MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
310
TARJIMA AMALIYOTINING MUAMMOLARI VA TAHLIL
METODLARI MASHQLARDA
Dadaxonov Dilshodbek Murodjon o’g’li
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Qodirova Nargizaxon
Kirish
Bugungi
kunda
tarjimashunoslik
nafaqat
tilshunoslik,
balki
madaniyatshunoslik, muloqot nazariyasi, pragmatika va psixolingvistika kabi fanlar
bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanmoqda. Tarjimani o‘rganish nafaqat nazariy, balki
amaliy asosda ham chuqur tahlil etilishi kerak. Ayniqsa, tarjima amaliyoti mashqlari
orqali tarjimonlarning malakasini oshirish, tarjima jarayonidagi asosiy muammolarni
aniqlash va ularni hal etish metodlarini ishlab chiqish tarjimashunoslik fanining
dolzarb yo‘nalishidir.
Mazkur maqolada tarjima amaliyotidagi asosiy muammolar, ularning
sabablari, tahlil qilish metodlari va mashqlarda qo‘llanishi bo‘yicha batafsil fikr
yuritiladi. Shuningdek, talabalar uchun maxsus ishlab chiqilgan mashqlar asosida tahlil
qilinadi.
1. Tarjima amaliyotida uchraydigan muammolar
Tarjima jarayoni bir qarashda sodda ko‘rinsa-da, aslida juda murakkab, ko‘p
bosqichli va ko‘p omillarga bog‘liq jarayondir. U quyidagi asosiy muammolarni o‘z
ichiga oladi:
1.1. Leksik muammolar
Turli tillarda bir xil ma’noga ega bo‘lgan so‘zlar bo‘lishi mumkin, biroq
ularning ishlatilish konteksti yoki emotsional rang-barangligi farq qilishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
311
Masalan, ingliz tilidagi “clever” so‘zining o‘zbek tilidagi muqobili vaziyatga qarab
“aqlli”, “zirak”, “chaqqon” bo‘lishi mumkin.
1.2. Grammatik mos kelmaslik
Turli tillarda gap qurilishi, zamon va kishilik olmoshlari bir-biridan sezilarli
darajada farqlanadi. Shu bois grammatik jihatdan to‘g‘ri tarjima qilish uchun tarjimon
sintaktik tahlil qilish ko‘nikmasiga ega bo‘lishi kerak.
1.3. Stilistik muammolar
Tarjimada uslubiy jihatdan matn ohangini, muallif uslubini saqlab qolish juda
muhim. Bu ayniqsa badiiy tarjimada dolzarb bo‘ladi. Stilistik moslikni ta’minlash
tarjimonning ijodiy qobiliyatini talab etadi.
1.4. Madaniy tafovutlar
Har bir til o‘z milliy madaniyatiga tayangan holda shakllanadi. Shu sababli,
tarjimada madaniyatga xos iboralarni to‘g‘ri izohlash yoki ularni ekvivalent
variantlarga almashtirish kerak bo‘ladi.
1.5. Konnotatsiya va pragmatik xatoliklar
So‘zlarning ma’noviy zaxirasi turlicha bo‘lishi mumkin. Ularning konnotativ
ma’nosi (ya’ni, emotsional-psixologik yo‘nalishi) har doim ham bevosita tarjima
qilinmaydi. Masalan, “cheap” so‘zining "arzon" degan tarjimasi pragmatik jihatdan
salbiy konnotatsiyani ham ifodalaydi.
2. Tarjima amaliyotini tahlil qilish metodlari
Tarjimani o‘rgatishda va takomillashtirishda qo‘llaniladigan metodlar
quyidagilar:
2.1. Kontrastiv tahlil metodi
Ikki yoki undan ortiq tillarning leksik, grammatik va stilistik jihatlari
solishtiriladi. Bu metod orqali tarjima xatoliklarining kelib chiqish sabablari
aniqlanadi.
2.2. Xatoliklar tahlili (Error analysis)
Tarjima mashqlarida talabalar tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatoliklar sinchiklab
tahlil qilinadi. Har bir xatolikning sababi va oqibatlari o‘rganiladi hamda bartaraf etish
yo‘llari ko‘rsatiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
312
2.3. Tahliliy tarjima metodi
Bu metodda har bir matn birliklari (so‘z, ibora, gap) semantik, grammatik va
stilistik jihatdan alohida tahlil qilinadi. Har bir tarjima qarori izohlanadi.
2.4. Didaktik metod
Talabalar bilim darajasiga qarab bosqichma-bosqich mashqlar tuziladi. Dastlab
sodda jumlalar, so‘ng esa murakkab badiiy yoki ijtimoiy-siyosiy matnlar ustida
ishlanadi.
3. Mashqlar asosida tahlil
Misol 1:
Original:
“Globalization affects every aspect of modern life.”
Talaba tarjimasi: “Globallashuv zamonaviy hayotning har tomoniga ta’sir ko‘rsatadi.”
Tahlil: Grammatik jihatdan to‘g‘ri, lekin stilistik jihatdan yanada silliq variant —
“Globallashuv zamonaviy hayotning barcha jabhalariga ta’sir ko‘rsatmoqda.”
Misol 2:
Original:
“He is a man of principle.”
Talaba tarjimasi: “U printsipga ega
erkak.”
Tahlil: Lug‘aviy tarjima noto‘g‘ri. To‘g‘ri variant: “U prinsipial odam.”
Misol 3:
Original:
“The early bird catches the worm.”
Talaba tarjimasi: “Erta uyg‘ongan
qush chuvalchangni tutadi.”Tahlil: So‘zma-so‘z tarjima ma’noni bermaydi. Idiomatik
variant: “Kim erta tursa, o‘sha yutadi.”
4. Talabalar uchun metodik tavsiyalar
1.
Har bir mashqdan so‘ng tahliliy izoh yozilishi kerak.
2.
Tarjima variantlari solishtirilib, eng maqbul echim tanlanadi.
3.
Mashqlarda stilistik muvofiqlik, pragmatik maqsad va kontekstga alohida
e’tibor berilishi kerak.
4.
Har bir xatolik alohida o‘rganilib, uni takrorlamaslik uchun xulosa
chiqarilishi kerak.
Xulosa
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
313
Tarjima amaliyoti — tarjimonlik malakasining asosiy shakllanuvchi
bosqichidir. Unda uchraydigan muammolarni aniqlash va tahlil qilish orqali tarjima
sifatini oshirish mumkin. Bu esa zamonaviy tarjimonlarni tayyorlashda tahliliy
yondashuv metodlaridan keng foydalanishni talab qiladi. Mashq asosida olib
boriladigan tahlillar nafaqat tarjima ko‘nikmasini rivojlantiradi, balki lingvistik
tafakkurni kengaytiradi, tanqidiy fikrlashni shakllantiradi va madaniyatlararo
muloqotda aniqlikni ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Komissarov V.N. “Tarjimashunoslik asoslari”, Moskva, 2002.
2.
Newmark P. “A Textbook of Translation”, Prentice Hall, 1988.
3.
Hatim B., Mason I. “Discourse and the Translator”, Longman, 1990.
4.
Abdullayeva D. “Tarjimashunoslik: Nazariya va amaliyot”, Toshkent, 2019.
5.
Baker M. “In Other Words: A Coursebook on Translation”, Routledge, 2011.
6.
Shukurov S. “Tarjima va tarjimon: O‘quv qo‘llanma”, Toshkent, 2020.
7.
G‘ulomov G. “Til va tarjima”, Toshkent, 2018.
8.
Catford J.C. “A Linguistic Theory of Translation”, Oxford University Press,
1965.
