MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
264
FONETIK USLUBIYATNING ASOSIY TAMOYILLARI VA ADABIY
TILDAGI ROLI
Main Principles of Phonostylistics and Its Role in the Literary Language
Основные принципы фонетической стилистики и её роль в
литературном языке
Andijon davlat pedagogika intituti filologiya fakulteti f.f.b.f.d..,dotsenti
Usmonov Farhodbek Faxriddinovich o’zbek
tili va adabiyoti yo’nalishi talabalari Ergasheva Muslimaxon Muxtarali qizi va
Munduzova Gulsanam Dostonbek qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada fonetik uslubiyat fanining predmeti, asosiy
yo‘nalishlari va fonetik vositalarning uslubiy imkoniyatlari yoritiladi. Uslubiy
qatlamda tovushlar, urg‘u, intonatsiya kabi fonetik birliklarning ta’sir doirasi,
ularning matn emotsional rangini belgilashdagi roli tahlil qilinadi. Maqola adabiy
tildagi fonetik boyliklardan samarali foydalanishni ko‘rsatadi.
Annotation: This article explores the subject and main directions of
phonostylistics as a linguistic field. It analyzes the stylistic potential of phonetic means
such as sounds, stress, and intonation, emphasizing their emotional and expressive
roles in texts. The article highlights how phonetic richness contributes to literary
language.
Аннотация: В статье рассматриваются предмет и основные
направления фонетической стилистики. Анализируются стилистические
возможности фонетических средств — звуков, ударения и интонации, их роль в
передаче эмоциональной окраски текста. Материал подчёркивает значение
фонетического богатства в литературном языке.
Kalit so‘zlar: fonetik uslubiyat, tovush takrori, alliteratsiya, assonans,
onomatopoeia, estetik tamoyil, adabiy til, ritm va ohang, emotsional ifoda, badiiy
tasvir vositasi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
265
Keywords: phonostylistics, sound repetition, alliteration, assonance,
onomatopoeia, aesthetic principle, literary language, rhythm and intonation,
emotional expression, stylistic device
Ключевые слова: фонетическая стилистика, повтор звуков,
аллитерация, ассонанс, ономатопея, эстетический принцип, литературный
язык, ритм и интонация, эмоциональное выражение, стилистическое средство.
Fonetik uslubiyatning asosiy tamoyillari va adabiy tildagi roli: Fonetik
uslubiyat — tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, adabiy matnlarda
tovush birliklarining uslubiy vazifasini o‘rganadi. Bu fan tilning estetik, emotsional va
ekspressiv imkoniyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Fonetik vositalarning uslubiy
kuchi: Adabiy matnda tovushlarning tanlovi, ularning uyg‘unligi, alliteratsiya va
assonans kabi hodisalar o‘quvchida ma’lum estetik taassurot uyg‘otadi. Jumladan:
Alliteratsiya — bir xil yoki o‘xshash undoshlarning takrorlanishi orqali ritmik va
obrazli ifoda hosil qiladi. Masalan: "Qattiq qadamlar qum ustidan qarsillab o‘tdi."
Assonans — bir xil unli tovushlarning takrorlanishi orqali melodiya va ritm yaratadi.
Masalan: "Olam ichra odam, odam ichra olam."Urg‘u va intonatsiya: Fonetik
uslubiyatda urg‘u va intonatsiyaning rolini alohida ta’kidlash lozim. Urg‘u gapning
asosiy ma’nosini ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi, intonatsiya esa emotsional
ifodaning kuchli vositasidir.Fonetik vositalarning uslubiy funksiyalari
Fonetik birliklar quyidagi uslubiy vazifalarni bajaradi:
1. Emotsional rang berish — ifoda kuchini oshirish.
2. Stilistik kontrast yaratish — dramatik ta’sirni kuchaytirish.
3. Qahramonning ruhiy holatini aks ettirish — ichki monologlarda keng
qo‘llanadi.
Fonetik uslubiyat (yoki fonostilistika) — bu tilshunoslikning fonetika va
uslubiyat sohalarining kesishgan nuqtasida joylashgan bo‘lib, nutq tovushlarining
(unli, undosh, urg‘u, intonatsiya, pauza va boshqalar) ma’no va uslub hosil qilishdagi
rolini o‘rganadi. Fonetik vositalarning uslubiy xususiyatlari: Fonetik uslubiyatda
quyidagi fonetik vositalar uslubiy maqsadlarda ishlatiladi: 1. Alliteratsiya – bir xil yoki
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
266
o‘xshash undosh tovushlarning takrorlanishi: Masalan: “Sokin suv sathida soya
suzadi” (shovqinli “s” tovushi bilan musiqiylik hosil qilinadi).
1
2. Assonans – unli tovushlarning takrorlanishi: Masalan: “Olam aro ohang olar
o‘rmonlar” (“o” unlisi ovozli uyg‘unlik yaratadi).
3. Urg‘u (accent) – so‘z yoki gapdagi muhim so‘zga e’tiborni jalb qilish uchun
ishlatiladi. U nutqning ta’sirchanligini oshiradi.
4. Intonatsiya – gap ohangi. U gapning maqsadini (so‘roq, buyruq, hayrat,
inkor) bildiradi va uslubiy rang beradi.
5. Pauza – to‘xtalishlar orqali nutqni bo‘laklarga ajratadi, emotsional ta’sirni
oshiradi.
Fonetik uslubiyatning adabiy matnlardagi roli: Adabiy uslubda, ayniqsa, badiiy
asarlarda fonetik vositalar orqali: Obrazlilik va ifodaviylik kuchaytiriladi;
Tinglovchiga/emotsional ta’sir ko‘rsatiladi; Ritm va musiqiylik yaratiladi; Muallifning
estetik didi ifodalanadi. Fonetik uslubiyatning boshqa uslublarda qo‘llanilishi:
Publitsistik uslubda urg‘u va intonatsiya auditoriyaga ta’sir o‘tkazishda muhim rol
o‘ynaydi. Rasmiy uslubda esa fonetik vositalar kamroq qo‘llaniladi, asosan neytral
ohangda bo‘ladi. Suhbat uslubida esa intonatsiyaning tabiiyligi, pauzalar va urg‘ular
nutqning samimiyligini ifodalaydi. Fonetik uslubiyat tilda estetik, emotsional va
kommunikativ ta’sir vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Fonetik elementlarning mahorat
bilan qo‘llanilishi matnning ifodaviy kuchini oshiradi, uni esda qolarli va ta’sirchan
qiladi.
Fonetik vositalarning qo‘llanilish konteksti: Fonetik uslubiyatda tovush
birliklari yozma va og‘zaki nutq kontekstida turlicha namoyon bo‘ladi. Yozma matnda
fonetik vositalarning ta’siri bevosita emas, ammo grafik usullar (masalan, takroriy
harflar, onomatopeya, tovushga xos tasvirlar) orqali ifodalanadi. Og‘zaki nutqda esa
intonatsiya, pauza, urg‘u va tembr kabi jihatlar bevosita tinglovchiga ta’sir ko‘rsatadi.
2
Masalan:
1
Mamarasulov, A. (2017). O‘zbek adabiy tilida ifoda vositalari. Toshkent: Yozuvchi.
2
Van Dijk, T. (2008). Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. Cambridge University Press.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
267
– "U... u kelmaydi..." (pauza orqali dramatizm yaratilgan)
– "Bu... bu yolg‘on!" (urg‘u va takrorlash bilan hayrat va norozilik ifodasi
kuchaytirilgan). Fonetik uslubiyatda stilistik figurativlik: Fonetik uslubiyat faqat
tovush darajasida emas, balki badiiy tasviriy vositalarning shakllanishiga ham xizmat
qiladi. Jumladan: Omonim tovushlar (homofonlar) orqali ikki ma’noli ifodalar: “So‘z
– o‘q.” Bu yerda "so‘z" ham, "o‘q" ham kuchli vosita sifatida talqin qilinadi. Tovush
o‘yinlari: satirik matnlarda yoki bolalar she’riyatida tez aytish, so‘z o‘yini tarzidagi
ifodalar keng qo‘llaniladi: “Chinorcha chigirtka chiyillab chiqdi.” Fonetik vositalar
turli nutq uslublarida o‘ziga xos ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: Badiiy uslubda – obrazli
tovushlar, emotsional ifoda. Ilmiy uslubda – talaffuz aniqligi, pauzaning mantiqiy
joylashuvi. Publitsistik uslubda – urg‘u bilan ifoda berish, ohangni kuchaytirish.
So‘zlashuv uslubida – intonatsiyaning keskin o‘zgarishi, emotsional ohang, tovush
cho‘zilishi.
3
Fonetik uslubiyat va milliylik: O‘zbek adabiy tilida fonetik vositalar milliy
ohang va urug‘iy tovush tizimi bilan chambarchas bog‘liq. Shuningdek, shoirlar va
yozuvchilar o‘z uslubida milliy fonetik elementlardan foydalanadi. Masalan: Erkin
Vohidov, Abdulla Oripov, Muhammad Yusuf kabi shoirlarning she’rlarida urg‘u,
intonatsiya, tovushlar uyg‘unligi orqali matnga ruh va hayot bag‘ishlangan. Fonetik
uslubiyat tilshunoslikda alohida ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, matnlarda tovushlar
orqali yaratilgan obraz, hissiyot, urg‘u, dramatizm va estetik ifodaning asosini tashkil
etadi. Har bir tovush, ohang yoki pauza – muallifning niyatini yetkazish vositasi bo‘la
oladi. Ayniqsa badiiy adabiyotda fonetik vositalar orqali yaratilgan ichki ritm, kayfiyat
va obrazlar asarning badiiy qiymatini belgilaydi. Fonetik uslubiyatning zamonaviy
tadqiqotlaridagi o‘rni: Zamonaviy lingvistikada fonetik uslubiyat alohida yo‘nalish
sifatida tilshunoslikning kognitiv, psixolingvistik, va kommunikativ tarmoqlari bilan
integratsiyalashgan holda rivojlanmoqda. Fonetik vositalar tilning nafaqat estetik,
balki psixologik ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega ekani e’tirof etilmoqda.
4
Masalan,
3
Быстрова, Л. И. (2002). Фонетическая экспрессия в русском языке. Москва: Наука.
4
Akhmedov, A. (2018). Til va uslub nazariyasi. Samarqand: Ma’naviyat.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
268
reklama matnlarida tovushlar ritmikligi, qisqalik va urg‘ular mahsulotga bo‘lgan
e’tiborni oshirishga xizmat qiladi:
> "Softa – tozalikka eltuvchi sado."
Bu jumlada “s”, “t” va “o” tovushlari uyg‘unligi orqali quloqqa yoqimli,
ishonchli ohang hosil qilingan. Fonetik vositalarning badiiy obraz yaratishdagi roli:
Badiiy adabiyotda fonetik vositalar obrazlar bilan chambarchas bog‘liq. Shoirlar
tovushlarni shunchaki estetik bezak sifatida emas, balki ma’noni mustahkamlovchi
vosita sifatida ishlatadi. She’riy misol tahlili:
> “Yuragimda yiroq yillar yodi,
Yiltiroq yomg‘irda yongan bir yodi.”
(Muallif: M. Yusuf)
Bu misrada “y” tovushining takrorlanishi hordiq, iztirob, sokinlik kayfiyatini
yaratadi. Assonans va alliteratsiya obrazni kuchaytiradi. Fonetik uslubiyat va dramatik
ifoda: Teatrdagi replikalar, aktyorlarning nutqi, dramatik sahnalarni ta’sirchan qilish
uchun intonatsiya, pauza, urg‘u va nutq sur’ati maxsus uslubiy qurilmalar sifatida
xizmat qiladi. Tez sur’at – hayajon, vahima. Sekin nutq – g‘am, og‘irlik, dramatizm.
Keskin urg‘u – tanbeh yoki e’tibor tortish.Masalan:
“Sen... meni aldaganing rostmi?!” Bu replikada pauza, urg‘u va ohang orqali
kuchli hissiy zamin yaratilgan.Fonetik uslubiyatni o‘rganishning amaliy ahamiyati:
Fonetik uslubiyat bilimlarini: Pedagogikada – to‘g‘ri talaffuz, ifodali o‘qish
o‘rgatishda; Logopediyada – tovush buzilishlarini tuzatishda; Nutq madaniyatida –
matnni emotsional ifodalashda; Media va reklamada – quloqqa yoqimli, yodda
qoluvchi matnlar yaratishda qo‘llash mumkin.
5
Xulosa: Fonetik uslubiyat tilshunoslikning muhim va o‘ziga xos sohalaridan
biri bo‘lib, adabiy tilning emotsional, estetik va ekspressiv imkoniyatlarini aniqlashda
katta ahamiyatga ega. Tovushlar, urg‘u, intonatsiya, pauza va ritm kabi fonetik
vositalar matnning mazmuniy qatlamini chuqurlashtirib, o‘quvchiga yoki tinglovchiga
kuchli ta’sir o‘tkazadi. Ayniqsa, badiiy, publitsistik va dramatik uslublarda bu
vositalarning o‘rni beqiyosdir. Fonetik uslubiy vositalar yordamida obraz
5
Абдуллаев, Ш. (2015). Фонетика и стилистика узбекского языка. Ташкент: УзРФА нашри
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–3_ Апрель –2025
269
kuchaytiriladi, ruhiy holatlar ifodalanadi, dramatizm yaratiladi va tilning badiiy
qiymati oshiriladi. Bu esa fonetik uslubiyatni nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan
ham muhim ilmiy yo‘nalishga aylantiradi. Zamonaviy nutq madaniyati, ta’lim,
reklama va san’at sohalarida ham fonetik vositalarning to‘g‘ri va ijodiy qo‘llanilishi
zamon talabiga mos bo‘lib bormoqda. Shunday ekan, fonetik uslubiyat nafaqat tilning
tovush tizimini o‘rganish, balki so‘z ortidagi emotsional va madaniy boylikni ochish
vositasi sifatida ham katta ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. G‘afurov, N. (2020). O‘zbek tili uslubiyati. Toshkent: Fan nashriyoti.
2. Akhmedov, A. (2018). Til va uslub nazariyasi. Samarqand: Ma’naviyat.
3. Galperin, I. R. (1977). Stylistics. Moscow: Higher School.
4. Crystal, D. (2003). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
5. Абдуллаев, Ш. (2015). Фонетика и стилистика узбекского языка.
Ташкент: УзРФА нашри.
