MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
197
YANGI ZELANDIYA SOLIQ TIZIMI VA UNING O`ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Sulaymonov Abbos
SamISI XIM-123 guruh talabasi
Turayev Alijon Akmal o'g'li
''Investitsiya va Innovatsiyalar" kafedrasi v.b.dotsenti PhD
Annotatsiya: Ushbu maqolada Yangi Zelandiya davlatining soliq tizimi-uning
rivojlanish tarixi, soliq stavkalari va xususiyatlari, shuningdek, mamlakatda amalga
oshirilayotgan soliq tizimiga oid islohotlar va erishilgan natijalarga to`xtalib o`tilgan.
Kalit so`zlar: Soliq tizimi, soliq, soliq stavkalari, daromad solig`i, ijtimoiy
soliq.
Аннотация: В данной статье речь идет о налоговой системе Новая
Зеландского государства - истории ее развития, налоговых ставках и
особенностях, а также реформах налоговой системы, проводимых в стране, и
достигнутых результатах.
Ключевые слова: Налоговая система, налог, налоговые ставки,
подоходный налог, социальный налог.
Annotation:This article discusses the tax system of the New Zealand state - its
history of development, tax rates and features, as well as the reforms and results
achieved in the country regarding the tax system.
Keywords:Tax system, tax, tax rates, income tax, social tax.
Kirish.
Yangi Zelandiyadagi soliqlar Yangi Zelandiya hukumati nomidan ichki
daromad departamenti (IRD) tomonidan milliy darajada yig'iladi. Milliy soliqlar
shaxsiy va tadbirkorlik daromadlaridan, tovarlar va xizmatlar yetkazib berishdan
undiriladi. Sarmoyadan olinadigan daromad solig'i cheklangan holatlarda, masalan,
sotib olinganidan keyin 10 yil ichida ba'zi ijara mulklarini sotishda qo'llaniladi. Patent
huquqlarini sotishdan olingan foyda kabi ba'zi "daromadlar" daromad hisoblanadi -
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
198
daromad solig'i ma'lum holatlarda, xususan, chayqovchilikda mulkiy operatsiyalarga
nisbatan qo'llaniladi.
Ilmiy izlanish va tadqiqot metodologiyasi.
Hozirda yer solig'i yo'q, lekin mahalliy mulk solig'i (stavkalari) mahalliy
hokimiyat organlari tomonidan boshqariladi va undiriladi. Ba'zi tovar va xizmatlarda
aksiz solig'i yoki boj deb ataladigan muayyan soliq, masalan, spirtli ichimliklar aktsizi
yoki o'yin boji mavjud. Ular Yangi Zelandiya bojxona xizmati kabi bir qator davlat
idoralari tomonidan yig'iladi. Ijtimoiy sug'urta (ish haqi) solig'i yo'q.Yangi Zelandiya
1980-yillarda soliq islohotining asosiy dasturidan o'tdi. Daromad solig'ining eng yuqori
marjinal stavkasi 66 foizdan 33 foizga (2000 yil aprelda 39 foizga, 2009 yil aprelda 38
foizga, 2010 yil 1 oktyabrda 33 foizga va 2021 yil aprelda 39 foizga o'zgartirildi) va
yuridik shaxslardan olinadigan daromad solig'i stavkasi 48 foizdan 28 foizga (802
foizga) pasaytirildi. 2010 yil 1 oktyabr). Tovarlar va xizmatlar solig'i dastlab 10%
stavkada (2010 yil 1 oktyabrdan keyin 12,5%, hozir esa 15%) joriy etildi. 1992 yilda
yer soligʻi bekor qilindi.Yangi Zelandiyada soliq islohoti davom etmoqda.
Muammolarga quyidagilar kiradi:
biznes soliqlari va NZ kompaniyalarining unumdorligi va raqobatbardoshligiga
ta'siri investitsiya daromadlarining har xil turlarini ko'rib chiqishdagi farqlar xalqaro
soliq qoidalari Yangi Zelandiya jismoniy shaxslarga yashash joyi va manbasiga qarab
soliq solish yurisdiktsiyasiga ega. Ikki tomonlama soliq to'lash bo'yicha kelishuvga
binoan, Yangi Zelandiya rezidentlari butun dunyo bo'ylab daromadlaridan daromad
solig'ini to'lashlari shart, norezidentlar esa faqat Yangi Zelandiya manbasidan olingan
daromadlar uchun soliq to'lashlari shart.Barcha xodimlar ish bilan bog'liq bo'lmagan
jarohatlar xarajatlarini qoplash uchun daromad oluvchining yig'imini to'laydilar. U
Baxtsiz hodisalarni qoplash korporatsiyasi (ACC) nomidan ichki daromad tomonidan
yig'iladi. Daromad oluvchining yig'imi ish haqi va ish haqi, shuningdek, PAYE
to'lanishi kerak bo'lgan boshqa daromadlar, masalan, qo'shimcha ish, bonuslar yoki
ta'til uchun to'lovlardan to'lanishi kerak. Yigʻim 2017-yil 1-apreldan 2018-yil 31-
martgacha boʻlgan yil uchun 1,39% ni tashkil qiladi. U $124,053 gacha boʻlgan
daromad boʻyicha toʻlanadiYangi Zelandiyada kapital daromad solig'i yo'q. Tez-tez
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
199
birja savdosidan yoki ma'lum vaqt ichida investitsiya mulkini sotib olish va sotishdan
olingan foyda daromad deb hisoblanadi (va daromad solig'i solinadi).
Kriptoaktivlar savdosidan olingan daromad odatda daromad hisoblanadi,
ammo istisnolar bo'lishi mumkin (masalan, kriptoaktivlar o'zlarining staking
mukofotlari uchun sotib olinganda)Yangi Zelandiyadagi korxonalar har qanday aniq
soliq yilida olgan sof foydasidan daromad solig'ini to'laydilar. Aksariyat korxonalar
uchun soliq yili 1 apreldan 31 martgacha davom etadi, ammo korxonalar buni
o'zgartirish uchun ichki daromadga murojaat qilishlari mumkin.
Vaqtinchalik soliq to'lovchi - bu avvalgi soliq yilida 5000 AQSh dollaridan
ortiq qoldiq daromad solig'iga ega bo'lgan shaxs yoki kompaniya. Bu shuni anglatadiki,
oldingi yilda 5000 AQSh dollaridan kam bo'lgan qoldiq daromad solig'i bo'lgan soliq
to'lovchilar joriy yil uchun vaqtinchalik soliq to'lashlari shart emas. Vaqtinchalik
soliqni to'lashning to'rtta usuli mavjud; standart usul, taxminiy usul, buxgalteriya
ma'lumotlari usuli va GST nisbati varianti.Vaqtinchalik soliq to'lovchilar uchun
standart usul eng keng tarqalgan usul hisoblanadi. Standart usulga ko'ra, vaqtinchalik
soliq to'lovchilar o'tgan yillardagi soliq majburiyatidan kelib chiqib, 5 yoki 10% ga
ko'tarilgan holda yil davomida uchta vaqtinchalik soliq to'lovlarini amalga oshiradilar.
Ikkinchi eng keng tarqalgan usul - bu baholash usuli. Hisob-kitoblar biznes
egasiga o'z biznesini qanday amalga oshirayotganiga qarab, kamroq yoki ko'proq soliq
to'lash imkonini beradi va shuning uchun ularning soliq majburiyatlari yil oxirida
qanday bo'lishini kutishadi. Kam to'lovlar pul foiz stavkasining yuqori qo'llanilishiga
bog'liq bo'lib, ortiqcha to'lovlar uchun sezilarli darajada kamroq foiz to'lanadi, shuning
uchun ular o'z foydalarini to'g'ri baholashlari muhimdir.Yil oxirida korxona soliq
deklaratsiyasini taqdim etadi (soliq yili 31 martda tugaydigan korxonalar uchun
keyingi 7 iyulda to'lanadi) va har qanday kam yoki ortiqcha to'lov hisoblab chiqiladi.
Soliqlarni birlashtirish 2003 yilda vaqtincha soliq toʻlovlarini hisoblash bilan bogʻliq
tashvishlarni bartaraf etish uchun joriy etilgan edi, bu orqali korxonalarga oʻz
toʻlovlarini birlashtirishga ruxsat berish orqali baʼzilari tomonidan kam toʻlovlar
boshqalarning ortiqcha toʻlovlari hisobiga qoplanishi va ular toʻlash/olish foizlarini
kamaytirish/koʻpaytirish imkonini beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
200
Tovarlar va xizmatlar solig'i (GST) 1986 yilda Yangi Zelandiyada joriy
qilingan bilvosita soliqdir. Bu Yangi Zelandiyaning soliq siyosatida katta o'zgarishlar
bo'ldi, chunki shu paytgacha deyarli barcha daromadlar to'g'ridan-to'g'ri soliqlar
hisobiga oshirilgan. GST Yangi Zelandiya hukumatining 2013 yildagi asosiy
daromadining 24% ni tashkil qiladi.
Yangi Zelandiyada sotilgan mahsulotlar yoki xizmatlarning aksariyati 15%
miqdorida GST oladi. Asosiy istisnolar moliyaviy xizmatlar (masalan, bank va hayotni
sug'urtalash) va tovarlar va xizmatlarni chet elga eksport qilishdir.
Barcha korxonalar yillik aylanmasi $60 000 dan oshsa (yoki oshib ketishi
mumkin) GST uchun ro'yxatdan o'tishlari talab qilinadi. Ro'yxatdan o'tgandan so'ng,
korxonalar o'zlari etkazib beradigan barcha tovarlar va xizmatlar uchun GST
undiradilar va sotib olgan tovarlar va xizmatlar uchun undirilgan har qanday GSTni
qaytarib olishlari mumkin.Yangi Zelandiya "yer solig'i" va "mulk solig'i" o'rtasida farq
qiladi. Mulk solig'ining an'anaviy kontseptsiyasi bir xil stavkani yaxshilash
qiymatlariga ham, yer qiymatlariga ham qo'llashi mumkin. Sof yer solig'i yaxshilash
qiymatlarini soliqdan butunlay ozod qiladi va faqat yer qiymatlarini soliqqa tortadi.
Bog‘langan, ikki stavkali yoki taqsimlangan stavkali mulk solig‘i yaxshilanish
qiymatlariga boshqa stavka qo‘llaydi. “Yer solig'ini baholash” atamasi uning sof va
qisman shakllarini ifodalash uchun ishlatiladi. Kontseptual tarzda, mulk solig'i
daromad solig'i bo'yicha ishonchli vositadir - to'g'ri yoki noto'g'ri taxmin qilingan
mulkning ma'lum bir darajasi soliqlarni muntazam ravishda to'lash qobiliyatini
ko'rsatadi. Bundan farqli o'laroq, LVT yerning o'ziga nisbatan qo'llaniladi - uning
tanqisligi, harakatsizligi va inson faoliyati uchun markaziyligini hisobga olgan holda.
1992 yil 31 martdan kuchga kirgan Yer solig'ini bekor qilish to'g'risidagi qonun
(1990) Yangi Zelandiyaning er solig'ini bekor qilgan bo'lsa-da, yer solig'i Yer solig'i
to'g'risidagi qonun (1878) tomonidan yangi zelandiyaliklarga joriy qilingan birinchi
to'g'ridan-to'g'ri soliq edi. Keyingi yil mulk solig'i to'lanadi (1879 yilgi Mulk solig'i
qonuniga binoan). Birinchi marta kuchga kirganida, bu funtda bir tiyin (ya'ni, 1/240
yoki 0,4%) stavkasini undirdi, ammo 500 funt sterling miqdorida katta imtiyoz
qo'llanilib, ko'pchilik odamlarni soliq majburiyatidan ozod qildi.Yer solig'i dastlab
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
201
davlat daromadlarining asosiy qismini ta'minlagan. 1895-yilda u hukumatga tushgan
er va daromad soligʻi umumiy daromadlarining 76% ni tashkil etdi. 1960 yilda er solig'i
to'g'ridan-to'g'ri soliq tushumlarining 6 foizini tashkil etdi va 1967 yilga kelib, yer
solig'ini bekor qilishni tavsiya qilgan hisobotda Oklendlik buxgalter Lyuis Ross raislik
qilgan qo'mita hozirda jami davlat daromadlarining atigi 0,5 foizi yer solig'idan
tushganligini ta'kidladi. Hukumat Rossning yer solig'ini bekor qilish bo'yicha
tavsiyasiga binoan harakat qilmadi.
Daromad solig`i.
Yangi Zelandiyada o`suvchi soliq stavkalarga asoslangan bo`lib, shaxs
daromadi oshgani sari soliq stavkasi ham oshib boradi.
2024-yil 1-apreldan 2025-yil 31-martgacha bo`lgan soliq stavkalari
Har bir daromad uchun
Soliq stavkasi
0- $14000
10.5%
$14,001- $ 15,600
12.82%
$ 15,601- $ 48,000
17.5%
$ 48,001- $ 53,500
21.64%
$ 53,501- $70,000
30%
$ 70,001- $ 78,100
30.99%
$78,101- $ 180,000
33%
$ 180,001 va yuqori
39%
2025-yil 1-apreldan boshlab,
Har bir daromad uchun
Soliq stavkasi
0- $ 15,600
10.5%
$15,601-$53,500
17.5%
$53,501-$ 78,100
30%
$ 78,101- $180,000
33%
$ 180,001 va undan yuqori
39%
Soliqdan qochish va noqonuniy daromadlar bilan kurash
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
202
-Soliq tizimi raqamlashtirilgan va nazorat kuchli.
-IRD zamonaviy texnologiyalar bilan ishlaydi, bu soliq to‘lovchilarning
daromadlarini aniq aniqlash va soliqdan qochishni kamaytirish imkonini beradi.
Subsidiyalar va ijtimoiy yordam tizimi bilan bog‘liqligi
-Ayrim soliq to‘lovchilar (kam daromadlilar, bolali oilalar) uchun soliqdan
qaytarishlar (tax credits) va davlat yordam dasturlari mavjud.
Masalan, Working for Families dasturi orqali kam daromadli oilalarga yordam
beriladi.
Ekologik va sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq soliqlar
-Chekish va alkogol mahsulotlariga yuqori aksiz soliqlari mavjud.
-Avtomobil chiqindilari yoki atrof-muhitga zarar yetkazuvchi faoliyatga
alohida soliqlar joriy etilgan.
Yangi Zelandiya va O`zbekiston soliq tizimi farqlari va o`xshashliklari
Mezon
Yangi Zelandiya
O‘zbekiston
Soliq tizimi turi
Oddiy, shaffof, kam soliq
turlari
Nisbatan murakkab, ko‘proq turdagi
soliqlar mavjud
Daromad solig‘i (jismoniy
shaxslar)
Progressiv stavka: 10.5% –
39%
Progressiv stavka: 12% – 17% (2023
holatiga ko‘ra)
Yuridik shaxslar daromad
solig‘i (korporativ soliq)
28%
15% (asosiy stavka), ayrim hollarda
imtiyozlar mavjud
QQS (Qo‘shilgan qiymat
solig‘i / GST)
15%
12%
Kapital o‘sish solig‘i
Yo‘q (umuman olinmaydi)
Mavjud (aksiyalar, mol-mulk
sotuvlaridan olinadi)
Soliq hisobotlari
Raqamli tizim orqali oson
topshiriladi
Soliq hisobotlari raqamlashtirilgan,
ammo hali to‘liq soddalashmagan
Soliq imtiyozlari
Juda kam, asosan ijtimoiy
yordamlar orqali
Ko‘proq: investitsiyalar, eksport, IT
sohasiga soliq imtiyozlari beriladi
Ekologik soliqlar
Mavjud (aksiz, chiqindi
solig‘i va h.k.)
Kamroq rivojlangan, lekin yo‘lga
qo‘yilmoqda
Soliq organi
Inland Revenue Department
(IRD)
Davlat Soliq Qo‘mitasi (DSQ)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
203
Mezon
Yangi Zelandiya
O‘zbekiston
Soliqdan qochish va nazorat
Kuchli avtomatlashtirilgan
monitoring
Yaxshilanmoqda, lekin ba’zida inson
omilining roli katta
Xulosa.
Yangi Zelandiya soliq tizimi dunyodagi eng soddalashtirilgan, shaffof
va samarali tizimlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Uning asosiy ustunligi — soliq
turlari sonining kamligi, byurokratiyaning pastligi va soliq to‘lovchilarga qulay shart-
sharoit yaratishidadir.
Soliq stavkalari aniq, progressiv bo‘lib, fuqarolarning
daromadiga qarab belgilanadi. Yuridik shaxslar uchun soliq stavkasi nisbatan barqaror
(28%) va investorlar uchun qulay. Kapital o‘sish solig‘ining yo‘qligi mamlakatni
biznes yuritish uchun yanada jozibador qiladi.
Yana bir muhim jihat — raqamlashtirish
darajasining yuqoriligi. Yangi Zelandiyaning Inland Revenue (IRD) idorasi soliq
yig‘imlari, monitoringi va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini deyarli to‘liq onlayn tizimlar
orqali amalga oshiradi. Bu esa korrupsiya va soliqdan qochishni kamaytirishga xizmat
qiladi.
Yangi Zelandiya tajribasi rivojlanayotgan davlatlar, jumladan O‘zbekiston
uchun soliq tizimini isloh qilishda muhim amaliy model bo‘la oladi. Ayniqsa, soliq
yondashuvini soddalashtirish, ijtimoiy adolatni saqlagan holda daromadlarga
progressiv soliq qo‘llash va raqamlashtirish jarayonlarini kengaytirish borasida ushbu
tizimdan o‘rganish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOT VA SAYTLAR.
1.
New Zealand Inland Revenue Department (IRD)
– https://www.ird.govt.nz
2.
OECD (2022).
Tax Policy Reforms in the OECD.
https://www.oecd.org/tax/tax-
policy-reforms.htm
3.
The Treasury of New Zealand –
Economic and Fiscal Updates
4.
James, S., & Alley, C. (2008).
Tax Compliance, Self-Assessment System and Tax
Administration
. Journal of Finance and Management in Public Services.
5.
PwC New Zealand –
Tax Summary Reports
(2023)
6.
Deloitte New Zealand –
Doing Business in New Zealand: Tax and Legal Guide
