MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
127
IBORALAR VA MAQOLLAR TARJIMASIDA YUZAGA
KELADIGAN MUAMMOLAR
Fargʻona davlat universiteti,
rus tili metodikasi oʻqituvchisi
Xamidova Maxbuba Kaharovna
Fargʻona davlat universiteti, chet tillari fakulteti, filologiya va tillarni
oʻqitish: ingliz tili yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Ermatova Marjonaxon Dilshodjon qizi
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbekcha-ruscha va ruscha-o‘zbekcha
tarjimalarda frazeologik birliklar — iboralar, maqollar, semantik va funksional
birliklar — tarjimasida uchraydigan muammolar tahlil qilinadi. Muammolarning
asosiy sabablari, ularning turlari va bu muammolarni bartaraf etishga xizmat
qiladigan samarali tarjima strategiyalari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot nazariy
mulohazalar bilan birga, amaliy misollar bilan boyitilgan. Maqolaning asosiy maqsadi
— tarjimada yo‘l qo‘yiladigan xatolarni aniqlash va tarjimonlar uchun amaliy
yondashuvlar taklif etishdan iborat.
Аннотация: В статье анализируются проблемы, возникающие при
переводе фразеологических единиц с узбекского языка на русский и наоборот.
Рассматриваются причины возникновения этих трудностей, их типология, а
также переводческие стратегии, способствующие их преодолению.
Исследование опирается как на теоретические положения, так и на
практические примеры. Основная цель статьи — выявить распространённые
ошибки при переводе и предложить полезные подходы для переводчиков.
Annotation: This article analyzes the challenges encountered in translating
phraseological units between Uzbek and Russian languages. It explores the underlying
causes and classifications of these challenges, along with translation strategies that
can help overcome them. The study combines theoretical insights with practical
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
128
examples. The main objective is to identify typical mistakes in translation and to
suggest useful methods for translators.
Kalit so‘zlar: tarjima, frazeologizm, maqollar, semantik birlik, funksional
birlik, ekvivalentlik, kontekst, madaniyat, urf-odatlar.
Ключевые слова: перевод, фразеологизмы, пословицы, семантические и
функциональные единицы, эквивалентность, контекст, культура, обычаи.
Key words: translation, phraseologisms, proverbs, semantic and functional
units, equivalence, context, culture, customs.
KIRISH
Har bir xalqning til boyligi, avvalo, uning frazeologik birliklari — iboralar,
maqollar va matallar orqali namoyon bo‘ladi. Ushbu birliklar xalq tafakkuri, urf-
odatlari va madaniyatining yorqin ifodasi bo‘lib, ularni tarjima qilish oddiy lug‘aviy
ekvivalentlardan ko‘ra murakkabroq jarayonni taqozo etadi. Frazeologik birliklarning
tuzilishi va semantikasi tilga xos madaniy kontekstga bog‘liq bo‘lib, bevosita so‘zma-
so‘z tarjima semantik buzilishlarga, konnotatsiya yo‘qolishiga yoki mazmuniy
xatolarga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, o‘zbekcha-ruscha til juftligida ko‘plab ibora
va maqollar o‘zbek tilida to‘liq ekvivalentga ega emas yoki ma’nosi mos keluvchi
frazeologizm topilmaganda noto‘g‘ri talqin qilinadi.
Bu maqolada o‘zbek tilidan rus tiliga frazeologik birliklar — iboralar va
maqollar — tarjimasida duch kelinadigan asosiy muammolar tahlil qilinadi. Asosiy
e’tibor birliklarning o‘ziga xosliklari, tarjimada yuzaga keladigan qiyinchiliklar hamda
ularni engish strategiyalariga qaratiladi. Amaliy misollar yordamida tavsiya
etilayotgan yondashuvlar tarjimonlarga amaliy yordam beradi.
Frazeologik birliklar — idiomatik soz birikmalari, ya’ni leksik tarkibi va
grammatik tuzilishi o‘zgarmaydigan, ma’nosi esa so‘zlarning yuzaki ma’nosidan kelib
chiqmaydigan ibora va maqollarni anglatadi. Lala Masimova so‘zicha, ushbu birliklar
o‘zaro bog‘langan elementlar majmuasi bo‘lib, ularning ma’nosi butun birlikning
obrazli ta’siridan kelib chiqadi. Bakanning ta’kidlashicha, frazeologizmlarni tarjima
qilishda “non-equivalence” — ya’ni ekvivalentlikning yo‘qligi muammosi markaziy
o‘rin tutadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
129
Frazeologik birliklarni tasniflashda odatda quyidagi guruhlar ajratiladi:
To‘liq ekvivalentga ega bo‘lgan birliklar (masalan, “O‘t o‘chmasdan tutun
chiqmaydi” → “Нет дыма без огня”). Qisman ekvivalentli birliklar, ya’ni tarkib va
ma’noda farq bo‘lishi mumkin, lekin asosiy ma’nosi uzatiladi. Ekvivalent yo‘q bo‘lgan
birliklar, ularni tavsifiy yoki izohli tarjima qilishga to‘g‘ri keladi.
Tarjima jarayonidagi asosiy muammolar
Semantik buzilish va so‘zma-so‘z tarjima: So‘zma-so‘z tarjima frazeologik
birlikning obrazli ma’nosini yo‘qotadi. Masalan, “Ko‘z tegmasin” iborasini “не
попади в глаз” tarzda so‘zma-so‘z tarjima qilish noto‘g‘ri, chunki ruschada ma’nosi
“не сглазь” boʻlib, u madaniy-konnotativ mazmunni saqlaydi.
Madaniy kontekstning ahamiyati: Frazeologizmlar ko‘pincha madaniy an’ana
va urf-odatlarga asoslanadi. “Qo‘shning tinch – sen tinch” maqoliga rus tilida
“Хороший сосед – залог спокойной жизни” kabi kontekstual ekvivalent tanlanadi.
Tipologik turli-tumanlik: Vinay va Darbelne tahliliga ko‘ra, tarjimonlar bir xil
frazeologik birlik uchun turlicha strategiya tanlaydi — bu birlikning tipologiyasiga
(fusion, semi-free, free) bog‘liq.
Tarjima strategiyalari
Qiyosiy adabiyotlarga asoslana turib, frazeologizmlarni tarjima qilishda
quyidagi fundament strategiyalar foydalanadi: So‘zma-so‘z (literal) tarjima: faqat
boshqaruvchi so‘z va sintaksisni o‘zgarmasdan o‘tkazadi. Ko‘pincha frazeologik
birliklar uchun yaroqsiz. Kalka (calque): manba tildagi frazeologizmni tuzilishini
asosan saqlagan holda nishon tilda yaratish. Masalan, inglizcha “burn one’s bridges”
→ ruscha “сжечь мосты”. Modulyatsiya (modulation): manba tildagi nuqtai nazarni
o‘zgartirib, mos ma’noni saqlash. Masalan, “Ko‘z ochib yumguncha” → “в мгновение
ока”. Ekvivalensiya (equivalence): frazeologizmlarning madaniy muvofiq
ekvivalentlarini qo‘llash. “O‘chmas diniya” ruschada “Нет дыма без огня”.
Adaptatsiya (adaptation): so‘zlar turli madaniyatlarga mos ravishda almashtiriladi.
“Yelpaga tik qaradi” → “он смело посмотрел ему в глаза”
Semantik tarjima: ma’nolarni iloji boricha butunlay uzatish, tildagi strukturaviy
o‘zgarishlarni qisman chetga surish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
130
Kommunikativ tarjima: matnning umumiy ohangini va auditoriyaga
etkaziladigan obrazni saqlashga ustunlik beradi.
Frazeologik birliklarni tarjima qilish jarayonida ularning tuzilishi va
mazmunini solishtirish orqali funksional va semantik mustaqil birliklar tanlab olinadi.
Bu prinsiplar til elementlarini o‘xshashlik va mos kelish orqali ifoda qilinadi. Ushbu
birliklarning tuzilishi va ma‘nosi mos kelishi mumkin yoki moslashishda ayrim
kamchiliklar orqali taqdim etiladi. Frazeologik birliklarning tuzilishi va mazmuni
jihatidan to‘liq mos bo‘lishi kam kuzatiladi. Iboralar va maqollar tilning bevosita
tarjima qilinmaydigan unsurlaridan hisoblanadi. Chunki ularning ma’nosi ko‘pincha
so‘zlarning yuzaki mazmunidan emas, balki butun birlikning obrazli, ko‘chma
ma’nosidan kelib chiqadi. Masalan, o‘zbek tilidagi “Ko‘z tegmasin” iborasi rus tiliga
“не сглазь” tarzida tarjima qilinadi. Agar uni so‘zma-so‘z tarjima qilsak (не попади в
глаз), u kulgili va noto‘g‘ri bo‘lib chiqadi. Ko‘plab tarjimonlar iboralarni
tushunmasdan so‘zma-so‘z tarjima qilishga urinadilar, bu esa ma’no buzilishiga olib
keladi. Masalan:
"Yelkasiga yuk tushdi" – на его плечо упала ноша (noto‘g‘ri), to‘g‘risi
– он взял на себя ответственность.
"Yuziga tik qaradi" – он смотрел прямо в лицо emas, balki он смело
посмотрел ему в глаза.
Bu misollar so‘zma-so‘z yondashuv frazeologizmlarning haqiqiy ma’nosini
bera olmasligini ko‘rsatadi. O‘zbek tilidagi ba’zi iboralar va maqollar rus tilida
ekvivalentga ega emas, chunki ular muayyan milliy an’analar, urf-odatlar yoki tarixiy
tajribalar bilan bog‘liq. Misol uchun:
"Qo‘shning tinch – sen tinch" – rus tilida bu kabi fikr “Хороший сосед –
залог спокойной жизни” tarzida kontekstual tarzda berilishi mumkin.
"O‘t o‘chmasdan tutun chiqmaydi" – нет дыма без огня – bu yerda
ekvivalent to‘g‘ri topilgan.
Biroq, ba’zi maqollar faqat tavsifli yoki izohli tarjima orqali ifodalanadi.
Iboralar va maqollarni tarjima qilishda to‘g‘ri ekvivalentni topish muhim. Agar to‘g‘ri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
131
ekvivalent topilmasa, ibora ma’nosi rus tilidagi mavjud frazeologizm bilan
almashtiriladi. Masalan:
“Ko‘z ochib yumguncha” – “в мгновение ока”.
Tarjima jarayonida tavsifli tarjima usulidan ham foydalanishimiz mumkin. Bu
usulda agar ekvivalent mavjud bo‘lmasa, ibora ma’nosi bayon qilinadi. Masalan:
“Tili achchiq” – “он говорит резкие слова”.
“Yeyish uchun yashama, Yashsash uchun ye” – “Ешь просто –
проживёшь лет до ста”
Yana bir usullardan biri bu - izohli tarjima hisoblanadi. Bunda ibora asl holicha
qoldiriladi, izoh esa matn chetida yoki izohlar ro‘yxatida beriladi.
Matn ichida uchragan ayni bir maqol yoki matalni, idioma yoki so‘z o‘yinini
bit nechta tarjimon har xil tarjima qiladi. To‘g‘ri, ularning tarjimalari bir-biriga
o‘xshashi ham mumkin. Lekin ko‘pincha ular ma’lum darajada bir-biridan tafovut
qiladi. Buning sababi shuki, bir tarjimon ko‘chma ma’noli birikmani uning obrazli
asosini saqlagan holda tarjima qilishni ma’qul ko‘rsa, boshqasi uning o‘z tilida mavjud
muqobil varianti bilan berishni lozim topadi, yana boshqasi esa uni o‘zicha o‘ng‘ay
deb hisoblagan boshqa bir yo‘l bilan ag‘daradi.
1
Tarjimon nafaqat tilni, balki xalqning mentaliteti va madaniyatini ham yaxshi
bilishi lozim. Iboralarni to‘g‘ri talqin qilish — tarjimonning madaniy sezgirligi,
tajribasi va tafakkuriga bog‘liq. Har bir iborani tarjima qilishda kontekst, matn janri va
maqsadli auditoriya inobatga olinishi zarur.
Ushbu maqolada o‘zbekcha–ruscha frazeologik birliklarni tarjima qilishda
duch kelinadigan asosiy to‘siqlar va ularni yengish usullari tahlil qilindi. Tadqiqot
shuni ko‘rsatdiki, frazeologizmlarning semantik hamda madaniy qirralari so‘zma-so‘z
tarjimani qabul qilmaydi, chunki ular ko‘pincha metodologik ekvivalentlikdan ko‘ra
madaniy ekvivalentlikni talab etadi. Qiyosiy va tipologik yondashuvlar orqali iboralar,
maqollar va matallar tarjimasidagi semantik buzilishlar, madaniy kontekstlar mos
kelmasligi va ekvivalent topilmasligi kabi muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish
uchun quyidagi asosiy strategiyalar tavsiya etildi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
132
1. Madaniy-terminologik moslikni ta’minlash: frazeologizmning kelib chiqish
madaniyati va urf-odatlarini hisobga olib, kerak bo‘lsa, mos madaniy ekvivalent yoki
tavsifiy ifoda tanlash.
2. Semantik tahlil va modulyatsiya: frazeologizmning asosiy obrazli ma’nosini
aniqlab, tarjima tilida shunga mos semantik variantni tanlash yoki nuqtai nazarni
moslashtirish.
3. Izohli va tavsifiy tarjima: bevosita ekvivalent yo‘qligida frazeologizmni asl
holicha qoldirib, izoh qo‘shish yoki matn ichida tavsifli ifodalar orqali ma’noni
to‘liqlash.
4. Kommunikativ yondashuv: matn ohangini, mantiqiy oqimini va maqsadli
auditoriyaning madaniy kontekstini saqlash uchun fleksibil tarjima usullarini qo‘llash.
Yuqorida sanab o‘tilgan strategiyalar nafaqat ibora va maqollar ma’nosini
to‘g‘ri uzatishga, balki tarjima matnining tabiiyligiga, estetik va madaniy qiymatiga
ham hissa qo‘shadi. Shunday ekan, o‘zbek-rus frazeologik birliklar tarjimasida
muvaffaqiyatga erishish uchun tarjimonlar nafaqat lug‘aviy bilimlarni, balki
madaniyatlararo farqlarni chuqur anglash va ijodiy yondashuvni ham o‘zlashtirishi
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Masimova, L. (2010). “O‘zbek frazeologizmlari lug‘ati”. Toshkent: Sharq.
2.
“O‘zbek tilining iboralar izohli lug‘ati” (2015). Toshkent: Akademiya
nashriyoti.
3.
“Rus tilining frazeologik lug‘ati” (2012). Moskva: Russkiy yazyk.
4.
Abdullaeva, G. (2008). “Tarjima nazariyasi va amaliyoti”. Toshkent: Fan.
5.
Aliyeva, N. (2012). “Frazeologik birliklarni tarjimada izchillik va aniq
ekvivalent topish masalalari”, “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnal, №3, 112–120-betlar.
6.
Karimov, B. (2015). “Madaniy kontekst va tarjima: o‘zbekcha-ruscha
frazeologizmlar misolida”. Samarqand: “Istiqlol” nashriyoti.
7.
Mirzaev, S. & Isroilova, D. (2017). “Tilshunoslik: Frazeologiya va
tarjimshunoslik”. Andijon: “Kitob maktabi”.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
133
8.
Qodirov, E. (2019). “Frazeologizmlarning semantik tahlili”. Buxoro: “Sharq
yulduzi” nashriyoti.
9.
Rafiqova, M. (2020). “Tarjimada modulyatsiya va adaptatsiya usullari”,
“Xalqaro til tadqiqotlari” jurnal, 2-son, 45–54-betlar.
10.
Sattorov, J. (2018). “Transpozitsiya va sinonimik tarjima yondashuvi”.
Toshkent: “Ilm ziyo”.
