MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
36
JISMONIY SHAXSLARNING MOL-MULKIGA SOLINADIGAN
SOLIQ
Yuldashev Xudoynazar
SamISI XIM-123 guruh
Talabasi
SamISI ''Investitsiya va Innovatsiyalar"
kafedrasi v.b.dotsenti PhD
Turayev Alijon Akmal o'g'li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jismoniy shaxslarning mol-mulkiga
solinadigan soliqning huquqiy asoslari, hisoblash tartibi va amaldagi tatbiqi tahlil
qilinadi. Soliqning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati, davlat byudjetini shakllantirishdagi
o‘rni hamda mahalliy byudjetlar uchun daromad manbai sifatidagi roli yoritilgan.
Shuningdek, soliq solish tizimidagi mavjud muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqolada ilgari surilgan taklif va xulosalar mol-mulkka
solinadigan soliqlarni takomillashtirish hamda ularning samaradorligini oshirishga
xizmat qiladi.
Kalit so`zlar:
jismoniy shaxs, mol-mulk solig‘I, soliq tizimi, byudjet
tushumlari, soliq solish tartibi,mulk egaligi, mahalliy byudjet, huquqiy asoslar, soliq
yuklamasi
Аннотация:
В данной статье рассматривается налог на имущество
физических лиц как важный элемент налоговой системы и источник
пополнения местных бюджетов. Раскрываются правовые основы
налогообложения, порядок расчёта и уплаты налога, а также его социально-
экономическое значение. Особое внимание уделено актуальным проблемам,
возникающим при применении налога на практике, и предлагаются пути их
решения. Представленные выводы и предложения направлены на
совершенствование механизма налогообложения имущества физических лиц и
повышение его эффективности.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
37
Ключевые слова:
физическое лицо, налог на имущество, налоговая
система, бюджетные поступления, порядок налогообложения, право
собственности, местный бюджет, правовая база, налоговая нагрузка
Annotation:
This article explores the property tax on individuals as a key
component of the tax system and a vital source of local budget revenues. It examines
the legal basis, calculation and payment procedures, and the socio-economic
significance of this tax. Special attention is given to current challenges in its practical
implementation, along with proposed solutions. The findings and recommendations
aim to improve the property taxation mechanism for individuals and enhance its
overall efficiency.
Keywords:
individual taxpayer, property tax, tax system budget revenues,
taxation procedure , property ownership, local budget legal framework tax burden
Kirish.
Soliq tizimi har qanday davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda
muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq
davlat byudjeti va, ayniqsa, mahalliy byudjetlar daromadlarining barqaror
manbalaridan biri hisoblanadi. Ushbu soliq turi fuqarolarning egaligidagi ko‘chmas
mulkdan foydalanish samaradorligini oshirish, ijtimoiy adolatni ta’minlash va
infratuzilmani rivojlantirishga xizmat qiladi. Soliqning belgilanishi va undirilishi
qonuniy asoslar, hisoblash usullari hamda amaliyotdagi qo‘llanilish darajasi bilan
bevosita bog‘liqdir. Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq tizimi
mustaqillik yillaridan buyon bosqichma-bosqich takomillashib bormoqda. Soliq
kodeksiga kiritilgan o‘zgarishlar, soliq stavkalarining hududlar kesimida farqlanishi,
shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan elektron xizmatlar tizimi — bularning barchasi
soliq boshqaruvining zamonaviylashuvini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, aholining
ayrim qatlamlari uchun soliq yuki, mol-mulk qiymatini baholashdagi aniqlik, vaqti-
vaqti bilan yuzaga keladigan qonuniy tushunmovchiliklar kabi masalalar hanuzgacha
dolzarbligini saqlab qolmoqda. Mazkur maqolada jismoniy shaxslarning mol-
mulkiga solinadigan soliqning huquqiy-me’yoriy asoslari, hisob-kitob mexanizmlari,
amaliyotdagi muammolar va takomillashtirish yo‘nalishlari keng tahlil qilinadi. Shu
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
38
orqali ushbu soliq turining samaradorligini oshirishga doir ilmiy-amaliy tavsiyalar
ishlab chiqiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlar soliq tizimining rivojlanish bosqichlari, huquqiy-me’yoriy asoslari va
amaliy qo‘llanilishi haqida muhim ma’lumotlar beradi. Avvalo, ushbu soliq turi
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining tegishli moddalari asosida tartibga
solinadi. Kodeksda soliq ob’ekti, soliq solish bazasi, imtiyozlar va to‘lov muddatlari
aniq belgilangan. Ilmiy adabiyotlarda, xususan, iqtisodchi va yuridik sohaga oid
olimlar (Masalan, Q. Jo‘rayev, N. Xolmirzayev, D. Xatamov) tomonidan olib
borilgan tahlillarda bu soliqning fiskal vazifasi bilan birga, mulkdan foydalanish
samaradorligini oshirishdagi roli ham ta’kidlangan. Shuningdek, jismoniy shaxslar
uchun soliqqa tortish mexanizmlari xorijiy mamlakatlar tajribasi bilan solishtirib
o‘rganilgan, bunda AQSh, Germaniya, Rossiya va Qozog‘iston kabi mamlakatlarning
tartib-taomillari ko‘p mualliflar tomonidan tahlil etilgan. Davlat soliq qo‘mitasi,
Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan e’lon qilingan rasmiy statistik hisobotlar va
tahliliy materiallar orqali ushbu soliq turining byudjetdagi o‘rni va yilma-yil tushum
dinamikasi yoritib boriladi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda elektron soliq xizmatlarining
joriy etilishi, mol-mulkni kadastr qiymati asosida baholash tizimining takomillashuvi
mavzuga oid adabiyotlarda alohida o‘rin egallagan. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlarida ham mol-mulk soliqlarini
soddalashtirish, aholiga qulaylik yaratish, adolatli soliqqa tortish mexanizmini yo‘lga
qo‘yish borasida muhim tashabbuslar ko‘rsatilgan. Ushbu hujjatlar tahlili, ilmiy
maqolalar va amaliy tajribalar asosida adabiyotlar sharhi ushbu soliq turining nazariy
va amaliy asoslarini keng yoritishga xizmat qiladi.
Izlanish va tadqiqotlar.
Ushbu izlanishning metodologiyasi turli xil ilmiy usullarni o‘z ichiga oladi,
ular orqali jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqning samaradorligi
va amaldagi holatini o‘rganish, soliq tizimini takomillashtirish yo‘llarini aniqlash
mumkin. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
39
Tadqiqotning birinchi bosqichida jismoniy shaxslarning mol-mulkiga
solinadigan soliqning huquqiy asoslari o‘rganildi. Bu usul orqali O‘zbekiston
Respublikasi Soliq kodeksi, hukumat qarorlari, Prezident farmonlari va boshqa
normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilindi. Ushbu hujjatlarda mol-mulk soliqlarining
qanday tartibda solinishi, soliqqa tortish ob’ektlari va usullari, imtiyozlar va to‘lov
muddatlari aniq ko‘rsatilgan. Shuningdek, xorijiy mamlakatlarning qonunchilik
tajribasi ham soliq tizimini rivojlantirishdagi muhim manba sifatida o‘rganildi.
Iqtisodiy tahlil metodi orqali jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan
soliqning iqtisodiy ta’siri, uning davlat va mahalliy byudjetga tushumlari,
shuningdek, soliqqa tortishning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari o‘rganildi. Iqtisodiy
tahlil davomida soliq tushumlarining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi, soliq yuki va bu
yuki iqtisodiy faoliyatga qanday ta’sir qilishini aniqlash uchun statistik
ma’lumotlardan foydalanildi.Empirik tadqiqot metodlari orqali soliq to‘lovchilari
bilan so‘rovlar o‘tkazildi va intervyular amalga oshirildi. Bu metod soliq to‘lovchilari
orasida mol-mulk solig‘i haqidagi bilim, tushunchalar va amaliyotlar haqida aniq
ma’lumotlar olishga yordam berdi. So‘rovlar va intervyular asosida soliq to‘lovchilari
tomonidan soliqni to‘lashda yuzaga keladigan qiyinchiliklar, soliq tizimining aniq va
shaffof ishlashiga bo‘lgan ehtiyojlar tahlil qilindi. Tadqiqotda, davlat soliq qo‘mitasi
va Iqtisodiyot va moliya vazirligining rasmiy statistik ma’lumotlari asosida jismoniy
shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqdan tushumlar dinamikasi tahlil qilindi.
Statistik tahlil yordamida soliqdan tushumlarning yilma-yil o‘zgarishlari, hududlar
kesimidagi farqlar va umumiy iqtisodiy sharoitlarga soliq tizimining ta’siri
ko‘rsatilgan. Shuningdek, soliqning aholi daromadlari va ijtimoiy qatlamlarga qanday
ta’sir qilishini o‘rganish uchun iqtisodiy model yaratildi.
Xulosa.
Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq, davlat byudjeti uchun
muhim daromad manbai bo‘lib, uning to‘g‘ri tashkil etilishi va samarali boshqarilishi
davlatning iqtisodiy barqarorligi uchun zarurdir. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
O‘zbekiston Respublikasida jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan
soliqning huquqiy asoslari mustahkamlangan bo‘lsa-da, uning amaldagi qo‘llanilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
40
bir qator muammolarga duch kelmoqda. Soliqning hisoblash va to‘lash tizimi ba'zan
murakkab bo‘lib, soliq to‘lovchilari tomonidan tushunish va to‘lashda qiyinchiliklar
yuzaga kelmoqda. Tadqiqotda olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, soliq solishning
aniq va shaffof tizimi, elektron xizmatlarning joriy etilishi, mol-mulkni kadastr
qiymati asosida baholash va soliq yuki bilan bog‘liq ijtimoiy masalalarni hal etish
zarurati katta. Xorijiy mamlakatlar tajribasi, ayniqsa, AQSh, Rossiya va Germaniya
kabi davlatlarning mol-mulk soliqlariga doir amaliyotlari, jismoniy shaxslar uchun
soliq tizimini takomillashtirishda foydali manba sifatida qaralishi mumkin.
Shuningdek, jismoniy shaxslarning soliq solish jarayonini yaxshilash uchun quyidagi
takliflar kiritildi:
Soliq tizimini soddalashtirish
: Soliq hisob-kitobini aniq va tushunarli
qilish uchun soliq to‘lovchilari uchun qulay interfeyslarni yaratish va soliq to‘lash
jarayonini raqamlashtirish zarur.
Elektron xizmatlarni kengaytirish
: Soliq to‘lovchilari uchun onlayn
tizimlar orqali to‘lovlar va ma’lumotlar almashinuvini soddalashtirish, shaffoflikni
ta’minlashga yordam beradi.
Kadastr bahosini takomillashtirish
: Mulk qiymatining bozor
sharoitiga mos ravishda kadastr baholarini yangilab borish va soliq stavkalarini qayta
ko‘rib chiqish kerak.
Soliq ma’lumotlarini keng tarqatish va o‘qitish
: Aholining soliq
bo‘yicha bilimlarini oshirish, soliq tizimining qonuniy asoslari haqida batafsil
ma'lumot berish, soliqni to‘lash madaniyatini rivojlantirish.
Tadqiqotda ilgari surilgan tavsiyalar, umuman olganda, jismoniy shaxslarning
mol-mulkiga solinadigan soliq tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Ushbu o‘zgarishlar jismoniy shaxslar uchun soliq yuklamasini adolatli taqsimlash,
soliqqa tortish tizimini soddalashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi
. (2020). O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–4_Май –2025
41
2.
Jo‘rayev Q.
(2020). "Xorijiy davlatlarning mol-mulk soliqlari tizimi va
O‘zbekiston tajribasi."
Iqtisodiyot va soliq siyosati
(10), 45-56.
3.
Xatamov D.
(2021). "Jismoniy shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq va
soliq tizimining modernizatsiyasi."
Soliq tizimi: nazariya va amaliyot
(5), 123-135.
4.
Xolmirzayev N.
(2022). "Soliq solishning zamonaviy usullari va jismoniy
shaxslar uchun ijtimoiy ahamiyati."
O‘zbekiston moliya jurnali
, 19(3), 89-98.
5.
Benedikтов, В. А.
(2019). "Nalog na imushchestvo fizicheskikh lits v Rossii."
Sovremennoe nalogovoe zakonodatel’stvo
, 14(2), 70-80.
6.
Davlat soliq qo‘mitasi
(2022).
Soliq to‘lovchilarining hisobotlari va soliq
tushumlari
. O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi, Tashkent.
7.
Iqtisodiyot va moliya vazirligi
(2021).
O‘zbekiston Respublikasida mol-mulk
soliqlaridan tushumlar va byudjetga ta’siri
. Tashkent.
8.
OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development)
.
(2021).
Taxation of Household Wealth: International Experiences and Lessons
. Paris:
OECD Publishing.
