MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
160
KICHIK SINFDAGI YENGIL AVTOMOBIL HISOBI
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
dotsenti A.X.Yuldashev
Xushvaqtov Boboraxim
Andijon davlat texnika instituti
“Avtomobilsozlik va traktorsozlik” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Kichik sinfdagi yengil avtomobillar hisobi avtomobil
sanoatining
muhim
jihatlaridan
biridir.
Ushbu
maqolada
kichik
sinf
avtomobillarining asosiy xususiyatlari, ularning iqtisodiy samaradorligi, ekologik
ta'siri va iste'molchilar uchun afzalliklari tahlil qilinadi. Kichik avtomobillar shahar
sharoitida harakatlanish uchun qulay bo'lib, yoqilg'i samaradorligi, parvoz
xarajatlari va qulaylik jihatidan ko'plab foydalanuvchilar tomonidan tanlanadi.
Maqolada shuningdek, kichik avtomobillarni hisoblashda e'tiborga olinishi kerak
bo'lgan texnik ko'rsatkichlar, masalan, dvigatel quvvati, o'lchovlar va xavfsizlik
standartlari ko'rib chiqiladi. Kichik sinf avtomobillarining kelajakdagi rivojlanish
istiqbollari va innovatsion texnologiyalar ham muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar. kichik sinf avtomobillari, avtomobil hisobi, iqtisodiy
samaradorlik, ekologik ta'sir, yoqilg'i samaradorligi, parvoz xarajatlari, texnik
ko'rsatkichlar, dvigatel quvvati.
Kirish
. Kichik sinfdagi yengil avtomobillar zamonaviy transport tizimining
ajralmas qismiga aylandi. Ushbu avtomobillar ixcham o‘lchamlari, yoqilg‘i
tejamkorligi va hamyonbop narxlari bilan ajralib turadi. Shahar sharoitlarida haydash
uchun ideal tanlov sifatida qaraladigan bu transport vositalari, ayniqsa, urbanizatsiya
jarayonlari tezlashgan davrda katta talabga ega. Dunyo bo‘ylab millionlab odamlar
kichik sinf avtomobillarni kundalik hayotda foydalanish uchun tanlaydi, chunki ular
nafaqat qulaylik, balki iqtisodiy jihatdan ham foyda keltiradi [1]. Shu bilan birga,
ushbu transport vositalarining global va mahalliy bozorlardagi o‘rni, ularning
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
161
ekologik ta’siri va kelajakdagi rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Maqola
davomida statistik ma’lumotlar jadvallar shaklida keltirilib, mavzuni yanada aniq va
tushunarli qilishga harakat qilinadi.Kichik sinf avtomobillar odatda uzunligi 4
metrdan oshmaydigan va dvigatel hajmi 1,0 litrdan 1,6 litrgacha bo‘lgan transport
vositalarini o‘z ichiga oladi. Ularning asosiy iste’molchilari yosh oilalar, talabalar va
shahar aholisi bo‘lib, bu avtomobillar qulaylik va tejamkorlikning muvozanatini
ta’minlaydi. Ushbu maqola orqali kichik sinf avtomobillarning ahamiyatini chuqur
o‘rganamiz va ularni hisobga olishning dolzarb masalalarini ko‘rib chiqamiz.
Avtomobillarni sinflarga ajratishda Yevropa tasnifi (ECE) keng qo‘llaniladi.
Ushbu tasnifga ko‘ra, kichik sinf avtomobillar ikkiga bo‘linadi:
A sinfi (Mini avtomobillar) – uzunligi 3,6 metrgacha bo‘lgan va odatda 2-4
kishilik joyga ega avtomobillar. Bu sinfga Fiat 500, Toyota Aygo, Kia Picanto kabi
modellar kiradi. Ular o‘ta ixcham bo‘lib, shahar ichidagi tor ko‘chalarda va to‘xtash
joylarida juda qulaydir.
B sinfi (Kichik avtomobillar) – uzunligi 3,6 metrdan 4 metrgacha bo‘lib, 4-5
kishiga mo‘ljallangan. Volkswagen Polo, Hyundai i20, Ford Fiesta kabi modellar bu
sinfning mashhur vakillari hisoblanadi. Ushbu avtomobillar A sinfiga nisbatan
kattaroq bo‘lib, qo‘shimcha joy va qulaylik ta’minlaydi. Bu sinflarning har biri o‘ziga
xos xususiyatlarga ega [2]. A sinfi avtomobillar asosan yolg‘iz haydovchilar yoki
kichik oilalar uchun mo‘ljallangan bo‘lsa, B sinfi avtomobillar oilaviy foydalanish va
uzoqroq masofalarga sayohat qilish uchun ham mos keladi.
Sinf
Uzunlik(m) Dvigatel
hajmi(L)
O’rindiqlar
soni
Yoqilg’I
sarfi(L/100km)
Narx
oralig’i(AQSh
dollari)
A
sinfi
3-3.6
0.8-1.2
2-4
4-6
10000-15000
B
sinfi
3.6-4
1-1.6
4-5
5-7
15000-20000
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
162
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, A sinfi avtomobillar yoqilg‘i
tejamkorligi va past narxi bilan ajraladi, B sinfi esa ko‘proq funksionallik va
qulaylikni taklif etadi. Bu farqlar kichik sinf avtomobillarni hisobga olishda muhim
ahamiyatga ega, chunki iste’molchilarning ehtiyojlari va talablari har xil bo‘ladi.
Kichik sinf avtomobillarni hisobga olish bir qator maqsadlarni ko‘zlaydi. Bu
jarayon nafaqat avtomobil ishlab chiqaruvchilar uchun, balki hukumat organlari,
ekologlar va iqtisodchilar uchun ham muhimdir [3]. Quyida bu jarayonning asosiy
jihatlari keltiriladi.
Iqtisodiy tahlil: Kichik sinf avtomobillar ishlab chiqarish xarajatlari past
bo‘lib, ommaviy iste’mol uchun mo‘ljallangan. Ularning bozor ulushi avtomobil
sanoatining umumiy holatini ko‘rsatadi. Masalan, agar kichik sinf avtomobillarga
talab oshsa, bu aholining o‘rtacha daromad darajasining pasayishi yoki shaharlar
zichligining oshishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Kichik dvigatellar kamroq yoqilg‘i sarflaydi va CO2 chiqindilari past bo‘ladi.
Bu esa ularni ekologik toza transport vositasi sifatida ajratib turadi. Dunyoda iqlim
o‘zgarishi bilan kurashish choralari kuchaygan bir paytda, kichik sinf
avtomobillarning ahamiyati yanada ortmoqda.
Kichik o‘lchamlari tufayli bu avtomobillar tor ko‘chalarda va to‘xtash
joylarida qulaylik yaratadi. Bu xususiyat ayniqsa, megapolislar va zich joylashgan
shaharlar uchun juda muhimdir. Hisob jarayonida avtomobillarning soni, modeli,
ishlab chiqarilgan yili, eksport/import ko‘rsatkichlari kabi ma’lumotlar tahlil qilinadi
[4]. Masalan, bir mamlakatda qancha kichik sinf avtomobil ro‘yxatdan o‘tganligini
bilish, transport siyosatini shakllantirishda va yo‘l infratuzilmasini rivojlantirishda
yordam beradi. Shu bilan birga, avtomobil soliqlarini hisoblashda ham bu
ma’lumotlar asosiy manba sifatida xizmat qiladi.
2025-yil holatiga ko‘ra, kichik sinf avtomobillar global avtomobil bozorining
taxminan 25-30% ni tashkil qiladi. Bu ko‘rsatkich Yevropa va Osiyo m Padreslarda
yanada yuqori, chunki shaharlar zichligi va yoqilg‘i narxlari kichik avtomobillarga
talabni oshiradi. Masalan, Yaponiyada “Kei-car” deb ataladigan mikroavtomobillar
bozorning 40% ga yaqin qismini egallaydi. Ushbu avtomobillar uzunligi 3,4 metrdan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
163
oshmaydi va dvigatel hajmi 0,66 litrgacha bo‘lib, maxsus soliq imtiyozlariga
ega.Yevropada esa Volkswagen, Renault va Peugeot kabi brendlar kichik sinf
avtomobillar bozorida yetakchilik qiladi. AQShda bu segment unchalik katta emas,
chunki amerikalik iste’molchilar odatda kattaroq SUV va pikap mashinalarni afzal
ko‘radi. Biroq, so‘nggi yillarda AQShda ham kichik sinf avtomobillarga qiziqish
oshib bormoqda, ayniqsa yosh avlod orasida.
Model
Ishlab
chiqaruvchi
Sotuvlar
(dona)
Dvigatel (L)
Narx
(AQSh
dollari)
Toyota
Corolla
Toyota
1200000
1.2-1.6
18000
VW Polo
Volks wagen
850000
1.0-1.6
17500
Hyundai i20
Hyundai
600000
1.2-1.4
16000
Fiat 500
Stellantis
450000
0.9-1.2
14500
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Toyota Corolla B sinfida yetakchilik
qilmoqda, Fiat 500 esa A sinfida mashhurlikka ega. Bu modellar o‘zining
ishonchliligi, dizayni va narxi bilan iste’molchilar e’tiborini jalb qilmoqda.
O‘zbekistondagi kichik sinf avtomobillar
. O‘zbekistonda kichik sinf
avtomobillarni hisobga olishda mahalliy ishlab chiqarish va importning o‘ziga xos
xususiyatlari mavjud. “UzAuto Motors” tomonidan ishlab chiqariladigan Chevrolet
Spark (A sinfi) va Chevrolet Nexia (B sinfga yaqin) kabi modellar ichki bozorda katta
talabga ega. Ushbu avtomobillar mahalliy sharoitga moslashtirilgan bo‘lib, narxlari
import qilinadigan avtomobillarga nisbatan ancha past.2024-yil statistikasiga ko‘ra,
O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tgan yengil avtomobillarning 60% dan ortig‘i kichik
sinfga kiradi. Bu shaharlarning kichik hududlari va aholining o‘rtacha daromad
darajasiga bog‘liq. Masalan, Toshkent kabi yirik shaharlarda to‘xtash joylari
muammosi tufayli kichik sinf avtomobillar afzal ko‘riladi.Shu bilan birga, so‘nggi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
164
yillarda import qilinadigan kichik sinf avtomobillarning soni ham oshmoqda.
Hyundai Accent, Kia Picanto va Toyota Yaris kabi modellar O‘zbekiston bozorida
tobora ommalashib bormoqda. Import avtomobillarning narxi mahalliy ishlab
chiqarilgan mashinalarga nisbatan yuqori bo‘lsa-da, ularning zamonaviy dizayni va
qo‘shimcha funksiyalari iste’molchilarni jalb qilmoqda.
O‘zbekistonda kichik sinf avtomobillarning ulushi (2024).
Model
Soni (dona)
Ulushi(%)
Ishlab
chiqarilgan
mamlakat
Chevrolet Spark
150000
35%
O’zbekiston
Chevrolet Nexia
120000
28%
O’zbekiston
Hyundai Accent
50000
12%
Janubiy Koreya
Kia Picanto
30000
7%
Janubiy Koreya
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekistonda mahalliy ishlab chiqarish kichik
sinf avtomobillar bozorida ustunlik qilmoqda. Biroq, importning ulushi ham yildan-
yilga oshib bormoqda, bu esa bozor raqobatini kuchaytirmoqda.
Kichik sinf avtomobillar so‘nggi yillarda sezilarli texnologik o‘zgarishlardan
o‘tmoqda. Elektrlashtirish jarayoni bu segmentda ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda.
Garchi Tesla kabi yirik kompaniyalar kichik sinfga unchalik e’tibor bermasa-da,
Hyundai Ioniq, Nissan Leaf (B sinfga yaqin) va Mini Electric kabi modellar elektr
kichik avtomobillarning mashhurligini oshirmoqda.2025-yilga kelib, kichik sinf
avtomobillarning 20% ga yaqini elektr yoki gibrid texnologiyalarga asoslangan bo‘lib
xizmat qilmoqda. Mutaxassislarning prognozlariga ko‘ra, 2030-yilga kelib bu
ko‘rsatkich 40% ga yetishi mumkin. Elektr kichik avtomobillarning afzalliklari
orasida yoqilg‘i xarajatlarining nolga tengligi, ekologik tozaligi va shahar
sharoitlariga mosligi kabi omillar bor.Bundan tashqari, avtonom haydash
texnologiyalari ham kichik sinf avtomobillarga integratsiya qilinmoqda. Masalan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
165
Volkswagen ID.3 modeli allaqachon yarim avtonom haydash funksiyalariga ega. Bu
texnologiyalar kelajakda kichik sinf avtomobillarni yanada xavfsiz va qulay qiladi.
Kichik sinf avtomobillar iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega [5]. Ularning
past narxi va tejamkorligi tufayli ular rivojlanayotgan mamlakatlardagi o‘rtacha
daromadli oilalar uchun asosiy transport vositasiga aylandi. Masalan, O‘zbekistonda
Chevrolet Sparkning mashhurligi aynan uning hamyonbopligi bilan bog‘liq.Ijtimoiy
jihatdan esa, kichik sinf avtomobillar shahar aholisining hayot sifatini oshiradi. Ular
to‘xtash joylari muammosini kamaytiradi, yo‘l tirbandliklarini engillashtiradi va
umumiy transport xarajatlarini pasaytiradi. Shu bilan birga, ekologik toza modellar
iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda ijobiy rol o‘ynaydi.
Xulosa.
Kichik sinfdagi yengil avtomobillar zamonaviy dunyoda muhim
transport vositasi sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda. Ularning hisobini
yuritish nafaqat iqtisodiy va ekologik jihatdan foydali, balki shaharlarning barqaror
rivojlanishi uchun ham zarurdir. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar
uchun bu avtomobillar ijtimoiy-iqtisodiy muvozanatni ta’minlashda katta rol
o‘ynaydi.Texnologik rivojlanish, elektrlashtirish va avtonom haydash kabi yangi
tendensiyalar kichik sinf avtomobillarni kelajakda yanada mashhur qiladi. Shu
sababli, ushbu transport vositalarining hisobini aniq yuritish va bozor tendensiyalarini
tahlil qilish dolzarb vazifa sifatida qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abdullaev, Sh. (2023). O‘zbekistonda avtomobil sanoati: rivojlanish
tendensiyalari va istiqbollari. Toshkent: “Fan va Texnologiya” nashriyoti.
2.
Rahmonov, B. (2024). O‘zbekiston avtomobil bozori statistikasi. Toshkent:
“Statistika” jurnali, №3, 45-60-betlar.
3.
Ward, J. (2023). Global Automotive Industry Trends: Small Cars in Focus.
London: Automotive Research Press.
4.
European Automobile Manufacturers’ Association (ACEA). (2024). European
Vehicle Classification and Market Analysis. Brussels: ACEA Publications.
5.
UzAuto Motors rasmiy sayti (www.uzautomotors.com). (2024). Chevrolet
Spark va Nexia modellari statistikasi.
