizmat qiladi.
O‘zbek xalq amaliy san’ati o‘zining qadimiy tarixi, boy va serqirra madaniyati
bilan butun dunyoga mashhurdir. Samarqand, Buxoro, Xiva, Termiz, Toshkent,
Farg‘ona kabi qadimiy shaharlardagi har bir tarixiy obida va xalq amaliy bezak
san’atining har bir namunasi ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan betakror va bebaho
asarlar bo‘lib, jahon madaniy merosi durdonalari qatoridan munosib o‘rin egallagan.
Asrlar davomida shakllangan madaniy va ma’naviy merosimiz, xususan o‘zbek
xalq amaliy bezak san’atining rivojlangan turlari – naqqoshlik, ganchkorlik, yog‘och
o‘ymakorligi, tosh taroshlik, suyak o‘ymakorligi, kandakorlik, pichoqchilik, zargarlik,
kashtachilik va ularni yaratgan ustalarning asl nomlari, o‘ziga xos maktablari hamda
uslublari, afsuski, sobiq Sho‘ro tuzumi davrida asta-sekin yo‘qolish xavfi ostida qolgan
edi. Mustaqillik yillarida san’atimizni qazyta tiklash va kelajak avlodga yetkazish
maqsadida qator ishlar amalga oshirildi.
Bugungi kunda mustaqil O‘zbekiston Respublikasida xalqimiz asrlar davomida
yaratgan amaliy bezak san’atini asrab-avaylash, qadrlash, undan samarali foydalanish,
shuningdek, bu san’at orqali yosh avlodda estetik didni shakllantirish va ularni yuksak
madaniyatli shaxslar etib tarbiyalash uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda.
Al-Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Al-Xorazmiy, Imom
Buxoriy, Bahovuddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Kamoliddin
Behzod, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi jahonga mashhur allomalar, shoirlar va
musavvirlar o‘z asarlarida insonni go‘zallik sari intilishga da’vat etganlar.
Bobokalonimiz Amir Temur hunar va ilm egalari, yirik mutaxassis olimlar
yordamiga tayangan holda matematika, geometriya, me’morchilik, astronomiya,
adabiyot, tilshunoslik, tarix, musiqa, tasviriy san’at va xattotlik kabi sohalarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
175
rivojlantirishga alohida e’tibor bergan. U shaharlarni har tomonlama chiroyli va
ulug‘vor tarzda bunyod etishga intilgan.
IX-X asrlarda Turon hududida naqqoshlik san’ati jadal sur’atlar bilan
rivojlandi. Me’moriy obidalarni bezashda g‘isht qadab naqsh solish san’ati yuqori
darajada taraqqiy etgan. Ayniqsa, binolarning ichki qismlarida ganch o‘ymakorligi va
yog‘ochdan ishlangan bezaklar keng qo‘llanilgan bo‘lib, bu yo‘nalish san’atda yuksak
estetik darajaga erishgan. Xususan, maqbaralarning peshtoqlari, devor va ravoqlari
murakkab ganch naqshlar bilan noziklik va nafislik bilan bezatilgan.
XVIII asr oxiri XIX asrda Qo‘qon, Farg‘ona, Buxoro kabi shaharlarda yetuk
xalq ustalari voyaga yetdi. Shu davrda naqqoshlik, ganchkorlik, misgarlik, chilangarlik
va boshqa xalq amaliy san’ati turlari jadal rivojlandi. Qadimdan hunar muqaddas
sanalib, har bir xalq kelajak avlodlariga o‘zining noyob hunar an’analari bilan faxrlanib
meros qoldirgan. O‘zbekiston qadimdan hunarmandchilikning yirik markazlaridan biri
bo‘lgan. Xususan, Andijon, Samarqand, Urgut, Farg‘ona vodiysi, Qo‘qon, Marg‘ilon,
Namangan va Chust kabi hududlar hunarmandchilik faoliyatining yirik markazlariga
aylangan.
Naqqoshlik san’ati vakillari qadimda xalq ustalari orasida eng bilimdon kishilar
hisoblangan. Chunki ular madrasalarda tahsil olib, adabiyot, tarix, matematika, kimyo
va musiqa fanlarini chuqur o‘zlashtirganlar. Naqqoshlik texnologiyasi avloddan-
avlodga og‘zaki tarzda o‘tgan bo‘lib, naqsh yaratish sir-asrorlari yozma ravishda emas,
balki ustoz-shogird an’anasi orqali uzatilgan. Har bir shogird usta bo‘lganidan so‘ng,
o‘z malakasini keyingi avlod vakiliga o‘rgatish orqali hunar davomiyligini
ta’minlagan.
Shunday qilib, naqqoshlik san’ati ham an’anaviy ravishda rivojlanib kelgan.
Naqqoshlar shogirdlikka o‘z farzandlarini yoki qarindosh-uruqlarining farzandlarini
olishgan. Shogirdlikka bolalar 7-8 yoshdan boshlangan bo‘lib, o‘qish va o‘rganish
jarayoni 7-12 yil davom etgan. Ustoz shogirdlari bilan kunduzi ishlagan, kechqurun
esa ustoz rahbarligida xat-savod o‘rgatilgan. Shogirdlar, shuningdek, xandasa
(geometriya) va kimyo fanlarini ham o‘rganganlar. Shogird mustaqil ishlashni
o‘rganganidan so‘ng, ustozlar uning ishlarini muhokama qilib, “usta” unvonini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
176
berganlar. Naqqoshning o‘g‘li kasbi ota-ona tomonidan yoshlikdan o‘rgatilgan bo‘lib,
bu kelajakda malakali hunarmand bo‘lishga zamin yaratgan. Agar ustozning o‘qituvchi
yoki farzandi bo‘lmasa, u kasbni eng yaqin qarindoshlarining farzandlariga o‘rgatgan.
Xulosa qilib aytganda, naqqoshlik kasbi avloddan-avlodga meros sifatida o‘tgan va
an’anaviy yo‘l bilan rivojlanib kelgan. Ustaga shogirdlikka berishda quyidagi urf-
odatlarga rioya qilingan. Bolani ustozning oldiga olib borishda o‘ziga xos tantanali
marosim o‘tkazilgan. Bolaning ota-onasi hamda qarindosh-urug‘lari usta oldiga
keldilar va “bolaning go‘shti sizniki, suyagi bizniki” degan iboralar bilan bolani
ustaning ixtiyoriga topshirishgan. Ustoz bolaga hunarni o‘rgatish bilan birga, o‘qish
davomida uning oziq-ovqat bilan ta’minlanishini ham ta'minlagan. Kasbni o‘rgatish
jarayoni beparvo o‘tkazilgan, ya’ni u pullik emas edi.
Shunday qilib, naqqoshlik kasbi an’anaviy shaklda, o‘zaro mehnat, hurmat va
o‘zaro qarindoshlik aloqalariga asoslanib rivojlangan. Ustoz-shogird munosabatlari,
shuningdek, naqqoshlarning hunarini avloddan-avlodga o‘tkazishning eng muhim
yo‘li bo‘lgan. Shogirdlarning o‘rganish jarayoni nafaqat amaliy mahorat, balki ilmiy
bilimlar, xandasa va kimyo kabi sohalarda ham chuqur bilim olishni ta’minlagan.
O‘qishning 7-12 yil davom etishi, shogirdning mustaqil ishlashga qobiliyatli bo‘lishi
va ustozning shogirdiga nisbatan mas’uliyatini ko‘rsatadi. Kasbni o‘rgatish jarayonida
naqqoshlar o‘z o‘quvchilariga nafaqat hunarni, balki odob-axloq, mehnatsevarlik,
hamda ijtimoiy qadriyatlarni ham o‘rgatganlar. Bu esa naqqoshlik kasbining uzoq
muddat davomida yashab qolishiga imkon yaratgan.
Xulosa qilib aytganda, naqqoshlik kasbi nafaqat hunarmandchilikni
rivojlantirish, balki jamiyatda ta’lim, madaniyat va an’analarni saqlashda muhim rol
o‘ynagan. Kasbning avloddan-avlodga o‘tishi, an’anaviy o‘qitish uslubi, va ustoz-
shogird munosabatlari o‘ziga xos, tarbiyaviy va madaniy ahamiyatga ega bo‘lgan.
Shunday qilib, naqqoshlik kasbi jamiyatda ijtimoiy va madaniy merosning
saqlanishiga hissa qo‘shgan va bugungi kunda ham uning ta'siri davom etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
S.Qosimov. Naqqoshlik. T.: “O‘qituvchi”, 1982.
2.
N.Abdullayеv. San’at tarixi. T.: “O‘qituvchi”, 1986.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
177
3.
S.Bulatov. O‘zbеk xalq amaliy bеzak san’ati. T.: “Mеhnat”, 1991.
4.
Nabi, Jumaboyev. "SHARQ MUTAFAKKIRLARI ILMIY MEROSIDAN
TA’LIM-TARBIYADA FOYDALANISHNING ZARURIYATI."
Elita. uz-Elektron
Ilmiy Jurnal
2.1 (2024): 275-277.
5.
Tojikulovna, Ibodullayeva Zarifa, and Jumaboyev Nabi Pardaboyevich.
"AMALIY SANʼATNING TARBIYAVIY AHAMIYATI."
MODERN PROBLEMS
IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
1.6 (2025): 135-137.
6.
Pardaboevich, Jumaboev Nabi. “Sharq mutafakkirlarining estetik qarashlaridan
pedagogik tadqiqotlarda tarbiyaviy foydalanish muammosining talqini”.
Favqulodda:
Ta'limdagi kashfiyotlar va umrbod ta'lim jurnali (EJEDL)
3.1 (2024): 9-9.
7.
Kazakbayevich K. E., Baxromjon o'g'li AB FARG 'ONA VODIYSI
KULOLCHILIGI
AN'ANALARI
//YANGILIK
TADQIQOTLARNING
NAZARIYASI VA ANALİTİK ASPEKTLARI. – 2025. – V. 3. – No 35. – B. 94-101.
8.
Xoljigitovich,
M.
I.
(2025).
INTERYERDA
KOSHINLI
BEZAK
TURLARIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI.
MASTERS
,
3
(3), 41-46.
