MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
163
O'ZBEK YOG'OCH O'YMAKORLIGI SAN’ATI: TARIXIY
ILDIZLARI, ESTETIK AHAMIYATI VA IJTIMOIY FUNKSIYALARI
Ilaxunova Gulchehra G’ulomjon qızı,
Guliston davlat universiteti talabasi
Ilmiy rahbar: Kayumov Erkin Kazakbayevich,
Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya: maqolada O‘zbekiston xalq amaliy san’atining muhim turlaridan
biri bo‘lgan yog‘och o‘ymakorligi san’atining tarixiy ildizlari, mintaqaviy maktablari,
badiiy xususiyatlari, funksional ahamiyati va zamonaviy taraqqiyot yo‘nalishlari tahlil
qilingan. Shuningdek, bu san’at turining estetik, tarbiyaviy, iqtisodiy va madaniy-
ma’naviy funksiyalari tizimlashtirilib, uni saqlash va rivojlantirish bo‘yicha ilmiy-
tadqiqot, ta’limiy hamda xalqaro targ‘ibot ehtiyojlari asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar: yog‘och o‘ymakorligi, xalq amaliy san’ati, estetik tarbiya, milliy
meros, o‘zbek san’ati, naqsh, hunarmandchilik, mintaqaviy maktablar, ustoz-shogird
an’anasi, dizayn.
O‘zbekiston xalq amaliy san’atining qadimiy va boy turlaridan biri bo‘lgan
yog‘och o‘ymakorligi san’ati insoniyat taraqqiyotining ilk bosqichlarida shakllana
boshlagan. Insoniyatning dastlabki faoliyati mehnat qurollari va uy-ro‘zg‘or
buyumlariga bo‘lgan ehtiyoj asosida rivojlangan bo‘lib, bu jarayonda turli
materiallarni, jumladan, tosh, suyak, keyinchalik esa yog‘ochni ishlov berish san’ati
vujudga kelgan.
Arxeologik tadqiqotlar natijasida Surxon vohasidagi Yumaloq tepa hududidan
topilgan yog‘och o‘ymakorligiga oid artefaktlar mazkur san’at turi miloddan avvalgi I
ming yilliklarda ham mavjud bo‘lganini isbotlaydi. Shuningdek, Samarqand, Buxoro,
Xiva, Shahrisabz, So‘x va boshqa qadimiy hududlarda VI-VII asrlarga tegishli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
164
namunalar aniqlangan. Bu san’at taraqqiyoti ayniqsa me’moriy obidalar – masjid,
maqbara, madrasa, hujra va hovlilarning ustun, eshik va ravoqlarida mujassam bo‘lgan.
Xiva yog‘och o‘ymakorlik maktabi bu san’atning yirik o‘choqlaridan biri
bo‘lib, nafislik va naqshlarning betakrorligi bilan ajralib turadi. Mazkur maktab
vakillaridan biri bo‘lgan Ota Polvon (1867 y.t.) o‘z ijodida o‘tmish ustalari an’analarini
davom ettirib, ko‘plab tarixiy binolarning eshik, ustun va darvozalarini bezagan.
Yog‘och o‘ymakorligi san’atining asosiy funksiyalarini quyidagicha
tizimlashtirish mumkin:
Estetik-bezaklik vazifasi – naqsh va kompozitsiyalar orqali muhitni
go‘zallashtirish, kishining ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish;
Madaniy-ma’naviy merosni saqlash – san’at orqali tarixiy qadriyatlarni asrab-
avaylash va avlodlarga yetkazish;
Estetik tarbiya – yosh avlodda go‘zallikni anglatuvchi didni shakllantirish,
milliy san’atga hurmat tuyg‘usini tarbiyalash;
Iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyat – san’at buyumlarini tayyorlab, realizatsiya
qilish orqali ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatni yo‘lga qo‘yish.
Shunday qilib, yog‘och o‘ymakorligi san’ati – bu nafaqat estetik go‘zallik,
balki xalqimizning tarixiy xotirasi, ma’naviy olami va moddiy madaniyatini o‘zida
mujassam etgan betakror boylikdir. Global madaniyatlar kesishgan bugungi davrda bu
san’at turini saqlab qolish, rivojlantirish va xalqaro miqyosda targ‘ib qilish muhim
vazifa sifatida dolzarbdir.
Bugungi kunda yog‘och o‘ymakorligi san’ati O‘zbekistonning milliy
brendlaridan biri sifatida xalqaro miqyosda e’tirof etilmoqda. Ustachilik an’analari
nafaqat madaniy merosni saqlash vositasi, balki zamonaviy dizayn va interyer
san’atida ham keng qo‘llanmoqda. Turli mehmonxonalar, milliy restoranlar, majlislar
zali, muzeylar va xususiy uylarning ichki bezaklarida o‘ymakorlik namunalariga keng
o‘rin berilmoqda. Bu holat xalq amaliy san’ati va dizaynning integratsiyasiga olib
kelmoqda. Yog‘och o‘ymakorligi san’atining ta’limiy va tarbiyaviy ahamiyati ham
beqiyosdir. O‘zbekistonning ko‘plab hunar maktablarida, kollej va institutlarda bu
soha bo‘yicha maxsus kurslar yo‘lga qo‘yilgan. O‘quvchilarga nafaqat amaliy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
165
ko‘nikmalar, balki san’at tarixiga oid bilimlar, naqshlar tahlili, kompozitsion g‘oya va
estetik mezonlar ham o‘rgatilmoqda. Ustoz-shogird an’anasi asosida rivojlanayotgan
bu tizimda har bir usta o‘z mahoratini shogirdlariga yetkazish orqali an’anani davom
ettirmoqda.
Milliy hunarmandchilikni rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlari,
yarmarkalar, ko‘rgazmalar va xalqaro festivallar orqali yog‘och o‘ymakorligi san’ati
keng targ‘ib qilinmoqda. Xususan, “Hunarmand” uyushmasi, Ipak va zargarlik xalqaro
festivallari, Turkiy dunyo hunarmandlari forumlari kabi platformalar ustalarning
ijodini xalqaro maydonga olib chiqishda muhim vosita bo‘lmoqda.
Yog‘och o‘ymakorligi san’ati o‘zbek milliy madaniyatining ajralmas tarkibiy
qismi bo‘lib, u o‘zining betakror estetik qiyofasi, semantik chuqurligi va tarbiyaviy
qudrati bilan ajralib turadi. Bu san’at turi nafaqat tarixiy yodgorlik sifatida, balki
zamonaviy jamiyatning madaniy rivojlanishida, iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotida ham
muhim rol o‘ynamoqda. Yog‘och o‘ymakorligining ilmiy asosda o‘rganilishi, uning
ijtimoiy va pedagogik salohiyatini ochib berish, yosh avlod ongida milliy g‘urur,
estetik did va tarixiy xotirani shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga,
bu san’at turini xalqaro miqyosda targ‘ib etish, milliy brendga aylantirish, turizm va
madaniy diplomatiya sohalariga integratsiya qilish istiqbollari ham kengdir. Shunday
ekan, yog‘och o‘ymakorligi san’ati faqat o‘tmish yodgorligi emas, balki bugunning
ham, kelajakning ham estetik, madaniy va iqtisodiy ehtiyojlariga mos keluvchi, jahon
miqyosida tan olinayotgan milliy san’at turidir.
Yog‘och o‘ymakorligi san’ati O‘zbekiston xalq amaliy san’atining yuksak
badiiy va ma’naviy qadriyatlarini o‘zida jamlagan noyob merosdir. Uning tarixiy
ildizlari chuqur bo‘lib, bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha,
zamonaviy dizayn, interyer bezagi va milliy brendlashtirish jarayonlarida faol ishtirok
etmoqda. Mintaqaviy o‘ymakorlik maktablarining o‘ziga xos uslublari, naqsh turlari
va texnikasi o‘zbek san’atining boyligi hamda xilma-xilligini ko‘rsatib beradi.
Yog‘och o‘ymakorligi san’atining estetik, tarbiyaviy, madaniy-ma’naviy va
iqtisodiy funksiyalarini chuqur o‘rganish, uni yosh avlodga yetkazish va ilmiy asosda
rivojlantirish, milliy identitetni mustahkamlash, xalqaro hamkorlik doirasida targ‘ib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
166
etish – zamonaviy ilm-fan, madaniyat va ta’lim sohasining ustuvor vazifalaridandir.
Ushbu san’at turining har tomonlama qo‘llab-quvvatlanishi nafaqat milliy merosni
asrash, balki madaniy barqarorlik va innovatsion rivojlanish omili sifatida dolzarb
ahamiyat kasb etadi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
R.Hasanov. Maktabda tasviriy san’atni o‘qitish metodikasi. T.: Fan. 2004 y.
Pardaboеvich, Jumaboеv Nabi. "Interpretation of the Problem of Educational use of
Aesthetic Views of Eastern Thinkers in Pedagogical Research." Emergent: Journal of
Educational Discoveries and Lifelong Learning (EJEDL) 3.1 (2024): 9-9.
Pardaboevich, Jumaboev Nabi. “Sharq mutafakkirlarining estetik qarashlaridan
pedagogik tadqiqotlarda tarbiyaviy foydalanish muammosining talqini”. Favqulodda:
Ta'limdagi kashfiyotlar va umrbod ta'lim jurnali (EJEDL) 3.1 (2024): 9-9.
Жумабоев, Наби. "THЕ NЕЕD TO USЕ AЕSTHЕTIC VIЕWS OF ЕASTЕRN
THINKЕRS IN THЕ ЕDUCATIONAL SYSTЕM." Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг
долзарб
муаммолари/Актуальные
проблемы
социально-
гуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social Sciences. 4.2 (2024).
Kazakbayevich K. E., Baxromjon o'g'li AB FARG 'ONA VODIYSI KULOLCHILIGI
AN'ANALARI
//YANGILIK
TADQIQOTLARNING
NAZARIYASI
VA
ANALİTİK ASPEKTLARI. – 2025. – V. 3. – No 35. – B. 94-101.
Boxodirovna,
K.
D.
(2025).
KOMPOZITSIYANING
O’ZIGA
XOS
QONUNIYATLARI VA ULARNING AHAMIYATI. MASTERS, 3(2), 137-141.
Xoljigitovich, M. I. (2025). INTERYERDA KOSHINLI BEZAK TURLARIDAN
FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI. MASTERS, 3(3), 41-46.
