MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
129
DORIVOR STEVIYA O’SIMLIGI TO’GRISIDA
QISQACHA MA’LUMOT
Abdurahmonov Muhammadmo’ydin Bohodirjon o’g’li
1
Yulbasov Avazbek Muhtarovich
2
Nazirjonov Ibrohimjon Anvarjon o’g’li
3
Sultonov Xumoyun Mahmudjon o’g’li
4
muhammadmoydinabdurahmonmov@gmail.com
O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti
Andijon filiali ilmiy xodimlari
Annotatsiya:
Maqolada shakar o’rnini bosuvchi dorivor steviya o’simligi
haqida ma’lumotlar berilgan va respublikamiz sharoitlarda urug’larilaridan va
ko‘paytirish va rivojlanishi to‘g’risida so‘zlangan.
Kalit so‘zlar:
O‘rmon, steviya, shakar, nihol, agrotexnik talablar, rivojlanish,
variant, urug’
Annotation:
The article provides information about the medicinal plant stevia,
used as a sugar substitute, and also discusses the issues of its propagation and
cultivation from seeds in our country
Keywords:
Forest, stevia, sugar, germination, agronomic requirements,
development, variety, seeds
Respublikamizda barcha tarmoqlarda olib borilayotgan islohotlar qatorida
o‘rmon xo‘jaligida ham bir qancha islohotlar amalga oshirilmoqda. Buning natijasida
o‘rmon ekinlar strukturasining yangicha tizimi joriy qilinmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020 yil 26 noyabrdagi PQ-4901-son “Dorivor
o‘simliklarni еtishtirish va qayta ishlash, ularning urug‘chiligini yo‘lga qo‘yishni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
130
rivojlantirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirishga oid chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi qarorida dorivor o‘simliklarni еtishtirish va ulardan dori vositalarini
ishlab chiqarishni tashkil etishga oid ilmiy tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish
uchun xalqaro moliya institutlarining grantlarini jalb etish jumladan o’rmon xo’jaligi
bo’limlarida dorivor o’simliklarni ko‘paytirish va uning xom-ashyosini tayyorlash
sohasini rivojlantirish bo‘yicha alohida chora tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Steviya (Stevia) v
atani Janubiy Amerika qit’asi (Paragvay)ning tog‘li
hududlari bo‘lgan steviya – (
Stevia rebaudiana
Bertoni) ning tabiiy zahiralari dengiz
sathidan 300 m balandlikdagi xududlarda uchraydi. O‘simlik Yaponiya, AQSh,
Xitoy, Tailand, Isroil, Koreya, Rossiya, Moldava, Ukraina va boshqa mamlakatlarda
madaniy holda еtishtiriladi. Shimoliy Amerikada steviyaning 200 dan ortiq turlari
o‘sadi. Dunyo miqyosida 32 ming ga еr maydonda steviya o‘simligi еtishtirilib,
shundan 24 ming ga (75%) еr maydon Xitoy Xalq Respublikasiga tegishlidir.
Murakkabguldoshlar – Asteraceae oilasining steviya turkumiga 180 dan ortiq turdagi
o‘simliklar kiradi. Steviya – Stevia rebaudiana Bertoni ham shular jumlasidandir.
Steviya, bo‘yi 1 metrgacha еtadigan bir yillik o‘simlik. Uning barglari oddiy, poyada
qarama-qarshi shaklda joylashgan, uzunligi 2-3 sm еtadi. Barg yaprog‘inng yuzasi
silliq, oldi tomoni qalami holda joylashgan, gullari 3-4 mm uzunlikdagi 6-7 dona oq
murakkab to‘pgulda yig‘ilgan, mevasi 3-4 mm sentyabr – noyabr oylari gullaydi,
urug‘lari oktyabr-noyabr oylarida pishib еtiladi.
1-rasm Dorivor steviya o’simligi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
131
O‘simlikning kimyoviy tarkibi o‘ziga xos bo‘lib, barglarining tarkibida shirin
ta’m beruvchi diterpenoid (steviozid) glikozidi mavjud. Steviozid moddasi 0,4 % li
saxaroza eritmasidan 300 barobar, 10 % li shakar eritamasidan esa 150 barobar
shirinroqdir.
Steviozid konditer sanoatida, salqin ichimliklar, sharbat, saqich, har xil
shirinliklar va konservalar tayyorlashda shakar oʻrnida keng miqyosda ishlatiladi,
undan doridarmon sifatida, qand diabeti kasalligiga va modda almashinuvi buzilishi
bilan bogʻliq boʻlgan boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi 1986-yil
Stevia
urugʻi va koʻchati Oʻzbekistonga Paragvaydan olib kelingan. Oʻzbekiston
oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida 1987-1988 yillarda oʻsimlikning
biologiyasi va uni koʻpaytirish usullari oʻrganiladi.
Stevia
ning Shirin va Shakarbarg
navlari yaratidsi 1994 va Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uchun Davlat
reyestriga kiritildi.
Steviya shakarining ahamiyatli tomoni shundaki, hozirda uning iste’moldagi
me’yori juda cheksiz darajada bo‘lib, organizmlar uchun salbiy ta’siri kuzatilmagan.
Yurtimizda steviyani еtishtirish hamda qayta ishlash jarayonlari o‘rganib
chiqilgan. Uni urug‘lantirish, qalamcha usuli bilan ko‘chatlarini еtishtirish qo‘llanib
kelinmoqda. Olib borilayotgan amaliy ishlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, respublikada
еtishtirilgan steviya o‘simligining steviozid moddasi dunyoning ba’zi mamlakatlarida
еtishtirilgan o‘simlik tarkibidagi steviozid miqdoridan ancha yuqori ko‘rsatkichni –
19,7 % (Janubiy Koreyada esa 16 %) ni tashkil qiladi. Yuqorida ta’kidlanganidek,
mamlakatimizda dorivor va ziravor o‘simliklarni ko‘paytirish va madaniy
plantatsiyalarini yaratish, farmasevtika tarmog‘ini dorivor o‘simliklarga bo‘lgan
talabini, ma’lum miqdorda qondirish imkoniyatini beradi. Steviya еtishtirishda
nimalarga e’tibor berish kerak Steviya subtropik, mo‘tadil iqlimning havo haroratiga
moslashgan bo‘lib, 24°S gacha bo‘lgan haroratda yaxshi o‘sadi. Steviya yaxshi
o‘sadigan tuproqlar bu normal namlikdagi qumoq (qumli) tuproqdir. O‘simlikni ekish
va parvarish qilishda, uning normal rivojlanishi uchun zich bo‘lmagan, drenaj tizimi
yaxshi bo‘lgan, quyosh nuri tushadigan, unumdor va sug‘orish imkoniyati еtarli
bo‘lgan еr maydoni tanlanadi. Negaki, ushbu o‘simlik quyosh yaxshi yoritmaydigan
joylar(soya)da hamda unumsiz tuproqlarda yaxshi o‘smaydi. O‘simlik ko‘chatlarini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
132
ekish uchun tanlangan maydon kuzda 25-30 sm chuqurlikda shudgorlanadi. Bunda
shudgor qilinadigan maydonga gektar hisobida 100 tonna mahalliy o‘g‘it (go‘ng), 200
kg fosfor solib, еr shudgorlanadi. O‘simlikning ildiz tizimi yaxshi taraqqiy etishi
uchun ikki marta еr yumshatiladi. Shuningdek, begona o‘tlardan tozalanadi. O‘simlik
urug‘ining unuvchanligi past bo‘lib, tezda unuvchanlik qobiliyatini yo‘qotadi. Shu
sababli o‘simlikni еtishtirish dastlabki jarayoni issiqxonadan boshlanadi. Steviya
urug‘larini ekish (issiqxona sharoitida) uchun optimal muddat bu yanvar oyi
hisoblanadi. O‘simlik ko‘chatlarini еtishtirish uchun issiqxonalardagi maxsus joy
(pollar)ga ekiladi. Ekilgan urug‘larning ustidan elakdan o‘tkazilgan aralashma (1
go‘ng:1 qum: 3 tuproq) sepiladi. Bunda tuproq qalinligi 0,2-0,3 sm da bo‘lishi
maqsadga muvofiqdir. Havo harorati +15°S ga еtishi o‘simlik urug‘lari unib chiqishi
uchun qulay fursat hisoblanadi. Shu sababli steviya еtishtirilishida dastlab urug‘lar
maxsus ko‘chatxonalarda ekiladi. Harorat +18…+25°C darajada saqlanganda bir
hafta ichida yosh ildizlari paydo bo‘ladi. Steviya ko‘chatlarning bo‘yi 15-20 sm ga
еtganda, mart oyining oxiri va aprel oyining boshlarida, ochiq maydonga olib
chiqiladi. Barg yoki urug‘ hosili olish uchun qator oraliqlari 2 hilda tortiladi. Barg
hosilini olish uchun qator oralari 70 sm dan tortilib, nihollarni 20 sm oraliqda, urug‘ni
olish uchun qator oralari 90 sm dan tortilib, nihollarni 25 sm oraliqda ekiladi.
O‘simlikni oziqlantirish vegetatsiyasining ikkinchi oyidan boshlanadi. Mavsum
davomida sug‘orish (oktyabr oyigacha) o‘simlikni holatidan kelib chiqib amalga
oshiriladi. O‘simlikning o‘ziga xos xususiyatlardan biri shundaki, steviya 10
0
S dan
past bo‘lgan haroratda o‘sishdan to‘xtaydi. Bu uning tashqi muhitga bo‘lgan
munosabati va uning juz’iy moslanishi (idoadaptatsiya)ni bildiradi. Steviyaning
hosildorligi gektar hisobida dastlabki yillarda 5-8 sentnergacha va keyingi yillarda
18-20 sentnerni tashkil etadi. Xulosa qilib aytganda, steviya o‘simligini bioekologik
xususiyatlaridan kelib chiqib, respublikaning Janubiy hududlari (Surxondaryo,
Qashqadaryo) hamda Samarqand va Toshkent viloyatlarida madaniy plantatsiyalarini
tashkil etish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
133
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
B.Yo. To‘xtaev, T.X. Maxkamov, A.A. To‘laganov, A.I. Mamatkarimov,
A.V. Mahmudov, M.O‘. Allayarov
–
«Dorivor va ozuqabop o‘simliklar
plantatsiyalarini tashkil etish va xom-ashyosini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma»
Toshkent – 2015 y.
2.
A.A. Lobanova, V.V. Budaeva, G.V. Sakovich – «Химия растителного
сыря» 2004.-№1.-S.47-52.
3.
I. G. Axmetov i dr – «Молодой учёный» Международный научный журнал
№ 14 (148) Kazan – 2017 g.
4.
O.V. Bulavinova – Нетрадитсионные растения – заменители сахара при
диабете – Студенческая научно-практическая конференция «Образование,
Наука, Производство – 2017» Ставропол, 1517 февраля 2017 g., 229-231.
5.
O.V. Korpacheva Zinыch, Yu.A. Chernaya – « Екстракты стевии
сахароземенители с лечебными свойствами» Kiev – 2010 g.
6.
Yu.N. Korshakovskaya, V.S. Tarasenko – Стевия медовая -перспективная
лекарственная култура для борбы с сахарным диабетом – Лекарственные
растения: биоразнообразие, технологии, применение: сборник научных статей
по материалам И Международной научно-практической конференции. –
Гродно: ГГАУ, 2014, 141-144.
Internet saytlar:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
