MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
285
FONOLOGIK OPPOZITSIYALAR
Andijon davlat pedagogika instituti filologiya fakulteti o’zbek tili va adabiyoti
yo’nalishi 1-bosqich talabasi Ergasheva Mehrixon Rahmatulla qizi va
Abdujalilova Muxtasar Yoqubjon qizi va f.f.b.f.d..,dotsenti
Usmonov Farhodbek Faxriddinovich
Annotatsiya: Mazkur maqolada fonologik oppozitsiyalar tushunchasi,
ularning turlari va fonologik tizimdagi o‘rni tahlil qilinadi. Fonologik oppozitsiya
deganda, til tizimida ma’noni farqlovchi fonemalarning qarama-qarshiligi
tushuniladi. Maqolada N.S. Trubetskoy va boshqa fonologlarning nazariy qarashlari
asosida oppozitsiyalar paradigmasi yoritiladi. Shuningdek, turkiy tillarda fonologik
oppozitsiyalarning o‘ziga xos jihatlari misollar bilan tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: fonologiya, fonema, oppozitsiya, neytralizatsiya, distinktiv belgi,
fonologik tizim, paradigmatik munosabatlar.
Annotation: This article analyzes the concept of phonological oppositions,
their types, and their role in the phonological system. A phonological opposition refers
to the contrast between phonemes that serve to distinguish meaning within a language
system. The article discusses the paradigm of oppositions based on the theoretical
views of N.S. Trubetzkoy and other phonologists. It also explores the specific features
of phonological oppositions in Turkic languages with relevant examples.
Keywords: phonology, phoneme, opposition, neutralization, distinctive feature,
phonological system, paradigmatic relations.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
понятие
фонологических оппозиций, их виды и роль в фонологической системе. Под
фонологической
оппозицией понимается противопоставление фонем,
различающее значение в языковой системе. В статье освещается парадигма
оппозиций на основе теоретических взглядов Н.С. Трубецкого и других
фонологов. Также анализируются особенности фонологических оппозиций в
тюркских языках с приведением примеров.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
286
Ключевые слова: фонология, фонема, оппозиция, нейтрализация,
дистинктивный признак, фонологическая система, парадигматические
отношения.
Fonologik oppozitsiya ikki fonemaning bitta farqlanish belgisi asosida
oʻzaro zidlanish hosil qilishidir. Masalan, “p”(jarangsiz) va “b” (jarangli) undoshlari
jarangsiz-jarangli belgisi asosida bir oppozitsiyaga birlashadi. Bu ikki fonemaning
boshqa belgilari farqlanmaydi: p (lab-lab) – b (lab-lab), p (portlovchi) – b (portlovchi)
kabi. Demak, undosh fonemalarga xos boʻlgan uchta fonologik belgilar – artikulatsiya
oʻrni, artikulatsiya usuli va jarangsizlik-jaranglilik belgilaridan faqat bittasi (soʻnggisi)
p-b oppozitsiyasiga asos boʻlgan. Shuning uchun u "birlik oppozitsiya" sanaladi. Ikki
va uch tomonlama farqlanuvchi tovushlar ham mavjud. Masalan, f va t undoshlari
artikulyatsiya o’rni va artikulyatsiya usuliga ko’ra farqlanadi ya’ni, “f” lab-tish “t” til
oldi va “f” sirg’aluvchi “t” portlovchi tovushlar hisoblanadi. Jarangli- jarangsizligiga
ko’ra esa ikkalasi ham bir turga mansub ya’ni, ikkalasi ham jarangsiz tovushlardir. Uch
tomonlama farqlanuvchi tovushlarga misol qilib “g” va “x” tovushlarini keltirishmiz
mumkin. Fonologik tizim va fonemalarning paradigmatik munosabatlari Sh.
Rahmatullayev tomonidan yoritilgan.
1
Shuni alohida taʼkidlash kerakki, fonologik oppozitsiya turli til
tovushlarini qarama-qarshi qoʻyishga asoslanmaydi, chunki u muayyan bir tilning
struktural birligidir va shu tilning oʻzigagina xizmat qiladi. Qolaversa, fonologik
oppozitsiyalar hozirgi tilning strukturaviy birliklari sanaladi, ular tarixan oʻzgarib
turishi ham mumkin. Masalan, qadimgi turkiy va eski turkiy tillarda unli fonemalar
tilning yotiq gorizontal harakatiga koʻra old qator va orqa qator zidlanishlariga ega
boʻlgan. Hozirgi oʻzbek adabiy tilida esa bunday zidlanish oʻzining fonologik
xususiyatini yoʻqotgan. Demak, fonologik oppozitsiyalar til taraqqiyotining muayyan
bosqichiga nisbatan belgilanadi, ayni shu bosqichda bir fonema boshqa fonemaga bir
xil pozitsiyada qarama-qarshi qoʻyiladi: hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi „ i va u unlilari
soʻz boshida (ich va uch) yoki bir xil fonetik qurshovda (bir va bur, qish va qush) bir-
biriga qarama-qarshi qoʻyilgani kabi. Demak, “oppozitsiya" tushunchasi "fonema" va
1
Rahmatullayev, Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
287
„pozitsiya“tushunchalari bilan uzviy bogʻliqdir: fonemaning boʻlishi oppozitsiyaning
boʻlishini, oppozitsiyaning boʻlishi esa pozitsiyaning boʻlishini taqozo qiladi". O'zbek
tilidagi fonologik tizim va oppozitsiyalar haqida R.R. Sayfullayeva asarida ma'lumotlar
mavjud.
2
Fonologik oppozitsiyalar dialektikaning qarama-qarshiliklar birligi va kurashi,
inkorni inkor qonunlariga tayangan holda shakllanadi, ularning strukturaviy birlik
sifatidagi mohiyati ham shu qonunlarga asoslanadi. Har bir fonema fonologik birlik
yoki element deyiladi. Har bir til o‘zining fonologik sistemasiga ega bo‘lib, undagi har
bir fonemaning o‘z o‘rni va funksiyasi bor. Bir tildagi fonema ikkinchi tilda bo‘lishi
mumkin emas. Har bir fonema fonologik oppozitsiyaning a’zosi hisoblanadi.
Fonologik oppozitsiyalar tilning fonemik strukturasini tushunishga yordam beradi va
tilni o'rganishda muhim rol o'ynaydi. Ular yordamida so'zlar va ularning ma'nolari
o'rtasidagi farqlarni aniqlash mumkin.
Fonologik oppozitsiyalar nazariyasi N.S. Trubetskoy tomonidan asoslab
berilgan.
3
Trubetskoy, rus fonologiyasining asoschilaridan biri sifatida tanilgan va
uning ishlariga asoslanib, fonologik oppozitsiyalar nazariyasi rivojlangan. N. S.
Trubetskoy birinchi bo’lib rus tilida undoshlarning tembr belgisi (artikulyatsiya o’rni)
bo’yicha «kombinator neytralizatsiyasini chuqur va to’la yoritib bergan edi. Lekin bu
xildagi neytralizatsiyani boshqa tilshunoslar tadqiqotdan chetda qoldirib keldilar.
Fanning turli sohalarida ko’rinish pog’onasi (yoki aniq, konkret) va mavhum (abstrakt)
pog’ona farqlanadi. Tilning ifoda jihatida aniq pog’onaga fonetika, mavhum
pog’onaga fonologiya kiradi. Bu ikki pog’onada aniq talaffuz qilinuvchi nutq
tovushlari fonetik birliklar va fonema mavhum fonologik birlik sifatida qaraladi. Shu
sababli fonologiya nutq tovushlarining ramziy belgilar munosabati (oppozitsiya) bilan
bog’liqligi haqidagi tilshunoslik bo’limi deb hisoblanadi. Biror tilning fonologik
sistemasini ilmiy tadqiq etishda undagi oppozitsiyalarni turli ortiq kategoriyalar
(korrelyatsiya) va guruhlarga (oppozitsiyalarning turlari) ajratib, ulardagi
neytralizatsiya masalalariga asosiy e'tiborni qaratish lozim. Lekin fonologiya qanchalik
2
Sayfullayeva, R.R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: fonetika-fonologiya. Toshkent: Fan va texnologiya, 2010.
3
Trubetskoy, N.S. Osnovy fonologii. Moskva: Nauka, 1960.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
288
mavhum bosqich bo’lmasin, undagi o’rganilayotgan mavzuning «aksi» fonetikaga,
tilning ma'lum davrdagi talaffuz normasiga tushib turadi. Bu orqali fonologiya faqat
talaffuz emas, balki orfografiya va grafika bilan ham bog`lanadi. Trubetskoy
fonemalarni tilning eng kichik ma'noli birliklari sifatida ko'radi. U fonemalar
o'rtasidagi oppozitsiyalarni tahlil qilib, ularning qanday qilib ma'no yaratishini
tushuntiradi. U o'zaro oppozitsiyalarni ikki turga bo'ladi: "absolyut" va "relativ"
oppozitsiyalar. Absolyut oppozitsiyalar bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan fonemalar
o'rtasida mavjud bo'lib, ular ma'no farqini yaratadi.
Fonologik oppozitsiyalar tasnifida tovushlarning artikulyatsion-akustik
xususiyatlari qanchalik aniq berilganligini nazardan chetda qoldirish xatoliklarni
keltirib chiqaradi. O’zbek tili undosh tovushlarning tasnifi turli tilshunoslar tomonidan
deyarli ancha to’g’ri berilgan. Lekin keyingi yillarda o’tkazilgan eksperimental-fonetik
tadqiqotda ba'zi masalalar xato va chalkashliklardan xoli emas. O’zbek adabiy tili
undosh fonemalarining A. Maxmudov tomonidan berilgan tasnifida ular artikulyatsiya
o’rniga ko’ra lab, alveolyar, til o’rta, til orqa, faringal atalgan. Bunda agar til o’rta va
til orqa undoshlari bo’lsa, til oldi undoshlari chetda artikulyatsiya o’rniga ko’ra, avvalo,
lab va til (lingval) undoshlari farqlanadi. Lab undoshlari o’z navbatida hosil bolish
o’rniga ko’ra deb ham yuritiladi. Bu klassifikatsiyaga boshqa tillardan yana
qo’shimchalar kiritilgan. Lekin o’zbek tili uchun yuqoridagilar kifoya. A. Maxmudov
til oldi undoshlari atamasini qo’llamaydi va t, d, s, z, sh, ch, j, n, l, r undoshlarini
«alveolyar» deb korsatadi. Bizningcha, til oldi alveolyar (yoki apikal) o’zbek tilida
barcha undoshlar uchun xos emas.
Ayrim fonologik kontekstlarda oppozitsiyalar o‘z kuchini yo‘qotishi mumkin,
bu hodisa neytralizatsiya deb ataladi. Fonologik oppozitsiyalar va neytralizatsiya
hodisasi haqida chuqur tahlillar mavjud.
4
Masalan, rus tilidagi so‘z oxirida [b] va [p]
tovushlari bir xil — [p] tarzida talaffuz qilinadi: grob [grop]. Bu jarayon, odatda, tilning
fonologik tizimidagi murakkabliklarni soddalashtirishga yordam beradi va ayrim
fonemalarning o'zaro aloqasini o'zgartiradi. O'zbek tilida "p" va "b" fonemalari
4
Jakobson, R. Selected Phonological Studies. The Hague: Mouton, 1971.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
289
o'rtasidagi farq ba'zi hollarda neytralizatsiyaga uchraydi. Masalan, so'z oxirida "p" va
"b" fonemalari bir xil talaffuz qilinishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, fonologik oppozitsiyalar nazariyasi tilshunoslik
sohasida Trubetskoyning merosi sifatida qabul qilinadi va uning g'oyalari hozirgi
kunda ham dolzarb bo'lib qolmoqda. Bu nazariya orqali tilning murakkab strukturasini
va uning ma'no yaratish jarayonini yaxshiroq tushunish mumkin. Fonologik
oppozitsiyalar, tilning asosiy mexanizmlarini o'rganishda muhim vosita sifatida xizmat
qiladi va bu sohadagi tadqiqotlar davom etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Rahmatullayev, Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
2.
Sayfullayeva, R.R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: fonetika-fonologiya. Toshkent:
Fan va texnologiya, 2010.
3.
Trubetskoy, N.S. Osnovy fonologii. Moskva: Nauka, 1960
4.
Jakobson, R. Selected Phonological Studies. The Hague: Mouton, 1971.
5.
Crystal, D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell Publishing,
2008.
