MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
358
KICHIK SINFDAGI YENGIL AVTOMOBILLARNING TEXNIK
IQTISODIY TAHLILI
Ilmiy rahbar: “Avtomobilsozlik va transport” kafedrasi
dotsenti A.X.Yuldashev
Xushvaqtov Boboraxim
Andijon davlat texnika instituti
“Avtomobilsozlik va traktorsozlik” yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda kichik sinfdagi yengil avtomobillarning
texnik-iqtisodiy tahlili amalga oshiriladi. Kichik sinf avtomobillari, o'zining
ixchamligi va iqtisodiy samaradorligi bilan, zamonaviy transport tizimlarida
muhim o'rin egallaydi. Tadqiqotda ushbu avtomobillarning texnik xususiyatlari,
yoqilg'i sarfi, narxlari va foydalanish xarajatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
kichik sinf avtomobillarining bozordagi o‘rni, iste'molchilarning talab va
ehtiyojlari, shuningdek, ekologik ta'siri ham tahlil qilinadi. Maqsad, kichik sinf
avtomobillari uchun optimal tanlovni aniqlash va ularning iqtisodiy jihatdan
samaradorligini oshirishga yordam beradigan tavsiyalar ishlab chiqishdir.
Kalit so‘zlar: Kichik sinf avtomobillari, texnik-iqtisodiy tahlil, yengil
avtomobillar, yoqilg'i sarfi, iqtisodiy samaradorlik, bozor tahlili, ekologik ta'sir.
Kirish
. Avtomobilsozlik sanoati zamonaviy dunyoning ajralmas qismiga
aylandi. Texnologik innovatsiyalar, iqtisodiy o‘zgarishlar va ekologik muammolar
avtomobil bozorida yangi tendensiyalarni shakllantirmoqda. Shu nuqtai nazardan,
kichik sinf yengil avtomobillar (A va B sinflar) global miqyosda katta e’tibor
qozonmoqda. Ushbu avtomobillar uzunligi 4 metrdan oshmaydigan, dvigatel hajmi
1.0-1.6 litr oralig‘ida bo‘lgan transport vositalarini o‘z ichiga oladi. Ularning ixcham
o‘lchamlari, yoqilg‘i tejamkorligi va shahar sharoitlariga moslashuvchanligi
iste’molchilar orasida mashhurlik kasb etishining asosiy sabablari hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
359
So‘nggi yillarda urbanizatsiya jarayonining tezlashishi, yoqilg‘i narxlarining
oshishi va atrof-muhitga zarar yetkazuvchi emissiyalarni kamaytirishga qaratilgan
global sa’y-harakatlar kichik sinf avtomobillarga talabni yanada oshirdi [1]. Masalan,
Yevropa Ittifoqida CO2 emissiyasini 2030 yilga qadar 50% ga kamaytirish rejalari
avtomobil ishlab chiqaruvchilarni kichikroq va samaraliroq modellar ishlab
chiqarishga undamoqda. Shu bilan birga, o‘rta daromadli oilalar uchun arzon va qulay
transport vositalariga ehtiyoj ham ushbu sinfning rivojlanishiga turtki bo‘lmoqda.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi kichik sinf avtomobillarning texnik
xususiyatlari va iqtisodiy ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilish orqali ularning
zamonaviy jamiyatdagi ahamiyatini aniqlashdan iborat. Tadqiqot jarayonida turli
modellar bo‘yicha texnik parametrlar taqqoslanadi, iqtisodiy samaradorlik baholanadi
va ekologik jihatlar ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, kelajakdagi rivojlanish
istiqbollari va ushbu sinf avtomobillarning bozor ulushiga ta’siri ham o‘rganiladi.
Maqola nafaqat ilmiy tahlilga asoslanadi, balki iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilar
uchun amaliy tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kichik sinf avtomobillar A sinf (supermini) va B sinf (kichik hatchback)
kategoriyalarini qamrab oladi. Ularning texnik xususiyatlari shahar sharoitlarida
foydalanish uchun optimallashtirilgan bo‘lib, quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga
oladi: dvigatel turlari, quvvat, yoqilg‘i sarfi, tezlik va boshqa parametrlar.
Kichik sinf avtomobillarda turli dvigatel turlari qo‘llaniladi: benzinli, dizelli,
gibrid va elektr [2]. An’anaviy benzinli dvigatellar hali ham keng tarqalgan bo‘lsa-
da, so‘nggi yillarda ekologik talablar tufayli gibrid va elektr modellar ulushi sezilarli
darajada oshdi. Masalan, Toyota Yaris 1.5 litrli gibrid dvigatelga ega bo‘lib, 114 ot
kuchini ishlab chiqaradi. Ushbu model benzinli dvigatel bilan elektr motorning
kombinatsiyasi tufayli yuqori samaradorlikka ega. Volkswagen Polo 1.0 litrli
turbocharged TSI benzinli dvigatel bilan jihozlangan bo‘lib, 95 ot kuchini ta’minlaydi
va kichik hajmga qaramay yaxshi dinamikaga ega. Hyundai i10 esa 1.2 litrli oddiy
benzinli dvigatel bilan ishlaydi va 84 ot kuchi bilan cheklanadi, bu kundalik shahar
haydash uchun yetarli hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
360
Dvigatel quvvati kichik sinf avtomobillarda odatda 80-120 ot kuchi oralig‘ida
bo‘ladi. Bu ko‘rsatkich shahar ichidagi harakatlanish va qisqa masofali sayohatlar
uchun optimal deb hisoblanadi. Shu bilan birga, elektr modellar, masalan, elektr
versiyadagi Honda e, 136 ot kuchigacha quvvatga ega bo‘lib, kichik sinf ichida yuqori
dinamikani taklif etadi.
Kichik sinf avtomobillarning eng muhim afzalliklaridan biri ularning yoqilg‘i
tejamkorligidir. Shahar sharoitida o‘rtacha yoqilg‘i sarfi 100 kilometrga 3.5-6 litrni
tashkil etadi. Toyota Yaris gibrid texnologiyasi tufayli 3.8 l/100 km sarf bilan
yetakchilik qiladi. Ushbu model shahar ichida elektr rejimida qisqa masofalarni bosib
o‘tishi mumkin, bu yoqilg‘i sarfini yanada kamaytiradi. Volkswagen Polo 4.8 l/100
km sarflaydi, bu turbo dvigatelning samaradorligi tufayli yaxshi natija sifatida
baholanadi. Hyundai i10 esa 5.5 l/100 km sarf bilan an’anaviy benzinli dvigatellarga
xos o‘rtacha ko‘rsatkichni namoyish etadi.
Elektr modellar esa yoqilg‘i sarfini butunlay yo‘q qiladi, lekin ularning
samaradorligi batareya quvvatiga va zaryadlash infratuzilmasiga bog‘liq [3].
Masalan, Honda e bir marta zaryad bilan 200 km masofani bosib o‘tadi, bu shahar
sharoitlari uchun yetarli hisoblanadi.
Kichik sinf avtomobillarning maksimal tezligi odatda 170-190 km/soat
oralig‘ida o‘zgaradi. Volkswagen Polo 187 km/soat bilan ushbu sinfda eng yuqori
tezlikka ega, Toyota Yaris 175 km/soat, Hyundai i10 esa 171 km/soatga erishadi.
Ushbu ko‘rsatkichlar shahar tashqarisidagi yo‘llarda ham qulay harakatlanish
imkonini beradi.
Avtomobillarning og‘irligi 1000-1200 kg atrofida bo‘lib, bu ularni
boshqarishni osonlashtiradi va yoqilg‘i sarfini kamaytiradi. Masalan, Hyundai i10
1050 kg bilan eng yengil model sifatida ajralib turadi, Toyota Yaris esa 1150 kg
og‘irlikka ega.
Model
Dvigatel
hajmi
Quvvat
(ot kuchi)
Yoqilg’i
sarfi (l/100
km)
Maksimal
tezlik
(km/soat)
O’g’irlik
(kg)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
361
Toyota Yaris
1.5L
Gibrid
114
3.8
175
1150
Volkswagen
Polo
1.0L TSI
95
4.8
187
1100
Hyundai i10
1.2L
Benzin
84
5.5
171
1050
Honda e
Elektr
136
NO
145
1200
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Toyota Yaris yoqilg‘i tejamkorligi bo‘yicha
yetakchi, Honda e quvvat jihatidan ustun, Volkswagen Polo tezlikda, Hyundai i10 esa
yengillikda ajralib turadi. Kichik sinf avtomobillarning iqtisodiy samaradorligi
ularning global bozorda mashhurligining asosiy omillaridan biridir. Bu jihatlar ishlab
chiqarish xarajatlari, sotib olish narxi, ekspluatatsiya xarajatlari va bozor
tendensiyalari sifatida tahlil qilinadi.
Kichik sinf avtomobillar oddiy konstruktsiyaga va kichik o‘lchamlarga ega
bo‘lgani uchun ishlab chiqarish xarajatlari past bo‘ladi [4]. Masalan, Hyundai i10
minimal materiallar va oddiy texnologiyalar yordamida ishlab chiqariladi, bu uning
narxini 15,000 AQSh dollarigacha pasaytiradi. Toyota Yaris kabi gibrid modellar
murakkabroq texnologiyalarni talab qilsa-da, uzoq muddatli foyda keltirish
maqsadida ishlab chiqariladi. Volkswagen Polo turbo dvigatellari tufayli o‘rtacha
xarajatlarga ega, lekin baribir katta sinf avtomobillarga qaraganda ancha tejamkor.
Ishlab chiqaruvchilar ushbu sinfda raqobatni oshirish uchun xarajatlarni
optimallashtirishga harakat qilmoqda. Masalan, ko‘p kompaniyalar umumiy
platformalardan foydalanib, bir nechta modelni bir xil asosda ishlab chiqaradi, bu esa
xarajatlarni yanada kamaytiradi.
Kichik sinf avtomobillarning dastlabki narxi o‘rtacha 15,000-20,000 AQSh
dollari oralig‘ida o‘zgaradi. Hyundai i10 15,000 dollar bilan eng arzon variant sifatida
ajralib turadi. Volkswagen Polo 18,500 dollarga sotiladi va o‘rtacha narx segmentida
joylashadi. Toyota Yaris 20,000 dollarga baholanadi, lekin gibrid texnologiyasi
tufayli qo‘shimcha qiymat taklif etadi. Elektr modellar, masalan, Honda e, 30,000
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
362
dollardan yuqori narxga ega bo‘lib, bu sinfda premium segmentni tashkil etadi.
Narxlar mintaqaga qarab farq qilishi mumkin. Masalan, O‘zbekiston bozorida
Hyundai i10 kabi modellar soliq imtiyozlari tufayli yanada arzonroq bo‘lishi mumkin,
Toyota Yaris esa import xarajatlari tufayli biroz qimmatroq sotiladi.
Ekspluatatsiya xarajatlari yoqilg‘i, ta’mirlash va sug‘urta xarajatlarini o‘z
ichiga oladi. Toyota Yaris yillik yoqilg‘i xarajati 600 dollarni tashkil etadi, chunki
uning gibrid tizimi yoqilg‘i sarfini minimallashtiradi. Volkswagen Polo 750 dollar,
Hyundai i10 esa 850 dollar yoqilg‘i xarajatini talab qiladi. Ta’mirlash xarajatlari
Hyundai i10 uchun eng past (250 dollar/yil), chunki uning oddiy konstruktsiyasi
ta’mirlashni osonlashtiradi. Toyota Yaris 300 dollar, Volkswagen Polo esa 350 dollar
ta’mirlash xarajatiga ega. Sug‘urta xarajatlari o‘rtacha 450-500 dollar oralig‘ida
bo‘lib, modelning narxi va xavfsizlik darajasiga bog‘liq.
Elektr modellar, masalan, Honda e, yoqilg‘i xarajatlarini nolga tenglashtiradi,
lekin batareya ta’miri va zaryadlash infratuzilmasi qo‘shimcha xarajatlarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Model
Narxi
(AQSH,
$)
Yoqilg’i
xarajatlati
(yiliga, $)
Ta’mirlash
(yiliga, $)
Sug’urta
(yiliga, $)
Umumiy
(yiliga, $)
Toyota Yaris
20,000
600
300
500
1400
Volkswagen
Polo
18,500
750
350
480
1580
Hyundai i10
15,000
850
250
450
1550
Honda e
30,000
0
400
600
1000
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Honda e yillik xarajatlar bo‘yicha eng tejamkor,
lekin dastlabki narxi yuqori. Toyota Yaris uzoq muddatli foydalanishda muvozanatli
tanlov sifatida ajralib turadi.
So‘nggi yillarda kichik sinf avtomobillarga talab oshmoqda. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, 2024 yilda global bozorda ushbu sinf avtomobillarning ulushi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
363
25% ga yetdi. Yevropada kichik sinf modellar 40% dan ortiq bozor ulushiga ega,
chunki shaharlar zichligi va qattiq ekologik standartlar bu turdagi avtomobillarni afzal
ko‘rishga majbur qilmoqda. Osiyo bozorlarida, xususan, Hindiston va Janubi-Sharqiy
Osiyo mamlakatlarida arzon narxli kichik sinf avtomobillar talabi yuqori.
Elektr va gibrid modellar ulushi ham oshmoqda. Masalan, Toyota Yaris
Hybrid Yevropada eng ko‘p sotilgan kichik sinf modellardan biri sifatida 2024 yilda
200,000 dan ortiq sotuvga erishdi. Kelajakda bu tendensiya yanada kuchayishi
kutilmoqda. Kichik sinf avtomobillar shahar sharoitlari uchun ideal transport vositasi
sifatida qaraladi [5]. Ularning afzalliklari ekologik va ijtimoiy jihatlarda alohida
ko‘zga tashlanadi.
Kichik dvigatellar va past yoqilg‘i sarfi tufayli CO2 emissiyasi 80-130 g/km
oralig‘ida bo‘ladi. Toyota Yaris 87 g/km bilan gibrid texnologiyasi tufayli eng yaxshi
ko‘rsatkichga ega. Volkswagen Polo 108 g/km, Hyundai i10 esa 125 g/km emissiyaga
ega. Elektr modellar, masalan, Honda e, emissiyani nolga tenglashtiradi, lekin elektr
energiyasi ishlab chiqarish jarayonidagi emissiyalar hisobga olinishi kerak.
Model
CO2
emissiyasi
(g/km)
Yoqilg’I turi
Elektr masofasi
(km)
Toyota Yaris
87
Gibrid
25
Volkswagen Polo
108
Benzin
NO
Hyundai i10
125
Benzin
NO
Honda e
0
Elektr
200
Ijtimoiy afzalliklar: Kichik sinf avtomobillar ixcham o‘lchamlari tufayli
shahar ichida parkovka va harakatlanishda katta qulaylik yaratadi. Bu xususiyat
ayniqsa aholi zich joylashgan shaharlarda, masalan, Toshkent yoki Seul kabi
megapolislarada muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, ushbu avtomobillar o‘rta
daromadli oilalar uchun qulay narxda transport vositasiga ega bo‘lish imkonini
beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
364
Xulosa
. Kichik sinf avtomobillar texnik jihatdan shahar sharoitlariga mos,
iqtisodiy jihatdan foydali va ekologik jihatdan zararsiz transport vositasi sifatida o‘z
o‘rnini mustahkamlamoqda. Toyota Yaris gibrid texnologiyasi bilan yoqilg‘i
tejamkorligi va ekologik samaradorlik bo‘yicha yetakchilik qilmoqda. Hyundai i10
arzon narxi bilan o‘rta daromadli iste’molchilar uchun jozibador, Volkswagen Polo
esa tezlik va dinamika jihatidan muvozanatli tanlov sifatida ajralib turadi. Honda e
kabi elektr modellar kelajakdagi yo‘nalishni ko‘rsatmoqda. Kelajakda elektr va
gibrid texnologiyalar rivojlanishi ushbu sinfning bozor ulushini yanada oshiradi.
Iste’molchilarga uzoq muddatli xarajatlarni hisobga olgan holda model tanlash, ishlab
chiqaruvchilarga esa ekologik texnologiyalarga investitsiya qilish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Sultonov, A. (2018). "Avtomobilsozlik va transport tizimlari". Tashkent:
O'zbekiston Respublikasi Transport vazirligi Sahifa: 45-78.
2.
Raxmonov, B. (2020). "Yengil avtomobillarni boshqarish va texnik xizmat
ko'rsatish". Tashkent: O'zbekiston Milliy Universiteti Sahifa: 23-56.
3.
Abdullayev, D. (2019). "Avtomobil transportining iqtisodiy asoslari".
Tashkent: O'zbekiston Davlat Iqtisodiyot Universiteti Sahifa: 10-30.
4.
Gillespie, A., Phillips, J. (2021). "Automotive Engineering: Powertrain,
Chassis System and Vehicle Body". London: Wiley Page: 134-150.
5.
Katz, J. (2019). "The Economics of the Automotive Industry". New York:
Routledge Page: 78-102.
