MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
196
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA ‘‘ ULUSH ’’ VA ‘‘ KASR ’’
TUSHUNCHASI
Normatova Maftuna Aliqulovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich ta’lim
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Xoliyorova Mohichehra Xoliyorovna
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 3- bosqich talabasi
Toirova Shoira Boyburiyevna
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Quvondiqova Zebuniso Shavkat qizi
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada boshlang`ich sinflarda ``ulush’’ va
`` kasr’’ tushunchasi haqida fikr yuritiladi . 1-2-3-4-sinf o`quv dasturida
berilgan misol va masalalar orqali tahlil qilinadi .
Kalit so‘zlar
: to`plam , bo`lak , natural son , miqdor , sur’at , maxraj ,
geometriya , kesma , ko`rgazmali , geometrik shakl , to`rtburchak
Ulush va kasr nima? Bеrilgan ob'еktni (narsani, narsalar to’plamini) bir
nеcha tеng bo’laklarga bo’lish mumkin bo’lsa, u holda bu bo’laklarning har biri
ob'еktning (narsaning, narsalar to’plamining) ulushi dеb ataladi.
Ulush ikkita natural son va chiziqcha yordamida yoziladi . Chiziqcha
ostidagi son ob'еkt nеchta bo’lakka bo’linganligini, chiziqcha ustidagi son esa
bunday bo’lakdan bitta (ulush) olinganligi bildiradi .
Kasr (yoki kasr son) dеb shunday natural sonlar juftiga aytiladiki, ulardan
chiziqcha ostiga yozilgani ob'еkt nеchta tеng bo’lakka bo’linganligini, ikkinchisi,
chiziqcha ustiga yozilgani esa hosil bo’lgan ulushlardan nеchtasi olinganligini
bildiradi .
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
197
Ikknchi sinfda bolalarning sonning ulushini topishga va ulushiga ko’ra
sonning oʻzini topishga doir masalalarni yechish bilan tanishtirish kerak.
Bolalarning sonning ulushini topishga doir masalalarni yechish bilan tanishtirishni
amaliy ishdan boshlash kerak .
Oʻquvchilarni kasrlar bilan tanishtirish o`quv dasturiga binoan 3-sinfdan
boshlanadi. Kasrlarning hosil boʻlishi, ularni taqqoslash, nonning ulushini topish va
berilgan ulushga koʻra sonning oʻzini topish bilan tanishadilar. Kasr tushunchasi
geometriyada kesma ulushi, miqdorlarning ulushi va boshqa geometrik shakllarning
ulushlari bilan bevosita bogʻlangan.
Keyinchalik, sonni uning ulushi bo’yicha topishga doir masalalar bilan
sonning ulushini topishga doir masalalar aralashtirib kiritiladi. 3-sinfda ulushni va
ulushga qarab sonni topishga doir faqat sodda masalalar, 4-sinfda esa murakkab
masalalar yechdiriladi."Ulushlar" mavzusiga asoslangan holda kasrlarning hosil
boʻlishi bilan 4-sinfda tanishtiriladi. Bu yerda ham koʻrgazmali qurollar bilan bilim
berish bosh mezoni boʻladi. Narsalarni, shakllarni va boshqa atrofdagilarni teng
boʻlaklarga boʻlish va shu boʻlaklardan bittasini, ikkitasini, uchtasini, ... olish
masalasi, uni ifodalash va yozish asosiy vazifa boʻladi. Bunda kasr, kasrning surati,
maxraji kabi terminlar bilan tanishtiriladi.
Kasrlarning hosil bo’lishi, ularni taqqoslash, sonning ulushini topish va
berilgan ulushiga ko’ra sonning o’zini topish bilan tanishadilar. 4-sinfda bir ulushi
va bir necha ulushi va uning yozma ko’rinishi tasavvurlariga ega bo’ladilar. Kasr
tushunchasi geometriyada kesma ulushi, miqdorlarning ulushi va boshqa geometrik
shakllarning ulushlari bilan bevosita bog`langan.
Kasr tushunchasini hosil qilish har xil narsalarni teng boʻlaklarga boʻlish,
kesish, sindirish, maydalashdan kelib chiqadi deyiladi. Boshlangʻich sinfdan oldin,
ya’ni maktabacha yoshdayoq kasr tushunchasining boshlangʻich tushunchalari
berilgan. Masalan, olma, tarvuz, bodring, non va boshqalarni bir necha boʻlaklarga
boʻlib koʻrgan va boshlangʻich tushunchalar berilgan. Shu maqsadda bolalarni
ulushlar bilan, ularning yozilishi bilan tanishtirish, taqqoslashni oʻrgatish, nonning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–2_Апрел –2025
198
ulushlari va ulushi boʻyicha sonni topishga doir masalalarni yechish kuzda tutiladi.
Aytib oʻtilgan barcha masalalar koʻrazmali qilib ochib beriladi.
Kasrlarni oʻrgatish deyarli koʻrgazma asosida tushuntiriladi. Bu
koʻrgazmalarga meva, qovun, tarvuz, geometrik shakl, choʻp, qogʻoz va boshqa
atrofdagi narsalarni olish mumkin. Koʻrgazmali tushuntirishda, masalan, olmani
teng ikkiga boʻlish, yordamida kasr hosil qilinadi. Shunga mos olmani teng
boʻlmagan ikki boʻlakka boʻlib, u yarim olma emasligini, demak, kasrni hosil
qilmaslikni tushuntirish kerak. Faqat teng boʻlakka boʻlgandagina kasr son yoki
butunning ulushi hosil boʻlishini mustahkam singdirish lozim.
Sonning ulushini topishga doir masalalarni yechishda kasrning aniq
mazmuni ochiladi va mustahkamlanadi. Bunday masalalarni yechishga sonning bir
ulushini topishga doir masalalarni yechish malakasi asos bo’ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR :
1.
Qosimova, m. (2020). Taking into account the individual characteristics of
students in teaching mathematics: Taking into account the individual characteristics
of students in teaching mathematics. Центр научных публикаций (buxdu. Uz )
2.
Tadjiyeva Z.G’ va boshqalar. Boshlang’ich sinflarda matematikadan dars
samaradorligini oshirishda tarixiy materiallardan foydalanish. Toshkent 2020
3.
M.N. Muminova, M.A. Maksumova «Kasbiy etika va etiket», uslubiy qo’llanma,
T.,2006.
4.
5.
