MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
397
TARJIMADA MILLIY KOLORITNI QAYTA YARATISH
AMALIYOTI. MILLIY O‘ZIGA XOS SO‘ZLAR – REALIYALAR
TARJIMASI USTIDA ISHLASH. TARJIMADA GRAMMATIK
MASALALAR
Maqola yozuvchi;To’lqinova Marziyaxon
ADCHTI Roman german va slavyan tillari fakulteti
nemis tili yo’nalishi 4-kurs 401-kurs talabasi
ILMIY RAHBAR:Qodirova Nargizaxon
Annotatsiya: Ushbu maqolada tarjimada milliy koloritni to‘laqonli yetkazish
amaliyoti, milliy o‘ziga xos so‘zlar – realiyalar tarjimasida duch kelinadigan
muammolar va ularni yechish yo‘llari, shuningdek, grammatik masalalarning tarjima
jarayoniga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Misollar asosida realiyalar
tarjimasining strategiyalari, grammatik strukturalarning moslashtirilishi va milliy
madaniyatni aks ettiruvchi unsurlarni asarda saqlab qolish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Uzbek: tarjima, milliy kolorit, realiyalar, grammatik moslik,
madaniyatlararo aloqalar
English: translation, national color, realia, grammatical equivalence,
intercultural communication
Русский: перевод, национальный колорит, реалии, грамматические
особенности, межкультурная коммуникация
Kirish
Bugungi globallashuv davrida tarjima faqat tilshunoslik emas, balki
madaniyatlararo muloqot vositasi sifatida ham alohida ahamiyat kasb etmoqda.
Xususan, milliy koloritni ifodalovchi realiyalar – ya’ni muayyan xalqning hayot
tarziga, madaniyatiga, urf-odatlariga xos bo‘lgan leksik birliklar tarjimada eng
murakkab masalalardan biri hisoblanadi. Bunday so‘zlarni tarjima qilish nafaqat tilni
bilishni, balki madaniy tafakkurni ham talab etadi. Shuningdek, grammatik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
398
tuzilmalarning mos tushishi ham tarjimaning tabiiyligi va ravonligini ta’minlovchi
omildir.
Asosiy qism
1. Milliy kolorit tushunchasi va uning tarjimadagi roli
Milliy kolorit – bu tilga xos bo‘lgan, shu xalqning madaniy merosi, urf-odati,
tarixiy tajribasini ifodalovchi lingvistik birliklarning yig‘indisidir. Bunga qo‘shiq va
maqollar, xalq og‘zaki ijodi namunalaridagi obrazlar, ovqat nomlari, kiyim-kechaklar,
marosimlar va boshqa madaniy atributlar kiradi.
Tarjimada ushbu elementlarni iloji boricha asl holicha yoki mazmuniy jihatdan
saqlab qolish – asarning madaniy ruhi yo‘qolmasligi uchun muhimdir. Chunki milliy
kolorit, ayni paytda, matnning ideologik va estetik yukini ham tashiydi.
2. Realiyalarning tarjimada o‘rni va muammolari
Realiyalar
– bu boshqa tillarda aynan muqobili bo‘lmagan, muayyan millat
hayotiga xos bo‘lgan leksik birliklardir (masalan: “do‘ppi”, “sumalak”, “osh”,
“yurtdosh”, “shashmaqom” va h.k.).
Tarjimada realiyalarni berishda uch asosiy strategiya qo‘llaniladi:
Transliteratsiya
: So‘zning shakli saqlanadi (masalan,
plov
,
do‘ppi
).
Izohli tarjima
: So‘zga qisqacha tushuntirish qo‘shiladi (masalan:
sumalak – Uzbek traditional wheat-based dessert
).
Funksional muqobil
: Mazmuni yaqin boshqa so‘z bilan
almashtiriladi (masalan: “nonushta” o‘rniga “breakfast”).
Har bir usulning afzalliklari va cheklovlari mavjud. Masalan, izohli tarjima
matnni og‘irlashtirishi mumkin, transliteratsiya esa o‘quvchiga begona tuyulishi
mumkin. Shu sababli kontekstga qarab yondashuv tanlanadi.
3. Tarjimada grammatik moslik masalalari
Til strukturasi har doim ham bir xil bo‘lmaydi. Masalan, o‘zbek tilidagi ergash
gaplar yoki bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ingliz yoki rus tiliga tarjima qilinayotganda
grammatik qayta tuzishni talab qiladi.
Misol:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
399
O‘zbek tilida:
U kechikdi, sababi yo‘lda tirbandlik bo‘lgan.
Ingliz tilida:
He was late because there was a traffic jam on the road.
Bu yerda grammatik moslikni saqlash uchun
sababi
biriktiruvchi bo‘lib
ishlatilgan va ingliz tiliga
because
bilan moslashtirilgan.
Shuningdek, o‘zbek tilidagi affikslar (–chi, –lik, –dor) va egalik qo‘shimchalari
tarjimada maxsus struktura orqali ifodalanadi.
Masalan:
Kitobxonlik
→
reading habit
Xonandachilik
→
singing profession
Shu kabi grammatik kategoriyalar tarjimada mos tuzilmalarga ega bo‘lishi
zarur.
4. Tarjimada madaniy adekvatlik va o‘quvchi uchun qulaylik
Ba’zida milliy koloritni to‘liq saqlash o‘quvchining matnni tushunishini
qiyinlashtirishi mumkin. Shunday holatlarda tarjimon madaniy adekvatlik tamoyiliga
asoslanib, realiyani tushunarli variant bilan almashtiradi, lekin u holda milliy ruhi
kamayib ketishi mumkin. Shu bois tarjimon doimo muvozanatni saqlashi kerak:
madaniy muvofiqlik
va
lingvistik aniqlik
.
Xulosa
Tarjima – bu nafaqat so‘zlarni tilma-til o‘girish, balki madaniyatni, ruhiyatni,
mentalitetni boshqa til vositasida ifodalash san’atidir. Milliy koloritni to‘liq qayta
yaratish, realiyalarni izchil tarjima qilish, grammatik moslikni saqlash tarjimonning
yuksak mahoratini talab etadi. Bunda tarjimon o‘quvchiga begona bo‘lmagan, lekin
milliylikni yo‘qotmagan muvozanatli matn yaratishga intilishi lozim. Tarjimada aynan
mana shunday nozik jihatlar tarjimaning san’at darajasiga ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Komissarov V.N. “Teoriya perevoda.” – Moskva: Visshaya shkola, 1990.
2.
Nida E., Taber Ch. “The Theory and Practice of Translation.” – Leiden:
Brill, 1982.
3.
Karimov A. “Tarjimashunoslik asoslari.” – Toshkent: O‘zMU, 2015.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–1_ Май –2025
400
4.
Baker M. “In Other Words: A Coursebook on Translation.” – London:
Routledge, 2011.
5.
Abdullayeva G. “Lingvistik madaniyatlararo kommunikatsiya va
tarjima.” – Samarqand: 2020.
