MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
398
“HIBATUL-HAQOYIQ” ASARINING ILMIY- MA’RIFIY
AHAMIYATI
Andijon davlat pedagogika instituti O’zbek tili va adabiyoti kafedrasi
o’qituvchisi Karimova Dilobod Halimovna
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi talabasi Mashrabboyeva Diyora
Annotatsiya. Ushbu maqolada XII asr turkiy adabiyotining yirik
namoyandalaridan biri Ahmad Yugnakiy va uning “Hibatul-haqoyiq” nomli didaktik
dostoni tahlil qilinadi. Asarda muallifning axloqiy, diniy va tasavvufiy qarashlari, xalq
orasida ma’naviy tarbiya berish yo‘lidagi sa’y-harakatlari yoritilgan. Maqolada
“Hibatul-haqoyiq” asarining mazmuni, g‘ oya va tuzilishi, tili va uslubi, tarixiy-
adabiy o‘rni chuqur o‘rganilib, uning o‘zbek adabiyoti taraqqiyotidagi o‘rni
baholanadi. Shuningdek, dostonning zamonaviy davrda axloqiy tarbiya vositasi
sifatida tutgan o‘rni ham alohida ta’kidlanadi. Maqola Ahmad Yugnakiy merosining
bugungi yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyatini ochib berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: Ahmad Yugnakiy, Hibatul-haqoyiq, didaktik doston, tasavvuf,
axloq, o‘zbek adabiyoti, turkiy til, ma’naviy tarbiya.
Annotation.This article explores Ahmad Yugnaki, one of the prominent
figures of 12th-century Turkic literature, and his didactic poem “Hibat al-Haqa’iq”
("The Gift of Truths"). The study analyzes the author’s ethical, religious, and Sufi
views, as well as his efforts in moral education among the people. The content, ideas,
structure, language, and style of the poem are examined in depth, highlighting its
historical and literary significance in the development of Uzbek literature.
Furthermore, the paper emphasizes the relevance of this work in modern times,
especially as a tool for moral upbringing. The article aims to uncover the
contemporary importance of Ahmad Yugnaki’s legacy in educating the younger
generation.
Keywords: Ahmad Yugnaki, Hibat al-Haqa’iq, didactic poem, Sufism,
ethics, Uzbek literature, Turkic language, moral education.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
399
Аннотация.В данной статье рассматривается творчество Ахмада
Югнаки — одного из выдающихся представителей тюркской литературы XII
века — и его дидактическая поэма «Хибат аль-Хакаик» («Дар истины»).
Анализируются религиозно-нравственные и суфийские взгляды автора, а также
его деятельность по духовному воспитанию народа. Особое внимание уделяется
содержанию, идеям, структуре, языку и стилю поэмы, а также её историко-
литературной значимости в развитии узбекской литературы. В статье
подчеркивается актуальность произведения в современном обществе как
средства нравственного воспитания. Работа направлена на раскрытие
значения наследия Ахмада Югнаки в воспитании молодого поколения.
Ключевые слова: Ахмад Югнаки, Хибат аль-Хакаик, дидактическая
поэма, суфизм, этика, узбекская литература, тюркский язык, нравственное
воспитание.
O‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos o‘rin egallagan ko‘plab
mutafakkirlar bo‘lib, ular orasida XII asrda yashagan Ahmad Yugnakiy alohida ajralib
turadi. U xalq orasida “axloq ustozlaridan biri” sifatida tanilgan. Uning yagona yetib
kelgan asari “Hibatul-haqoyiq” bo‘lib, bu doston diniy, axloqiy va tasavvufiy jihatdan
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada Ahmad Yugnakiy shaxsiyati, “Hibatul-
haqoyiq” asarining mazmuni, tili, poetikasi, tarixiy va ilmiy ahamiyati, shuningdek,
uning bugungi davrdagi o‘rni keng muhokama qilinadi.
Ahmad Yugnakiy hayoti haqida yozma manbalar kam bo‘lsa-da, u o‘z asarida
o‘zini «faqir Ahmad ibn Mahmud Yugnokiy» deb tanishtiradi. Bu ismlar orqali uning
otasining ismi Mahmud bo‘lganini, o‘zi esa Yugnak (Yugnak) degan joyda tug‘
ilganini anglash mumkin. Yugnok shahri O‘rta Osiyoda, aniqrog‘i Farg‘ona vodiysi
yoki Qashqadaryo hududlariga yaqin joyda joylashgan qadimiy shaharlardan biri
bo‘lgan. U ilm-fan, axloq va diniy tarbiya yo‘lida o‘zini ba‘ ishlagan, tasavvufga yaqin
fikrlari bilan tanilgan.
1
Ahmad Yugnakiydan bizgacha yetib kelgan yagona asar bu
“Hibatul-haqoyiq” bo‘lsa-da, bu asarning o‘zi uning ulug‘ siymosi va ilmiy darajasini
isbotlash uchun yetarlidir. Asarda muallifning chuqur diniy bilimga, arab va fors
1
Mallaev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1976.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
400
adabiyoti bilan tanish “Hibatul-haqoyiq” arabcha ifoda bo‘lib, “Haqiqatlar tuhfası”
degan ma’noni anglatadi. Nomidan ham ko‘rinib turibdiki, asar haqiqatlarni, ya’ni eng
muhim hayotiy, axloqiy va diniy haqiqatlarni o‘quvchiga tuhfa sifatida yetkazish
maqsadida yozilgan.bo‘lganiga ishora qiluvchi ko‘plab dalillar mavjud. Asar taxminan
1800 baytdan iborat bo‘lib, aruz vaznida yozilgan.
2
Har bir bayt alohida nasihat yoki
g‘oyani ifoda etadi. Muallif asarni bob-boblarga bo‘lmagan, lekin mazmunan uni
quyidagi yo‘nalishlarga ajratish mumkin:
Ilm va donishmandlikka da’vat, sabr, qanoat, tavba, shukr kabi axloqiy
fazilatlar ; nafsni tiyish, dunyoga ruju qo‘ymaslik, haqiqatni izlash va Allohga
yaqinlashish. “Hibatul-haqoyiq” axloqiy pand-nasihatlar asari bo‘lib, asarda xalqni
to‘g‘ ri yo‘lga boshlash, ularni ilohiy nur bilan yo‘g‘ urish maqsad qilingan. Shoir
oddiy xalq tilida, murakkab diniy falsafani oson va tushunarli uslubda bayon qiladi.
Asarning boshidan to oxirigacha ilm va ma’rifatning ahamiyati alohida o‘rin egallaydi.
Shoirga ko‘ra, ilm – zulmatni yorituvchi nur, jaholatdan najot yo‘lidir. Ilm egasi inson
faqat dunyo hayotida emas, balki oxiratda ham saodat topadi. Ahmad Yugnakiy o‘z
asarida insonni halollik, adolat, sabr, rostgo‘ylik, shukr va qanoat kabi fazilatlarga
chorlaydi. U har bir ijtimoiy qatlam vakilini o‘z burchini ado etishga chaqiradi.
“Hibatul-haqoyiq”da islom dini asoslari, Allohga bo‘lgan muhabbat, tavba, iymon va
ibodat, oxiratga tayyorgarlik kabi tushunchalar sodda, ammo chuqur falsafiy
mazmunda berilgan.
3
Asar tasavvufiy ruhda yozilgan bo‘lib, unda insonning ichki
dunyosini poklash, nafsni yengish va ruhiy yuksalish asosiy yo‘nalish sifatida
belgilanadi.Masalan:
БИРИНЧИ БУЛИМ: ИЛМ МАНФААТИЖАХОЛАТНИНГ ЗАРАРИ
ХАКИДА Билим хакда сузлаи, эи дуст, кулоксол,
Илмлига якин юр, ундан ибрат ол.
Билим билан очилур саодатга иул,
Бахт иулини изла, дустим, бахтли бул.
Билимли кишилар тилла динордур,
2
Ахмад Югнаки. Хибатул-ҳақойиқ. Таржима, таҳрир ва изоҳлар: Ҳ. Сулоймонов. – Тошкент: Фан, 1983.
3
Ҳайитметов А. Ўзбек адабиётининг маънавий манбалари. – Тошкент: Фан, 1972.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
401
Илмсиз, жохил одам эл ичра хордур.
Билимли хотинлар эркак билан тенг,
Илмсиз эркакни мисли хотин, денг.
“Hibatul-haqoyiq” o‘z davrida fors va arab tillari ustun bo‘lgan bir paytda
xalq tilida, ya’ni turkiy tilida yozilishi bilan ahamiyatlidir. Bu holat o‘zbek tilining
adabiy til sifatida shakllanishida muhim qadamlardan biri hisoblanadi. Ahmad
Yugnakiy Yusuf Xos Hojib boshlab bergan didaktik nasihatnoma janrini davom
ettirgan. Bu an’ana keyinchalik Alisher Navoiy ijodida ham o‘z aksini topgan.
4
“Hibat ul-haqoyiq” yozma manbaining to'liq nusxalaridan biri Hirotda, XV
asrda qadimgi uyg‘ur yozuvi asosida ko‘chirilgan, asarning ikkinchi to‘liq nusxasi
1480-yilda Istanbulda Abdurazzoq Baxshi tomonidan arab yozuvi bilan ko‘chirilgan.
Dostonning arab yozuvi bilan ko‘chirilgan uchinchi nusxasi XVI asr boshlariga
mansub. ‘’Hibat ul-haqoyiq’’ning asosiy nusxalari Turkiya kutubxonalarida, ayrim
parchalardan iborat bir nusxasi Berlinda saqlanmoqda. Asar 256 bayt, ya'ni 512
misradan iborat. G‘azal va to‘rtliklar she'r shaklida yozilgan. Adib Ahmad Yugnakiy
ham boshqa o‘tgan buyuklar kabi Allohni madh etish bilan boshlaydi.
ТАНГРИНИНГ МАДХИ ХАКИДА
Тангрим, сенга хамду сано аитаман,
Рахмингдан умидвор минг бир катла ман.
Гунохкор тил сано аита олурму?
Узинг кумак бергил,..ночор колурму?
Жонли-жонсиз, борликучган-югурган,
Сенинг борлихингга гувохлик берган.
Бир нарса ичинда минглаб далил бор,
Сенинг борлигингни хар вакт далиллар...
4
Rustamov A. Ahmad Yugnakiyning "Hibatul-haqoyiq" asari va uning badiiy xususiyatlari. // O‘zbek tili va adabiyoti
jurnali. – 1998. – №4. – B. 45–52.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
402
1972-yilda filologiya fanlari doktori, qadimshunos, turkolog olim Qozoqboy
Mahmudov ‘’Hibat ul-haqoyiq’’ning akademik nashrini chop ettirdi. Unda olim
dostonning asli, nasriy bayoni, tahliliy matn, izohli lug‘at hamda grammatik va fonetik
tahlilni amalga oshirgan. Shu paytgacha "Hibat ul-haqoyiq" dostoni bugungi o'zbek
tiliga she'riy tarjima qilinmagan edi.
Bugungi kunda “Hibatul-haqoyiq” maktab va oliy ta’lim muassasalarida
axloqiy tarbiyada foydalaniladigan bebaho manbadir. Asardagi g‘oyalar hozirgi davr
axloqiy inqiroziga qarshi vosita bo‘la oladi. Asar o‘zbek milliy o‘zligining, tarixiy
ildizlarining ko‘zgusidir. U ajdodlarimizning dunyoqarashi, e’tiqodi, hayotiy
qarashlari bilan tanishtiradi. Shu sababdan, uni o‘rganish milliy g‘urur va tarixiy
xotirani tiklashda muhim ahamiyatga ega.
Ahmad Yugnakiy va uning “Hibatul-haqoyiq” asari o‘zbek adabiy merosining
muhim qismini tashkil etadi. Asar diniy, axloqiy, ma’naviy va adabiy jihatdan o‘zbek
xalqiga xizmat qilgan, bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Ahmad
Yugnakiy o‘z asari orqali inson qalbiga ezgulik urug‘ ini sepgan va bu urug‘ bugun
ham barakali meva bermoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Ahmad Yugnakiy. Hibatul-haqoyiq. Tahrir qilgan va izoh bergan: H.S. Sulaymonov. –
Toshkent: Fan, 1983.
Hayitmetov A. O‘zbek adabiyotining ma’naviy manbalari. – Toshkent: Fan, 1972.
Mallaev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1976.
Normurodov A. O‘rta asr turkiy adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994.
Bartold V.V. Turkiston mo‘g‘ ullar istilosi davrida. – Moskva: Nauka, 1963.
Rustamov A. “Ahmad Yugnakiyning Hibatul-haqoyiq asari va uning badiiy
xususiyatlari.” // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali. – 1998. – №4. – B. 45–52.
Karimov S. Tasavvuf va o‘zbek mumtoz adabiyoti. – Toshkent: Universitet, 2004.
Qodirov M. Turkiy adabiyot: manbalar va izohlar. – Toshkent: Yozuvchi, 2010.
