MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
281
“QUTADG’U BILIG” ASARINING O’QUVCHI TARBIYASIDAGI
O’RNI
Andijon davlat pedagogika instituti f.f.b.f.d. katta o’qituvchisi
Xamraqulova Guluzro Dilmuradovna
Andijon davlat pedagogika instituti o’qituvchisi
Karimova Dilobod Xalimovna
Filologiya fakulteti o’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi talabasi
Ergasheva Mehrixon Rahmatulla qizi.
Annotatsiya: Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojib tomonidan yozilgan
“Qutadg‘u bilig” asarining hozirgi zamon o‘quvchilari tarbiyasidagi ahamiyati
yoritilgan. Asarda ilgari surilgan axloqiy, ijtimoiy va siyosiy g‘oyalar yosh avlodning
ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim omil sifatida tahlil qilinadi. Ayniqsa,
adolat,dono so‘z, mehnat, sabr-toqat, ilmga intilish kabi qadriyatlar o‘quvchilarning
shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.Maqolada asarning
ta’lim-tarbiyadagi didaktik funksiyasi, hozirgi o‘quv jarayoniga integratsiya qilish
yo‘llari va pedagogik salohiyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Qutadg‘u bilig, Yusuf Xos Hojib, tarbiya, axloq, ma’naviyat,
adolat, o‘quvchi shaxsiyati, qadriyatlar, didaktika, ilm.
Yusuf Xos Hojib tomonidan XI asrda yozilgan “Qutadg‘u bilig” asari nafaqat
siyosiy-ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan, balki o‘z davri va bugungi kun yoshlari uchun
ham tarbiyaviy manba sifatida katta ahamiyatga ega.
1
U nafaqat o‘z davrining siyosiy,
ijtimoiy va ma’naviy hayotini yoritgan, balki bugungi kunda ham yosh avlodni
tarbiyalashda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. “Qutadg‘u bilig” so‘zma-so‘z
tarjimada “Saodatga eltuvchi bilim” degan ma’noni bildiradi. Bu asar o‘z zamonida
davlat boshqaruvi, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy masalalarni yoritgan bo‘lsa-da,
hozirgi kunda ham tarbiyaviy ahamiyatini yo‘qotmagan. Ayniqsa, o‘quvchi yoshlar
1
Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. O‘zbek tiliga tarjima. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2001.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
282
ongida milliy o‘zlikni shakllantirish, axloqiy me’yorlarni singdirish va intellektual
salohiyatni rivojlantirishda asarning o‘rni beqiyosdir. Asarda ilgari surilgan adolat, aql,
baxt, qanoat kabi tushunchalar orqali shaxsiy fazilatlar tarannum etiladi. Bu g‘oyalar
hozirgi ta’lim tizimi uchun ham dolzarbdir.
2
Asarda davlat boshqaruvi, odob-axloq, adolat, halollik, ilm va tafakkur kabi
tushunchalarning teran tahlili berilgan. Bu g‘oyalar bugungi o‘quvchilarning
dunyoqarashini shakllantirishda, ularni yuksak insoniy fazilatlar bilan tarbiyalashda
muhim vosita bo‘lishi mumkin. Asardagi bosh qahramonlar – Kuntug‘di (Adolat), u
har bir inson adolatli bo‘lishi, o‘z haqini bilishi va boshqalarning haqiga ham hurmat
bilan qarashi kerakligini anglatadi. Oyto‘ldi (Davlat), u saodatga erishish uchun halol
mehnat qilish, sabrli va matonatli bo‘lish lozimligini ko‘rsatadi. O‘gdulmish (Aql), u
aql bilan ish yuritish, bilimga tayanish, har qanday holatda ham o‘ylab qaror qabul
qilish zarurligini o‘rgatadi. va O’zg‘urmish (Qanoat), ko‘p narsaga erishish emas, balki
bor narsaga shukr qilish, qanoatli bo‘lish baxtli hayot kaliti ekanini tushuntiradi. Ushbu
obrazlar orqali o‘quvchilarga hayotda eng zarur bo‘lgan fazilatlar tushuntiriladi. Har
bir obraz o‘zida muayyan tarbiyaviy mezonlarni mujassam etgan bo‘lib, bu obrazlar
orqali yoshlarga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatiladi, yaxshi xulq-atvor targ‘ib qilinadi. Masalan,
Adolat timsoli bo‘lgan Kuntug‘di orqali adolatparvarlik, to‘g‘rilik va halollik
tushunchalari targ‘ib qilinadi.
3
Bu esa yoshlarda fuqarolik mas’uliyati va halollik
g‘oyalarini shakllantirishga, adolatni ustuvor qo‘yish, kattalarga hurmat, kichiklarga
mehr, mehnatga munosabat kabi tamoyillar yoshlar ongida mustahkam ijtimoiy ong va
xulq shakllanishiga xizmat qiladi. Bundan tashqari, asarda ilm va donolikning
ustuvorligi, nodonlikning oqibatlari haqida chuqur fikr yuritiladi. “Ilm bilan yo‘l
yurgan adashmaydi”, degan mazmundagi fikrlar yoshlarni bilim olishga,
intiluvchanlikka undaydi. Zamonaviy pedagogik jarayonda “Qutadg‘u bilig” kabi
asarlarning o‘rni beqiyosdir. Uni dars jarayonlarida yoki tarbiyaviy soatlarda tahlil
qilish orqali o‘quvchilarda nafaqat badiiy tafakkur, balki insoniylik, vatanparvarlik va
ma’naviy yetuklik kabi his-tuyg‘ularni uyg‘otish mumkin. Abdurauf Fitrat “Qutadg‘u
2
G‘aniyeva N. Qutadg‘u bilig – axloqiy kamolot darsligi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2017.
3
Do‘stmuhammad H. Turkiy til va adabiyot. – Toshkent: Akademnashr, 2015.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
283
bilig”ni ilk turkiy yozma adabiy asar sifatida yuksak baholagan va uni o‘zbek adabiy
tilining rivojida muhim bosqich deb atagan.
4
Alisher Navoiy ham “Majolis un-nafois”
asarida Yusuf Xos Hojibni donishmand shoir sifatida e’tirof etgan va uning hikmatli
so‘zlarini qadrlagan.
5
Pedagogik yondashuvlarda o‘quvchi shaxsini har tomonlama
rivojlantirish, ularning ijtimoiy-axloqiy qadriyatlar asosida ulg‘ayishini ta’minlash
muhim hisoblanadi. “Qutadg‘u bilig” asarining o‘quv jarayoniga integratsiya qilinishi
bilan nafaqat til va adabiyot bilimlari oshadi, balki o‘quvchilar ongida ma’naviy
immunitet ham kuchayadi. Bu esa ularni kelajakda mustaqil fikrlovchi,mas’uliyatli
shaxs bo‘lib shakllanishiga zamin yaratadi.
“Qutadg‘u bilig” nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham dolzarbligini
yo‘qotmagan. Asarda ilgari surilgan g‘oyalar – odob,andisha, sabr, halollik, ilm,
mehnat, to‘g‘rilik – hozirgi zamon yoshlariga ham aynan kerakli bo‘lgan fazilatlardir.
Ayniqsa, bugungi globallashuv sharoitida yoshlarning ijtimoiy tarmoqlardan ortiqcha
foydalanishi, ma’naviy tahdidlar ostida qolayotgani sharoitida, “Qutadg‘u bilig” asari
ruhiy-ma’naviy tarbiya uchun eng to‘g‘ri manba hisoblanadi. Asarning tili o‘ziga xos
didaktik (o‘rgatuvchi) uslubda yozilgan. Har bir baytda hikmat bor, unda shunchaki
g‘oya emas, balki hayotiy tajriba mujassam. Bu jihat yoshlarni tafakkur qilishga,
o‘qiganini tahlil qilishga o‘rgatadi. Asarda islomiy qadriyatlar, xususan, to‘g‘rilik,
rostgo‘ylik, taqvo, shukr, sabr kabi tushunchalar chuqur yoritilgan. Bu esa yoshlarning
diniy-ma’naviy bilimlarini boyitadi va ularni ezgulikka undaydi. O‘zbekiston
Respublikasi ta’lim tizimida yoshlarni milliy g‘urur, tarixiy xotira, vatanparvarlik
ruhida tarbiyalash muhim yo‘nalishlardan biridir. “Qutadg‘u bilig” asari bu
maqsadlarga to‘liq mos keladi. Shuning uchun u adabiyot, tarix, ma’naviyat darslarida
faol qo‘llanilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, “Qutadg‘u bilig” asari yosh avlod tarbiyasida o‘ziga xos
ahamiyatga ega bo‘lib, bugungi globallashuv davrida milliy qadriyatlarimizni asrash
va rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Darhaqiqat, o‘quvchilarga asar
orqali milliy g‘urur, ma’naviyat, sabr, ilmga muhabbat kabi hislatlar singdirilishi
4
Fitrat A. O‘zbek adabiyoti namunalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991
5
Navoiy A. Majolis un-nafois. – Toshkent: Fan, 1997.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
284
mumkin. Uni ta’lim jarayonida qo‘llash orqali yosh avlodni yuksak axloqiy va
intellektual darajaga olib chiqish mumkin. Asar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan, balki yanada dolzarb bo‘lib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. O‘zbek tiliga tarjima. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi NMIU, 2001.
2. G‘aniyeva N. Qutadg‘u bilig – axloqiy kamolot darsligi. – Toshkent: Ma’naviyat,
2017.
3. Do‘stmuhammad H. Turkiy til va adabiyot. – Toshkent: Akademnashr, 2015.
4. Fitrat A. O‘zbek adabiyoti namunalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1991
5. Navoiy A. Majolis un-nafois. – Toshkent: Fan, 1997
6. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008
