MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
251
INSONLARDAGI ALTRUIZM SIFATLARI: PSIXOLOGIK,
IJTIMOIY VA SHAXSIY RIVOJLANISH NUQTAI NAZARIDAN IJOBIY VA
SALBIY TOMONLAR
Human Altruism Traits: Psychological, Social, and Personal Development
Aspects of Positive and Negative Sides
Andijon davlat pedagogika instituti dotsenti, PhD
Vahobova O’g’iloy Tolibjonovna
Filologiya fakulteti talabasi Ergasheva Muslimaxon Muxtarali qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada altruizm tushunchasi inson psixologiyasida va
ijtimoiy munosabatlarda qanday namoyon bo‘lishi, uning shaxsiy va jamiyat
taraqqiyotiga ta’siri keng tahlil etiladi. Altruizmning ijobiy tomonlari — insonlar
o‘rtasida mehr, birdamlik, empatiya va yordamga tayyorlik hissini mustahkamlashi;
salbiy tomonlari esa — haddan ortiq fidoyilik, o‘z manfaatlarini kamsitish va
boshqalar tomonidan foydalanilish xavfidir. Maqolada shaxsiy rivojlanishda
muvozanatli altruizm yondashuvi taklif qilinadi.
Annotation: This article examines the concept of altruism from psychological,
social, and personal development perspectives. The positive aspects of altruism include
strengthening empathy, compassion, unity, and cooperation among individuals. On the
other hand, the negative sides involve excessive self-sacrifice, ignoring personal needs,
and the risk of being exploited. The article emphasizes the importance of balanced
altruism for healthy personal and social growth.
Kalit so‘zlar: altruizm, psixologiya, empatiya, jamiyat, shaxsiy rivojlanish
Key words: altruism, psychology, empathy, society, personal development
Altruizm (lotincha, „alter“ – boshqa, boshqalar) – boshqalarning farovonligi
uchun begʻaraz gʻamxorlik bilan bogʻliq faoliyatni anglatuvchi tushuncha. Fidoyilik
yaʼni oʻz manfaatini boshqa birovning manfaati uchun qurbon qilish bilan bogʻliq.
Shaxs, boshqa odamlar yoki umuman olganda umumiy manfaatlar uchun „altruizm“
atamasi faylasuf Auguste Comte tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan, uning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
252
fikricha, altruizm „boshqalar uchun yashash“ meʼyorining timsolidir, insoniyat
jamiyatini yanada insonparvarlashtirish sari oʻzgartirishning harakatlantiruvchi
kuchidir. Altruizmning ijobiy va salbiy tomonlari mavjud. Bir tomondan, altruizm
jamiyatda birdamlik, empatiya, va hamdardlikni kuchaytiradi, boshqa tomondan esa,
haddan tashqari altruizm shaxsiy manfaatlarni e’tiborsiz qoldirishga olib kelishi
mumkin. Ushbu maqolada altruizmning ijobiy va salbiy tomonlari tahlil qilinadi,
shuningdek, altruizmning psixologik va ijtimoiy nuqtai nazardan qanday rivojlanishi
va shaxsiy rivojlanishga ta’siri ko‘rsatiladi.
C. Daniel Batson o‘zining “Altruism in Humans” kitobida altruizm va empatiya
o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tahlil qiladi. U altruistik xatti-harakatlarning asosida
empatiya yotadi, ya’ni boshqa bir insonning og‘ir holatini his qilish, uning azoblariga
hamdardlik ko‘rsatish istagi bo‘ladi. Batson ko‘plab tajribalarda shuni ko‘rsatdiki,
empatiyaga asoslangan altruistik xatti-harakatlar o‘zini samarali yordam berishga
majbur qiladi.
1
Misol tariqasida, Batson tomonidan o‘tkazilgan eksperimentda
ishtirokchilarga bir kishining azobini ko‘rsatishdi va ular yordam berishga tayyor
bo‘ldilar. Ularning altruistik harakatlari nafaqat boshqalarga yordam berish, balki
o‘zlari uchun ham baxt va qoniqish keltirdi. Bu shuni ko‘rsatadiki, altruizmning
psixologik asoslarida boshqa bir insonning qayg‘usini tushunish va unga yordam
berish istagi yotadi.
Altruistik harakatlar nafaqat jamiyat uchun foydali, balki shaxsning o‘z
psixologik farovonligi uchun ham foydalidir. Michael Babula, “Motivation, Altruism,
Personality and Social Psychology” asarida altruistik xatti-harakatlarning shaxsning
ruhiy holatiga qanday ta’sir qilishini tahlil qiladi. Uning fikricha, ko‘ngilli yordam
berish nafaqat boshqalarga yordam beradi, balki shaxsning o‘zini baxtli va to‘liq his
qilishiga olib keladi.
2
Babula olib borgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, altruistik xatti-
harakatlar depressiya va xavotirni kamaytiradi, shuningdek, o‘zini hurmat qilish va o‘z
qadriyatini anglashni oshiradi. Shuningdek, altruistik xatti-harakatlar stressni
kamaytirishga yordam beradi, chunki ular insonga ijobiy hissiyotlar keltiradi.
1
Batson, C. D. (2011). Altruism in humans. Oxford University Press.
2
Ricard, M. (2015). Altruism: The power of compassion to change yourself and the world. Back Bay Books.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
253
Matthieu Ricard “Altruism: The Power of Compassion to Change Yourself and
the World” asarida altruizmni jamiyatda birdamlik, hamjihatlik va ishonchni
rivojlantiruvchi kuch sifatida tasvirlaydi. Ricard altruizmni nafaqat shaxsiy, balki
global miqyosda ijtimoiy o‘zgarishlarni amalga oshirishda asosiy omil deb biladi. U
altruizmning jamiyatdagi o‘rni haqida shunday deydi: “Altruizm jamiyatda ijtimoiy
birdamlikni mustahkamlashga yordam beradi, chunki u odamlar o‘rtasidagi ishonchni
kuchaytiradi va boshqalarga yordam berishga bo‘lgan ishtiyoqni oshiradi.”
3
Ricard
altruizmning ijtimoiy o‘rni haqida gapirganda, Norvegiya va Butan kabi mamlakatlarni
misol keltiradi. Bu mamlakatlar ijtimoiy yordam va mehr-oqibatni madaniyat sifatida
qabul qilgan, natijada aholi baxt va farovonlik darajasi yuqori bo‘lgan. Ricardning
fikricha, altruizm jamiyatda ijtimoiy tenglik va adolatni ta’minlashga yordam beradi,
bu esa jamiyatning umumiy farovonligini oshiradi.
Altruizmning bir necha turlari mavjud. O‘zaro: Ijtimoiy xulq-atvorda odamlar
ma'lum darajada fidoyilikka boradilar, lekin ular o‘zaro qadamni kutishsa.
Kontseptsiyani sotsiobiolog Robert Trivers kiritgan. Agar biz ilmiy belgilarni
hisobga olmasak, o‘zaro yordam shunchaki nazarda tutiladi. Cherkovlar, kichik
maktablar, talabalar turar joylari va boshqalar jamoaviy ruhning "yo‘lboshchilari"
ning yaxshi namunasidir. Ushbu turdagi altruizm o‘zaro munosabat normasiga
asoslanadi va ijtimoiy o‘zaro ta'sirning universal tamoyilidir.Ko‘rgazmali: Ijtimoiy
normalar asosida. Boshqalarga befarq hamdardlik ko‘rsatib, ongsiz darajadagi
bunday altruist odob-axloq qoidalariga qarshi chiqishdan qo‘rqadi. Misol:
avtobusda chaqaloqli onaga yo‘l bering, keksa odamga yo‘lni kesib o‘tishga yordam
bering va hokazo.Kompensatsion: Zigmund Freyd o‘z asarlarida altruizmga
moyillikni aybdorlik tuyg‘usini qoplash bilan aniqladi. Inson o‘z tashvishlarini
boshqalarga nisbatan yaxshilik bilan qoplashga harakat qiladi. Ahloqiy: Deyarli har
bir insonning o‘z "ichki tsenzurasi" bor va bu erda u muhim rol o‘ynaydi. Ichki ishonch
odamga uning o‘rnida hamma ham shunday qilishini taqozo qiladi. Altruizm o‘zini
aybdor
his
qilishni
yoki
ruhiy
xotirjamlikni
buzishni
istamaslikka
asoslanadi.Ratsional:Inson o‘zining va boshqa odamlarning ehtiyojlari o‘rtasida
3
Babula, M. (2013). Motivation, altruism, personality and social psychology. Palgrave Macmillan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
254
uyg‘unlikni qidiradi. Altruistik harakatlar to‘satdan impulslar emas -bu holda ular
diqqat bilan ko‘rib chiqiladi. Bunday altruizm bilan, shaxs o‘ziga yoki boshqasiga zarar
etkazish uchun harakat qilmaydi.Ota-ona:Bunday altruistlar o‘z farzandiga nisbatan
qurbon qilishga tayyor. Ular kelajakda mumkin bo‘lgan foyda haqida o‘ylamaydilar
va shunchaki qo‘llaridan kelganini qilishga tayyorlar. Bunday altruizmga moyil
bo‘lgan ota-onalar o‘zlarining ambitsiyalarini amalga oshirishga harakat qilishdan
ko‘ra, bolaning shaxsiy xohish-istaklarini hisobga olishadi. Bu fidoyilikka
asoslanadi va kelajakda ona katta bo‘lgan farzandiga minnatdorchilikni kutmasdan,
eng yaxshi yillarini u uchun o‘tkazganini aytmaydi. Vaziyatli: Shaxs o‘zini fido
qiladi, psixologik ta'sirga tushadi (diniy va'z, sevgan kishiningmalomati,
kimningdir ko‘z yoshlari talabi va hokazo) yoki boshqa odamga taqlid qiladi. Bu
omillar bo‘lmasa, ehtimol, altruizm harakati amalga oshirilmaydi - odam bu haqda
o‘ylamasligi ham mumkin.Ijtimoiy: Altruist yaqin atrofdagi odamlarga (do‘stlar,
qarindoshlar, hamkasblar va boshqalar) bepul yordam beradi. Bunday altruizmni
ijtimoiy mexanizm deb atash mumkin - bu guruhdagi qulay va ishonchli munosabatlar
uchun turtki. Shuni hisobga olish kerakki, keyingi manipulyatsiyalar uchun
ko‘rsatilgan yordam noto‘g‘ri ravishda altruizm deb nomlanadi.Hamdard
(rahmdil):
Mehribonlik va shaxsiy niyatlar rahm-shafqatning asosiy asosiga aylanadi. Bu
ko‘proq oilaviy aloqalarda, shuningdek, do‘stlar, sevishganlar o‘rtasidagi
munosabatlarda uchraydi. Inson sevgi va mehr tuyg‘usi bilan yordam berish kerakligini
his qiladi.
Ahloqiy: Bunday altruizmning motivi fidoyilik muhtojlarga aniq foyda
keltirishini anglashdan samimiy qoniqishdir. Masalan, ko‘ngillilik, murabbiylik
bo‘lishi mumkin.Normativ: I.Kantning axloqiy imperativiga ko‘ra, axloqning u yoki
bu tushunchasini vijdon deb belgilash mumkin va bu altruizm turining zamirida aynan
shu narsa yotadi. Inson shaxsiy manfaat va intilishlari uchun emas, balki vijdoniga
qarshi borishni istamagani uchun qurbon qilishga qaror qiladi. Altruizmning yana
bir shakli - uni adolat yoki adolat doirasida tushunishdir. Bu, ayniqsa, G‘arb
mamlakatlarida keng tarqalgan bo‘lib, fuqaro jamiyatdagi adolatsizliklarga keskin
qarshi chiqib, haqiqatga va uning dunyoda g‘alaba qozonishga intiladi.Altruist - bu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
255
mumkin bo‘lgan foydani boshqarmaydigan, boshqalarga nisbatan qurbonlik
qiladigan odam. Beg‘arazlik uning uchun tabiiy hol: yaxshilik qilsa, buning evaziga
yaxshilik bilan mukofotlanadi, deb o‘ylamaydi.
4
Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar altruistik harakatlarning o‘sishi uchun yangi
imkoniyatlar yaratdi. Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘ngilli ishlar, yordam kampaniyalari va
boshqalarga yordam berishga chaqiruvlar ko‘p uchramoqda. Ushbu tarmoqlarda
altruistik xatti-harakatlar tezda keng tarqaladi va boshqalarni ham yordam berishga
ilhomlantiradi. Bu ijtimoiy tarmoqlarda altruizmning rivojlanishiga va jamiyatda
birdamlikni kuchaytirishga xizmat qiladi. Altruizmning salbiy tomonlaridan biri
shundaki, ba’zi odamlar o‘z manfaatlarini unutib, boshqalarga yordam berishda haddan
tashqari fidoyilikni ko‘rsatishlari mumkin. Batson o‘zining “The Altruism Question”
asarida altruizmning haddan tashqari ko‘rinishlarining insonning psixologik va
jismoniy salomatligiga zarar yetkazishini ta’kidlaydi. Bunday odamlar o‘z ehtiyojlarini
inobatga olmaydilar va bu, oxir-oqibat, ularning o‘zini qadrlashiga, ruhiy salomatligiga
zarar yetkazishi mumkin. Shaxsiy rivojlanishda muvozanatli altruizm yondashuvi
muhim ahamiyatga ega. Shaxs, boshqalarga yordam berishdan oldin, o‘zining
ehtiyojlarini qondirish va o‘zini rivojlantirishga e’tibor qaratishi kerak. Bu yondashuv
“avval o‘zingni to‘ldir, keyin boshqalarga yordam ber” prinsipiga asoslanadi. Shunday
qilib, shaxs nafaqat boshqalarga yordam beradi, balki o‘zining ruhiy va jismoniy
farovonligini ham saqlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Batson, C. D. (2011). Altruism in humans. Oxford University Press.
2. Ricard, M. (2015). Altruism: The power of compassion to change yourself and the
world. Back Bay Books.
3. Babula, M. (2013). Motivation, altruism, personality and social psychology.
Palgrave Macmillan.
4. Trivers, R. (1971). The evolution of reciprocal altruism. The Quarterly Review of
Biology, 46(1), 35–57.
4
Trivers, R. (1971). The evolution of reciprocal altruism. The Quarterly Review of Biology, 46(1), 35–57.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
256
5. Marifjon o‘g M. D. et al. IJTIMOIY MUNOSABATLARDA MANIPULYATIV
TA’SIRLARNING PSIXOLOGIK ASOSLARI //O‘ZBEKISTONDA FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI. – 2022. –Т. 2. –No.
13. –С. 818-822.
