MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
293
TARJIMADA GRAMMATIK MASALALAR
Maqola yozuvchi;To’lanboyeva Mohiraxon
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Qodirova Nargizaxon
Annotatsiya: Ushbu maqolada tarjima amaliyotida uchraydigan asosiy
grammatik muammolar chuqur tahlil qilinadi. Zamonlar mosligi, so'z turkumlari,
sintaktik qurilishdagi tafovutlar, olmoshlar va fe’l shakllarining funksional
xususiyatlari tarjimaning aniqligi va mazmuniga qanday ta’sir ko‘rsatishi izohlanadi.
Kalit so‘zlar: Tarjima, grammatika, sintaksis, morfologiya, zamon, fe’l, olmosh
Аннотация: В статье рассматриваются основные грамматические
проблемы, возникающие в процессе перевода. Анализируются согласование
времён, различия в структуре предложений, использование местоимений и
функции глаголов в контексте перевода.
Ключевые слова: перевод, грамматика, синтаксис, морфология, время,
глагол, местоимение
Annotation: This article explores the main grammatical issues encountered in
translation practice. It analyzes tense agreement, sentence structure differences, the
use of pronouns, and the functional aspects of verbs in translation accuracy and
meaning.
Keywords: translation, grammar, syntax, morphology, tense, verb, pronoun
Kirish
Tarjima — bu ikki yoki undan ortiq tillar o‘rtasidagi ko‘prik bo‘lib, nafaqat
leksik birliklar, balki grammatik strukturalarning ham aniq va mos holda aks
ettirilishini talab etadi. Grammatika tilda so‘zlar qanday bog‘lanishini, gaplar qanday
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
294
tuzilishini, qanday ma’no yuki borligini belgilaydi. Shuning uchun tarjimada
grammatik masalalar muhim o‘rin egallaydi.
1. Zamonlar mosligi va tafovutlari
Ingliz, nemis yoki fransuz tillarida zamonlar tizimi o‘zbek tiliga nisbatan
ko‘proq va murakkabroq hisoblanadi. Masalan, ingliz tilidagi "Present Perfect" o‘zbek
tilida aniq zamon shakliga ega emas va kontekstga qarab tarjima qilinadi: "He has
gone" — "U ketgan" yoki "U hozir yo‘q".
2. So‘z turkumlaridagi tafovutlar
Tarjimada ot, fe’l, sifat, ravishlarning to‘g‘ri tanlanishi matnning to‘g‘ri
anglanishiga xizmat qiladi. Masalan, ingliz tilidagi "running water" iborasi bevosita
tarjima qilinsa, "yugurayotgan suv" degan kulgili ma’no chiqadi, to‘g‘risi esa
"oqayotgan suv" bo‘ladi.
3. Sintaktik qurilishdagi tafovutlar
O‘zbek tilida gap tuzilmasi nisbatan erkin bo‘lsa-da, ingliz tilida qat’iy so‘z
tartibi mavjud (SVO). Masalan: "She gave him the book" — bu gapni o‘zbek tilida "U
unga kitob berdi" deb tarjima qilish mumkin. Biroq, tarjimon sintaktik parallelizmni
saqlashga harakat qilishi kerak.
4. Olmoshlar va bog‘lovchilar
Ko‘p hollarda ingliz tilida olmoshlar aniq ishlatilsa-da, o‘zbek tilida ular
ko‘pincha kontekstdan tushuniladi va tushirib yuboriladi. Tarjimada esa bu
noaniqlikka olib kelishi mumkin. Masalan: "She told him that she was late" — "U unga
kechikkanini aytdi". Bu yerda ikki marta "u" ishlatilgani sababli kim kechikkanini
aniqlash qiyin.
5. Fe’l shakllari va modallik
Fe’llar o‘zbek tilida sodda ko‘rinishga ega bo‘lsa-da, ingliz tilida ular zamon,
shaxs, mayl, nisbatga ko‘ra murakkab shakllarda bo‘ladi. Ayniqsa, modallik
bildiruvchi fe’llar tarjimada muhim ahamiyatga ega: must, can, should, may, might —
bularning har biri o‘ziga xos ma’no va konnotatsiyaga ega.
6. Ko‘plik va birlikdagi tafovut
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
295
Ingliz tilida otlar birlik va ko‘plikda aniq farqlanadi: book — books. O‘zbek
tilida esa ko‘plikni ifodalovchi "-lar" qo‘shimchasi har doim ham ishlatilmaydi.
Masalan: "Children play" — "Bolalar o‘ynaydi", lekin ba’zan "bolalar" so‘zi yetarli
bo‘lishi mumkin.
7. Tushunilmagan grammatik birliklar
Tarjimada ba’zan grammatik birliklarning funktsiyasi tushunilmasa, matn
noto‘g‘ri tarjima qilinadi. Ayniqsa, passiv shakllar (is done, was made) va gerundial
iboralar (by doing, after reading) tarjimada muhim. Misol: "The book was written by
him" — "Kitob u tomonidan yozilgan".
8. Tarjima amaliyotida grammatik tahlilning roli
Tarjimon grammatik strukturalarni yaxshi bilmasa, ayniqsa murakkab
matnlarni tarjima qilishda qiynaladi. Shuning uchun tarjima darslarida har bir
grammatik birlikni alohida tahlil qilish, mashqlar bilan mustahkamlash zarur.
Xulosa
Grammatik moslik tarjimaning aniqligi, silliqligi va tushunarliligini
ta’minlaydi. Zamonlar, so‘z tartibi, fe’l shakllari, olmoshlar va boshqa grammatik
elementlar tarjima sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois tarjimon uchun
grammatik bilimlar asosiy ko‘nikmalardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Vinay J.P., Darbelnet J. Comparative Stylistics of French and English. John
Benjamins, 1995.
2.
Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge, 2011.
3.
Komissarov V.N. Teoriya perevoda. M.: Izdatelstvo LKI, 2007.
4.
Sodiqov A. Tarjima nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: TDPU, 2020.
5.
Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge University
Press, 2010.
