MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
96
NUTQ FAOLIYATI TURLARINI O‘RGATISHNING NAZARIY VA
AMALIY ASOSLARI
Maqola yozuvchi Tulqinova Marziyaxon
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBA;Qodirova Nargizaxon
Annotatsiya (UZ): Ushbu maqolada nutq faoliyatining asosiy turlari — tinglab
tushunish, o‘qish, yozish va og‘zaki nutqning o‘ziga xos xususiyatlari, ularni o‘qitish
metodikasi va samaradorligini oshirish usullari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, nutq
faoliyatini rivojlantirishda kommunikativ yondashuv, integratsiyalashgan o‘qitish va
individual strategiyalar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: nutq faoliyati, tinglab tushunish, o‘qish, yozish, og‘zaki nutq,
kommunikativ yondashuv, metodika.
Annotation (EN): This article analyzes the main types of speech activity —
listening, reading, writing, and speaking — and discusses the methodology of teaching
each skill effectively. It also highlights the importance of communicative approaches,
integrated teaching strategies, and learner-centered methods in the development of
speech competence.
Keywords:
speech
activity,
listening,
reading,
writing,
speaking,
communicative approach, methodology.
Аннотация (RU): В статье рассматриваются основные виды речевой
деятельности — аудирование, чтение, письмо и устная речь. Особое внимание
уделено методике преподавания каждого вида, коммуникативному подходу,
интегрированному обучению и индивидуализации в процессе развития речевых
навыков.
Ключевые слова: речевая деятельность, аудирование, чтение, письмо,
устная речь, коммуникативный подход, методика.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
97
Kirish
Til — bu muloqot vositasi. Har qanday tilni o‘rganishda nutq faoliyati turlarini
o‘zlashtirish muhim bosqich hisoblanadi. Til bilimini mukammallashtirish nafaqat
grammatik qoidalarni bilish, balki uni to‘g‘ri va erkin qo‘llay olish bilan belgilanadi.
Shu boisdan, til o‘rgatishda nutq faoliyatining barcha turlarini — tinglash, o‘qish,
yozish va gapirishni tizimli va uzviy tarzda o‘rgatish talab etiladi. Ushbu maqolada bu
jarayonning metodik asoslari va samarali yondashuvlar tahlil qilinadi.
Asosiy qism
1. Nutq faoliyati tushunchasi va uning ahamiyati
Nutq faoliyati — bu insonning tilda ifodalangan fikrni qabul qilish va
ifodalashdagi faol ishtirokidir. U o‘zaro bog‘liq to‘rt asosiy turdan iborat:
Tinglab tushunish
(receptiv)
O‘qish
(receptiv)
Gapirish
(produktiv)
Yozish
(produktiv)
Bu turlar bir-birini to‘ldiradi va integratsiyalashgan holda o‘rgatilganda,
o‘rganuvchining til kompetensiyasi kompleks rivojlanadi.
2. Tinglab tushunishni o‘rgatish metodikasi
Tinglab tushunish ko‘nikmasi orqali o‘quvchi nutqni eshitish va mazmunni
aniqlashni o‘rganadi. Uni rivojlantirish uchun quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
Dialoglar va audio matnlar asosida ishlash
Eshitgan matnga savol-javoblar tayyorlash
Informatsion kognitiv topshiriqlar berish
Maslahat
: Bosqichma-bosqich murakkablashib boruvchi audio materiallardan
foydalanish tinglov ko‘nikmasini mustahkamlaydi.
3. O‘qish ko‘nikmasini shakllantirish
O‘qish — tilni o‘rganishda eng muhim vositalardan biridir. O‘qish faoliyatida
quyidagi bosqichlar mavjud:
So‘z boyligini oshirish
Matnni umumiy mazmunini anglash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
98
Detallarga e’tibor berish
Matn asosida tahliliy savollarga javob berish
Usullar
: Annotatsiya tuzish, qisqa hikoyalar va maqolalar o‘qish, so‘z izlash,
mavzuga doir savollarga javob yozish.
4. Gapirish faoliyatini rivojlantirish
Gapirish — faol va produktiv nutq shaklidir. Til o‘rganishda eng ko‘p
muammoli sohalardan biri bo‘lib, o‘quvchilar odatda erkin gapira olishda qiynaladilar.
Samarali metodlar
:
Rol o‘ynash (dialoglar)
Erkin fikr bildirish mashqlari
Muloqotli topshiriqlar (intervyu, bahs)
Maslahat
: Erkin va ijtimoiy kontekstli mashqlar orqali o‘quvchi o‘z fikrini
to‘g‘ri, mantiqan bayon qilishga o‘rganadi.
5. Yozma nutqni o‘rgatish
Yozma nutq — grammatik va stilistik jihatdan to‘g‘ri, mantiqiy fikr bayoni
orqali amalga oshiriladi. Uni rivojlantirish bosqichlari:
Reja asosida yozish
Gap qurilishi va uslubni o‘rganish
Matnni tahrirlash
Yondashuvlar
:
Diktant va qisqa insholar
E-pochta va xat yozish mashqlari
Erkin mavzuda esse
6. Integratsiyalashgan yondashuv
Nutq faoliyatining turlari alohida emas, balki birgalikda, uzviy holda
o‘rgatilganda samarali natija beradi. Masalan, matnni o‘qish, so‘ng muhokama qilish
va yozma fikr bildirish kabi bosqichlar birgalikda qo‘llanilishi mumkin.
7. Kommunikativ va zamonaviy metodlar
Zamonaviy til o‘qitishda quyidagi metodlar keng qo‘llanilmoqda:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
99
CLT (Communicative Language Teaching)
– tilni real hayotdagi
vazifalar orqali o‘rgatish.
Task-Based Learning
– topshiriq asosida faoliyat yuritish.
Blended learning
– onlayn va an’anaviy o‘qitish uyg‘unligi.
Bu metodlar o‘quvchini markazga qo‘ygan holda faol ishtirokni
rag‘batlantiradi.
Xulosa
Nutq faoliyatining to‘rtta asosiy turini izchil, tizimli va uzviy o‘rgatish orqali
o‘quvchi to‘laqonli til kompetensiyasiga ega bo‘ladi. Har bir faoliyat turi o‘ziga xos
yondashuvlarni talab qilsa-da, ular orasidagi uzviylikni saqlab qolish muhimdir.
Kommunikativ va integratsiyalashgan metodlardan foydalanish esa ta’lim jarayonini
samarali, interaktiv va foydali qiladi. O‘qituvchi esa o‘quvchining ehtiyojlariga mos
metodikani tanlay olishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Xolmatova M. “Nutq madaniyati va uslub”, Toshkent, 2020.
2.
Brown, H. D. “Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy”, Pearson, 2015.
3.
Richards J. C., Rodgers T. S. “Approaches and Methods in Language Teaching”,
Cambridge University Press, 2014.
4.
Nunan D. “Language Teaching Methodology”, Prentice Hall, 1991.
5.
Qodirova G. “Nutq faoliyatini o‘rgatishda zamonaviy yondashuvlar”, O‘zDJTU
maqolalari to‘plami, 2022.
