MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
147
KORXONALARDA CHET EL INVESTITSIYALARINI SOLIQ
MEXANIZMI ORQALI TARTIBGA SOLISH VA TAKOMILLASHTIRISH
Hamidova Shahzoda Odiljanovna
Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi assistenti
Egamberdiyev Shavkatbek
Andijon davlat texnika instituti
Iqtisodiyot yo‘nalishi 3-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada korxonalarda chet el investitsiyalarini soliq
mexanizmi orqali tartibga solish va takomillashtirish masalalari muhokama qilinadi.
Chet el investitsiyalari iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan biri sifatida,
mamlakatlar o‘rtasidagi raqobatbardoshlikni oshirishda katta ahamiyatga ega
ekanligi ta’kidlanadi. Maqolada, soliq mexanizmining chet el investitsiyalarini jalb
qilishdagi roli, mavjud qonunchilik va amaliyotdagi muammolar tahlil qilinadi.
Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida soliq tizimini takomillashtirish bo‘yicha
takliflar kiritiladi. Mualliflar, soliq imtiyozlari, soddalashtirilgan soliq tartiblari va
boshqa rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlar orqali investitsiya muhitini yaxshilash
zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar: investitsiyalar, raqobatbardoshlik, soliq mexanizmi, solq tizimi,
soliq imtiyozlari, investorlar.
Kirish.
Chet el investitsiyalari iqtisodiy rivojlanishning muhim omillaridan
biri sifatida, mamlakatlar o‘rtasidagi raqobatbardoshlikni oshirishda katta ahamiyatga
ega. Ushbu investitsiyalar, asosan, rivojlanayotgan mamlakatlarga kirib kelishi bilan
ularning iqtisodiy o‘sishiga, texnologik rivojlanishiga va ish o‘rinlari yaratishiga
yordam beradi. Chet el investitsiyalari, shuningdek, mahalliy korxonalar uchun yangi
imkoniyatlar ochadi va ularning raqobatbardoshligini oshiradi. Chet el investorlari
ko‘pincha yangi texnologiyalar va innovatsion yechimlarni olib keladilar [1]. Bu esa,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
148
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni zamonaviy usullar va texnologiyalar bilan
tanishtiradi, natijada mahsulotlarning sifatini oshiradi va ishlab chiqarish
jarayonlarini samaraliroq qiladi. Masalan, chet el kompaniyalari tomonidan olib
kelinadigan zamonaviy uskunalar va texnologiyalar, mahalliy ishlab chiqaruvchilarga
raqobatbardosh mahsulotlar yaratishda yordam beradi.
Chet el investorlarining faoliyati natijasida yangi korxonalar ochiladi, bu esa
mahalliy aholining bandligini oshiradi. Ish o‘rinlarining ko‘payishi, nafaqat iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlaydi, balki aholi daromadlarini ham oshiradi. Bu esa, ichki
iste’molni rag‘batlantirib, iqtisodiy o‘sishni yanada kuchaytiradi. Chet el
investitsiyalari orqali mamlakatlar o‘zaro savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida
hamkorlik qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu esa, global iqtisodiyotda
raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi. Mamlakatlar o‘rtasidagi investitsiya
oqimlari, xalqaro biznes aloqalarini kengaytirishga va yangi bozorlarni ochishga
yordam beradi [2]. Biroq, chet el investitsiyalarini jalb qilishda bir qator muammolar
ham mavjud. Ko‘pincha, mamlakatlar investitsiya muhitini yaxshilash uchun zarur
bo‘lgan qonunchilik va iqtisodiy sharoitlarni yaratishda qiyinchiliklarga duch
keladilar. Masalan, murakkab soliq tizimi, yuqori korrupsiya darajasi yoki siyosiy
beqarorlik investorlarni jalb qilishda to‘sqinlik qilishi mumkin. Shuning uchun
mamlakatlar chet el investitsiyalarini jalb qilish uchun qulay sharoitlarni yaratishga
intilishlari zarur.
Investitsiya muhitini yaxshilash uchun bir qator chora-tadbirlar amalga
oshirilishi lozim. Avvalo, soliq mexanizmini soddalashtirish va imtiyozlar taqdim
etish orqali investorlarni jalb qilish mumkin. Ikkinchidan, davlat tomonidan
investitsiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlash dasturlarini ishlab chiqish zarur. Uchinchi
navbatda, xalqaro standartlarga mos keladigan qonunchilikni joriy etish orqali
investorlarning ishonchini oshirish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik palatasi tomonidan 2019-yil 9-
dekabrda qabul qilingan, Senat tomonidan 2019-yil 14-dekabrda ma’qullangan
O‘RQ-598-sonli qonuni ham mamlakatimiz chet el investitsiyalarni qo‘llab
quvvatlashi, uning faoliyatiga imtiyozlar va undan tashqari chet el investitsiyalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
149
uchun cheklov qanday majburiyatlar borligi haqida batafsil ma’lumotlar berilgan.
Ushbu qonunda chet el investitsiyalariga ta’alluqli tushunchalarga ham quyidagicha
ta’riflar berib o‘tilgan:
“….chet el investitsiyalari - chet ellik investor tomonidan ijtimoiy soha,
tadbirkorlik, ilmiy va boshqa faoliyat turlari obyektlariga kiritiladigan moddiy va
nomoddiy boyliklar hamda ularga bo‘lgan huquqlar, shu jumladan intellektual mulk
obyektlariga bo‘lgan huquqlar, shuningdek reinvestitsiyalar;
-
chet ellik investorlar
- chet davlatlar, chet davlatlarning ma’muriy yoki
hududiy organlari, davlatlar o‘rtasidagi bitimlarga yoki boshqa shartnomalarga
muvofiq tuzilgan yoki xalqaro ommaviy huquq subyekti bo‘lgan xalqaro tashkilotlar,
chet davlatlarning qonunchilik hujjatlariga muvofiq tashkil etilgan va faoliyat
ko‘rsatadigan yuridik shaxslar, har qanday boshqa shirkatlar, tashkilotlar yoki
uyushmalar, chet davlat fuqarolari va O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida doimiy
yashaydigan fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar;
-
O‘zbekiston Respublikasi hududidagi chet el investitsiyalari
ishtirokidagi korxonalar
- aksiyalarining (ulushlarining, paylarining) yoki ustav
fondining (ustav kapitalining) kamida o‘n besh foizini chet el investitsiyalari tashkil
etadigan korxonalar.” [3]
Bundan shu ko‘rinib turibdiki, mamlakatimizda soliq mexanizmi
imkoniyatlari korxonalarning chet el investitsiyalari uchun yaxshi sharoit yaratib
bermoqda. Shu sababli hozirgi kunda ko‘plab chet ellik investorlar davlatimizda
korxonalar barpo qilish va ularni rivojlantirish uchun o‘z mablag‘larini investitsiya
qilishmoqda.
Soliq mexanizmi chet el investitsiyalarini jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Mamlakatning soliq tizimi, investorlarning qarorlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Quyi soliq stavkalari, soddalashtirilgan soliq mexanizmlari va imtiyozlar mavjudligi
chet el investorlarini jalb qilishda katta ahamiyatga ega. Investorlar uchun qulay soliq
sharoitlari yaratilishi, ularning investitsiya qilishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va
mamlakat iqtisodiyotiga kirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Bunda soliq
mexanizmining soddaligi va shaffofligi muhimdir. Agar soliq tizimi murakkab va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
150
tushunarsiz bo‘lsa, investorlar o‘z mablag‘larini joylashtirishda ikkilanishi mumkin.
Mamlakatlar, soliq qonunchiligini soddalashtirish orqali, investorlar uchun qulay
sharoitlar yaratishi kerak. Masalan, soliq to‘lovlari jarayonini avtomatlashtirish va
elektron tizimlar joriy etish, investorlarning vaqtini tejashga va xarajatlarni
kamaytirishga yordam beradi.
Soliq imtiyozlari taqdim etish orqali chet el investitsiyalarini jalb qilish
mumkin. Mamlakatlar investitsiya qilinadigan sohalar bo‘yicha turli xil imtiyozlar,
masalan, soliq ta’tili yoki pastroq soliq stavkalari taklif etishlari mumkin [4]. Bu kabi
chora-tadbirlar, investorlarni ma’lum sohalarga yoki mintaqalarga jalb qilishda
samarali bo‘lishi mumkin. Misol uchun, innovatsion texnologiyalar yoki ekologik
toza energiya sohalarida investitsiyalarni rag‘batlantirish uchun maxsus imtiyozlar
berilishi mumkin. Biroq, mavjud qonunchilik va amaliyotda bir qator muammolar
ham mavjud. Birinchidan, yuqori darajadagi korrupsiya va noqonuniy amaliyotlar,
investorlarning ishonchini kamaytiradi. Agar mamlakatda soliq to‘lovlari bilan
bog‘liq jarayonlarda korrupsiya mavjud bo‘lsa, investorlar o‘z mablag‘larini
joylashtirishda xavotirga tushishlari mumkin. Bu esa, chet el investitsiyalarini jalb
qilishni qiyinlashtiradi.
Agar mamlakatda soliq qonunlari tez-tez o‘zgarib tursa, bu investorlarni
xavotirga soladi. Investorlar uzoq muddatli rejalashtirishni amalga oshirishlari kerak,
lekin o‘zgaruvchan qonunchilik ularning rejalari uchun xavf tug‘diradi. Shuning
uchun mamlakatlar barqaror va aniq soliq siyosatini ishlab chiqishlari zarur. Agar
mamlakatning soliq mexanizmi xalqaro investorlar uchun tushunarli bo‘lmasa yoki
boshqa davlatlardagi standartlardan farq qilsa, bu investorlarning qiziqishini
kamaytirishi mumkin [5]. Mamlakatlar o‘z soliq tizimlarini xalqaro tajribaga
moslashtirishga intilishlari lozim.
Xalqaro tajribalar asosida soliq tizimini takomillashtirish uchun bir qator
takliflar keltirilishi mumkin. Ushbu takliflar, mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini
rag‘batlantirish, chet el investitsiyalarini jalb qilish va soliq to‘lovchilar uchun qulay
sharoitlar yaratishga qaratilgan:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
151
Soliq qonunchiligini soddalashtirish va tushunarli qilish. Murakkab soliq
tizimlari o‘rniga, oddiy va aniq soliq stavkalari va to‘lov jarayonlari joriy etilishi
kerak. Bu, soliq to‘lovchilar uchun vaqtni tejashga va xarajatlarni kamaytirishga
yordam beradi.
Ma’lum sohalar yoki mintaqalarda investitsiyalarni rag‘batlantirish
uchun soliq imtiyozlari berish. Masalan, innovatsion texnologiyalar, ekologik toza
energiya yoki kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus soliq ta’tili yoki
pastroq soliq stavkalari taqdim etilishi mumkin.
Soliq to‘lovlari jarayonini avtomatlashtirish va raqamli tizimlar joriy
etish. Elektron soliq to‘lovlari va hisobot berish tizimlari, soliq to‘lovchilar uchun
qulaylik yaratadi va korrupsiya xavfini kamaytiradi.
Soliq qonunchiligida barqarorlikni ta’minlash. Qonunlar va qoidalar tez-
tez o‘zgarib turmasligi kerak, chunki bu investorlarning ishonchini pasaytiradi.
Mamlakatlar uzoq muddatli iqtisodiy rejalashtirish uchun barqaror qonunchilikni
ishlab chiqishlari zarur.
Soliq tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish. Bu, xorijiy investorlar
uchun tushunarli bo‘lgan va boshqa davlatlardagi tajribalarni hisobga olgan soliq
mexanizmini yaratishga yordam beradi.
Korrupsiya va noqonuniy amaliyotlarga qarshi kurashish uchun qat’iy
choralar ko‘rish. Soliq to‘lovchilar o‘rtasida ishonchni oshirish va investitsiya
muhitini yaxshilash uchun shaffoflikni ta’minlash zarur.
Soliq to‘lovchilarga soliq tizimi, imtiyozlar va majburiyatlar haqida
ma’lumot berish. Ta’lim dasturlari va seminarlar orqali soliq to‘lovchilarni xabardor
qilish, ularning huquqlari va majburiyatlarini tushunishlariga yordam beradi.
Soliq tizimining samaradorligini baholash uchun muntazam tahlil va
monitoring o‘tkazish. Bu, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish
uchun zarur choralarni ko‘rishga yordam beradi.
Chet el investorlariga yordam berish uchun investitsiya kengashlarini
tashkil etish. Ushbu kengashlar, investorlarning muammolarini hal qilishda yordam
berishi va soliq siyosatini takomillashtirish bo‘yicha takliflar berishi mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–5_ Апрель –2025
152
Xalqaro
tashkilotlar
bilan
hamkorlikni
kuchaytirish.
Boshqa
mamlakatlarning muvaffaqiyatli tajribalaridan foydalanish va xalqaro standartlarni
qabul qilish orqali soliq tizimini yanada takomillashtirish mumkin.
Ushbu takliflar, mamlakatning soliq tizimini yanada samarali, shaffof va
investorlar uchun qulay qilib rivojlantirishga yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida,
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi va mamlakatning global iqtisodiyotdagi o‘rnini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, chet el investitsiyalarini soliq mexanizmi
orqali tartibga solish va takomillashtirish, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shish uchun zaruriy
qadamdir. Bu jarayon, nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki jamiyatning
farovonligini ham ta’minlashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Soliqlar va soliqqa tortish. Darslik/ J.R.Zaylanov, S.S.Aliyeva, Z.O.Axrorov,
Z.J.Rasulov va boshqa.- T.: “Iqtisod-Moliya” 2021.- 364-b.
2.
Soliqlar va soliqqa tortish: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik / A.V.
Vahobov, A.S. Jo‘rayev; Toshkent Moliya in-ti, - Toshkent: Sharq, 2018. - 448 b.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 25.12.2019 yildagi O‘RQ-598-son.
4.
Zebiniso, Xatamova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "ACCOUNTING AND
ECONOMIC ANALYSIS: AN INTEGRATED APPROACH TO CALCULATING
FINANCIAL INDICATORS."
Modern education and development
19.4 (2025): 8-
13.
5.
Muxlisa, Toshtemirova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "THE ROLE OF
ACCOUNTING
IN
TAX
POLICY:
ITS
IMPACT
ON
ECONOMIC
DEVELOPMENT."
Modern education and development
19.4 (2025): 14-19.
