MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
124
RESPUBLIKAMIZ HUDUDLARIDA TERAK (POPULUS L.)
QALAMCHALARNI TAYYORLASH VA EKISH
Abdurahmonov Muhammadmo‘ydin Bohodirjon o‘g‘li
1
Yulbasov Avazbek Muhtarovich
2
Nazirjonov Ibrohimjon Anvarjon o‘g’li
3
Sultonov Xumoyun Mahmudjon o‘g’li
4
muhammadmoydinabdurahmonmov@gmail.com
O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti
Andijon filiali ilmiy xodimlari
Annotatsiya:
Maqolada Terak (
Populus
L.)ning kelib chiqish tarixi haqida
ma’lumotlar berilgan va Respublikamiz sharoitlarda qalamchlaridan ko‘paytirish va
rivojlanishi to‘g’risida so‘zlangan.
Kalit so‘zlar:
Terak (
Populus
L.), nihol, agrotexnik talablar, rivojlanish,
qalamcha
Annotation:
The article provides information about the history of the origin
of the poplar plant (Populus L.), and examines issues of its propagation and
development by cuttings in the conditions of our republic.
Keywords:
Poplar (Populus L.), germination, agrotechnical requirements,
development, cuttings
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti raisligida o’tkazilgan 2023 yil 7-aprel
kuni videoselektor yig'ilishida “Yashil makon” dasturi doirasida amalga
oshirilayotgan ishlar ham muhokama qilindi. Ma'lumki, loyiha doirasida bahor
mavsumida 125 million tup ko'chat ekish rejalashtirilgan bo'lib, aprel oyi yakuniga
qadar tumanlardagi yirik mahallalarga 20-30 ming, o'rtalariga - 10-15 ming,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
125
kichiklariga – 3-5 ming, shaharlardagi har bir mahallada ham shuncha tup terak
qalamchalari ekish tavsiya etildi. Hozirgi paytda yurtimizning turli iqlim va tuproq
sharoitida terakning 40 ga yaqin turi, 90 dan ortiq navi parvarishlangan. Terak ham
boshqa ardoqli daraxtlarimiz kabi qadriyatlarimiz timsoliga aylangan. Uni etishtirish
bo'yicha esa, qadimdan katta tajriba to'plangan. Qishloqdagi har bir xonadonda
osmonga bo'y cho'zgan teraklar shovullab o'sib, havoning sofligini, yangi uylar
yog'ochini
ta'minlab
kelgan.
Terak
(
Populus
L.)
Hozirgi paytda yurtimizning turli iqlim
va tuproq sharoitida terakning 40 ga yaqin turi, 90 dan ortiq navi parvarishlab kelinadi
terak barcha turdagi daraxtlar orasida eng yaxshi havo tozalovchi hisoblanadi.
Karbonat angidridni o'ziga singdirib, igna bargli daraxtlarga nisbatan 10 baravar ko'p
kislorod hosil qiladi. Ayni paytda o'zidan zararli mikroblarni o'ldiruvchi fitontsidlar
ham ishlab chiqaradi Bu turdagi daraxtlar manzarali bo'lishi va joy tanlamasligi
sababli ihota va o'rmon muhofazasi, ko'kalamzorlashtirish ishlarida muhim
ahamiyatga ega.
Terakning tez o'sishi tabiiy resurslarni qisqa vaqt ichida to'ldirish
imkonini beradi. Uning yuz yilgacha yashayligan turlari ham bor Masalan, mirzaterak
va oqterak 30 yilgacha rivojlanib, 60-70 yil davomida yashaydi. Yog'ochi 8-10 yilda
yetiladi va gektaridan 500–900 kub metrgacha yog'och mahsuloti olinadi. Bu mebel
va tsellyuloza-qogoz sanoati uchun muhim xomashyo sanaladi. oshqacha aytganda,
uylar va ariqlar yonida, avtomobil` yo'llari va piyodalar. Terak ko'chatini
yetishtirishning o'zi moliyaviy manfaat keltiradi. Bizda, asosan, ko'kterak, oqterak,
mirzaterak, kaliforniya kabi turlari ekiladi.
Terak ko'chatini yetishtirish uchun
quydagi usulda qalamcha tayyorlash va yetishtirish tavsiya etiladi.
- terakning bir yillik novdalarini kesish oktyabr oyining oxiri - noyabr oyining
boshidan terakda bahorgi vegetatsiya jarayoni boshlangunga qadar amalga oshiriladi;
- Kesib olingan novdalardan 20-25 santimetrlik qalamchalar tayyorlanadi.
Qalamchalarni bog‘ qaychisi bilan 45 daraja ostida kesish lozim. Bu orqali ularning
chirishining oldi olinadi;
- qalamchalar erta bahorda kuzgi ekish kabi jo'yaklarga ekiladi va darhol
sug‘oriladi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
126
- kuzda tayyorlangan qalamchalar orasi 60-70 sm bo‘lishi kerak;
- terak qalamchalari jo'yaklarda 20 santimetrdan qoldirilib, tik holatda
qadaladi. Bunda qalamchadagi kurtaklar yuqoriga qaragan holatda bo'lishi, qadalgan
qalamchalarda bitta yoki ikkita kurtak tuproq ustida qolishi lozim.
1 – rasm kuzda tayyorlab bahorda ekish uchun tayyorlangan
qalamchalar
Terak boshqa barcha turdagi daraxtlar orasida megapolislarda eng yaxshi
havo tozalagich vazifasini o'taydi. Yuqorida qayd etilganidek, terak havodan karbonat
angidridni yutadi va kislorod ishlab chiqaradi, bu, ayniqsa, osmonni qum-chang
qoplagan paytlarda juda asqotadi. barcha turdagi teraklar juda tez o'sadi va shahar
uchun foydali hisoblangan yashil massani ortiradi. Bundan tashqari, ular eng qiyin
sharoitlarda tirband bo'lgan magistral yo'llar bo'ylab yoki sanoat korxonalari
hududida yashab qolishga qodir va o'ta chidamli. Ularning uchib yuradigan tuklari
bilan bog'liq muammo aslida juda oson hal qilinadi. Buning uchun tuk hosil
qilmaydigan terak turlarini tanlash yoki pitomniklarda faqat ushbu yoqimsiz
xususiyatdan mahrum bo'lgan erkak nihollarni ko'paytirishning o'zi kifoya. Terak
(onalik tupidagi) paxmog'i ana shu chang va gulchanglarni o'ziga singdirib oladi
(adsorbtsiya) va tashuvchi sifatida ko'z va burun shilliq pardalari orqali allergiyaga
moyil odamlarda allergik holatni yuzaga keltiradi. Shunga ko'ra, terakning
allergenligi bilvosita hisoblanadi. Tadqiqot natijalari asosida, mahalliy tuproq-iqlim
sharoitlariga moslashtirilgan allergensiz daraxt va butalar ro'yxati shakllantirildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
127
2-rasm Terak qalamchalarni ekilish jarayoni
Unga muvofiq, aholi yashash joylari va yo'l chekkalarida “Mirza terak”,
“Qizil terak”, “Tog' terak”, “Turang'il terak”, “Oq terak”, “Bolle terak”, “Kaliforniya
teragi”, “Baqa (baxofena) terak” turlari asosida olingan navlar tavsiya qilinadi.
Aksincha, allergiyani qo'zg'atishda adsorbentlik xususiyati yuqori bo'lgan “Qora
terak” va “Ko'k terak” navlarini ekish tavsiya etilmaydi. Teraklar ekiladigan maydon
va uning atrofida sarv, xurmo, zaytun, qayin, yong'oq kabi daraxt va butalarni
etishtirish allergiya nuqtai nazaridan maqbul sanalmaydi. Shuningdek, gulchangi
allergiya qo'zg'atuvchi hisoblanadigan shuvoq, qichitqi o't kabi yovvoyi o'tlardan
terakzorlarni tozalab turish lozim. Terak daraxtlarining allergik ta'sirini kamaytirish
maqsadida, ularni kashtan, oddiy eman, dala chinori, oq akatsiya kabi kam allergenli
daraxtlar bilan birgalikda ekish maqsadga muvofiq bo'ladi. Terak nafaqat xalq
xo'jaligi va sanoat ishlab chiqarishida, balki obodonlashtirish, ihota maydonlarini
tashkil etish va ekologik tozalikni ta'minlashda ham muhim ahamiyatga ega. Lekin u
oq yoki ko'k terak bo'lishidan qat'i nazar, mutaxassislarning tavsiyalariga amal qilgan,
yer tuproq va iqlim sharoitidan kelib chiqqan holda ekilsa, yanada foydali bo'ladi,
yurtimizni yashillikka burkashga ko'proq xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda
bugungi kunda yurtimizda “Yashil makon” umummilliy loyihasi doirasida daraxt
ekish uchun Respublikamiz yerlariga eng ma’qbul daraxt ekish kam xarajat talab
qiladi va samarali deb hisoblaymiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
128
FOYDALANILGAN ADBIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 6 oktyabrdagi PQ-
4850-son «O‘zbekiston Respublikasida o‘rmon xo‘jaligi tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to‘g’risida» gi Qarori
2.
O‘zbekiston Respublikasining “O‘rmon to‘g’risida”gi Qonuni. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g’risida” gi 2017 yil 7 fevraldagi PF-
4947-sonli farmoni //O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 6-
son, 70-modda.
3.
Dendrologiya A.K.Qayumov, E.T.Berdiyev, Toshkent Fan texnologiya
2012 yil B. 25–28
4.
https://agronet.uz/terak-ekish/
https://uz.women-community.com/12603759-poplar-tips-for-planting-and-
