MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
215
MUHAMMAD TARAG‘AY ULUG‘BEK DAVRIDA
MOVAROUNNAHRNING SIYOSIY, IJTIMOIY, IQTISODIY VA
MADANIY YUKSALISHI
Ataxanov Samandar Salimjon o‘g‘li
Namangan davlat pedagogika instituti Tarix yo‘nalishi
1-bosqich talabasi
E-mail:
samandarataxanov151@gmail.com
Tel: +99895-571-41-06
Annotatsiya: Ushbu maqolada Mirzo Ulug‘bekni Movarounnahrda
hukmronlik qilganligi, uni siyosiy faoliyati. Mamlakatda olib borgan islohati, davlat
boshqaruvida tutgan o‘rni. Olib borgan qurilish ishlari va ilm fanga qo‘shgan hissasi
va bugungi kunda Mirzo Ulug‘bek xotirasi uchun qilinayotgan ishlar haqida
qisqacha bayon etilgan.
Kalit so‘z: Mirzo Ulug‘bek, Sohibqiron, Shohrux, Gavharshodbegim, Ziji
jadid Ko‘rgon, Samarqand.
Annotation: In this article, the ruling of Mirza Ulugbekni in Movarounnahr,
his political activities. His reforms in the country, his role in state administration. A
brief description of the construction works and his contribution to science, as well as
the work being done in memory of Mirzo Ulugbek today.
Key words: Mirzo Ulugbek, Sahibqiron, Shahrukh, Gavharshadbegim, Ziji
Jadid Korgon, Samarkand.
Аннотация: В данной статье рассматривается правление Мирзы
Улугбекни в Моваруннахре, его политическая деятельность. Его реформы в
стране, его роль в государственном управлении. Краткое описание
строительных работ и его вклада в науку, а также работ, проводимых в
память о Мирзо Улугбеке сегодня.
Ключевые
слова:
Мирзо
Улугбек,
Сахибкирон,
Шахрух,
Гавхаршадбегим, Зиджи Джадид Коргон, Самарканд.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
216
Kirish.
Sohibqiron avlodlari ichida ko‘plab, Temuriylar Amir Temurga
munosib davomchi bo‘la olishdi. Shohrux Mirzo, Mirzo Ulug‘bek, Abu Said Mirzo,
Sulton Husayn Bayqaro, Zahiriddin Muhammad Boburlar munosib voris sanalishadi.
Bular ichida Amir Temurning suyukli nabirasi Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek
alohida ajralib turadi. Ulug‘bek o‘zining ilm-fanga mehri bilan Temurbekning qolgan
nabiralaridan ajralib turar edi. Bundan tashqari Sohibqiron Mirzo Ulug‘bekni
ardoqlar edi.
Mirzo Ulug‘bek shaxsiyatiga to‘xtalishdan avval uni ota-onasiga to‘xtalib
o‘tishimiz joiz. Otasi Shoxruh Mirzo bo‘lib, u 1377-yil 20-avgust kunni tavvallud
topgan. Onasi Tag‘oyi Turkon Og‘o bo‘lib, Amir Temurni xos kanizlaridan biri
bo‘lgan. Shoxruh Mirzo tarbiyasi bilan, Saroymulkixonim shug‘ullanadi. Mirzo
yoshligidan diniy kitoblar ko‘p o‘qib, dindor bo‘lganligi uchun Sohibqiron bu
o‘g‘liga nisbatan e’tiborli emas edi, shu boisdan ham vafoti chog‘ida valiahd
tayyorlamganligi bejiz emas. 20 yoshida Mirzo Shoxruh otasini harbiy yurishlarida
ishtrok eta boshlaydi. 1397-yilda Temurbek o‘g‘ilini Xuroson, Seiston, Jurjon,
Mozandaron hududlariga hokim etib tayinlanadi. Shoxruh bu hududlarni
1405-yilgacha hokim sifatida boshqardi. 1407-yildan o‘zini hukmdor sifatida e’lon
qilib, Amir Temurdan so‘ng boshlangan o‘zaro urushlarga barham berolgan. U
hukmdorligi davrida qoraqo‘yunli turkmanlardan Eronni qaytarib olib, markzaiy
hokimiyatga bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘ladi. 1447-yil nabirasi Sulton Muhammad
isyonini bostirish payitida vafot etadi.
1488-yilda Sohibqiron Amir Temur Shoxruh Mirzoga (kelib chiqishi
Chingizxonning Kushlik ismli sarkardasini avlodi) G‘iyosiddin tarxonning qizi
Gavharshodbegimni olib beradi. Begim oqila va tadbirli ayol edi.[1] Gavharshod
begim davlat ishlarida faol bo‘lib, mamlkatda katta nufuzga ega edi. Shohrux Mirzo,
Abulqosim Boburlarga o‘zini ta’sirini, bevosita balki, bilvosita o‘tkaza olgan. 1457-
yil Abu Said Mirzo Hirot taxtini egallagach, begimni ayovsizlarcha qatl ettiradi.[2]
1394-yil 22-marta Eronning Sultoniya shahrida ularning ilk farzandi Mirzo
Ulugbek dunyoga keladi. Aynan Mirzo Ulug‘bek tug‘ilgan kezda Mardin qal’asini
olish chog‘ida Umarshayx Mirzo halok bo‘ladi. Aynan, Ulug‘bekni tug‘ilishi Mardin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
217
aholisini qatlomdan saqlab qoladi. Unga Sohibqiron tomonidan otasining ismi
Muhammad Tarag‘ay nomi beriladi. Ulug‘bekni tarbiyasi esa Saroymulkixonim
zimmasiga yuklatiladi. Ko‘pchilik, olimlar tomonidan Ulug‘bek va onasi
Gavharshodbegim o‘rtasidagi munosabatlar iliq bo‘lmagan. Poyon Ravshanov
tomonidan bunga sabab sifatida, Ulug‘bek doim Samarqandda bo‘lganligi va Hirotga
kam kelganligini izohlaydi.1398-yilda olim Shayx Olim Ozariy ustoz etib tayinlanadi
va unga ustozi ilm javohirlaridan saboq bera boshlaydi. Ulug‘bekni ilmga mehri
o‘zgacha edi. U Samarqanddagi, otasining Hirotdagi kutubxonalaridan foydalana
olardi. 1404-yilda Sohibqiron Sulton Muhammad Mirzoni qizi Og‘obegimni
Ulug‘bekga unashtirib qo‘yadi.
1404-yil Amir Temur Toshkent, Sayram, Avliyota, Ashpardan toXitoy
chegarasigacha bo‘lgan hududlarini 10 yoshli Ulug‘bekga suyurg‘ol etib beradi. Amir
Temur o‘zi bilan Mirzo Ulug‘bekni Xitoy yurishiga ukasi Ibrohim Mirzo bilan birga
olib ketadi. Biroq, Sohibqiron 1405-yil vafot etganidan so‘ng, Movarounnahrda
hokimiyat Xalil Sultonga o‘tgach Ulug‘bek otalig‘i Shohmalik bilan Xurasonga otasi
oldiga ketishga majbur bo‘ladi. Bu yillarda Ulug‘bek Xurason viloyatlarida hokim
vazifasini bajaradi. 1409-yil Shoxruh Mirzo Movarounnahrda hokimiyatni Xalil
Sultondan tortib olgach, Ulug‘bekni Samamarqand hukmdori etib tayinlaydi. Biroq,
Xorazm, Farg‘ona, Xisor, Turkiston hududlari Mirzo Ulug‘bekga itoat qilmas edi. 15
yoshli Ulug‘bek faqat Samarqand, Buxoro, Nasaf bilan chegaralanib, Turkiston
hokimi Shayx Nuriddin, Farg‘ona hokim amir Xudaydodlar Ulug‘bek hokimiyatini
tan olmas edi. 1410-1414-yillarda Shayx Nuriddin isyonni bostirilib, Xorazm Oltin
O‘rda tarkibidan qaytarib olindi, Farg‘ona hududlari Mirzo Ulug‘bekka otasi
ko‘magida bo‘ysundirildi. Bundan tashqari Ulug‘bek Qo‘shg‘argacha bo‘lgan
hududlargacha boradi. Ulug‘bek 1425-yilda ukasi Jog‘iy Mirzo bilan Mog‘ulistonga
yurish qildi va g‘alaba qozondi. 1427-yilda esa Dashti Qipchoq xonni Baroqi
o‘g‘londan mag‘lubiyatga uchrab, otasi ko‘magida bir o‘limdan qoladi. Shundan,
so‘ng Ulug‘bek otasi Shoxruh Mirzo vafotiga qadar harbiy yurishlarda ishtirok
etmaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
218
Ulug‘bek qolgan umrini ilm-fanga bag‘ishlaydi, ammo 1447 – 1448-yillarda
Xurosondagi jiyanlaridan ota meros tatxtini qaytarib olish mqasadida, Shohrux
Mirzoni o‘gli ukasi Boysung‘ur Mirzonni o‘g‘illari Alouddavla va Abulqosim
Boburlarga qarshi urush olib bordi. 1448-yil o‘g‘li va o‘zining birlashgan 50 ming
qo‘shini bilan Tarnob jangida jiyani Aloddavlani qo‘shinini mag‘lub qildi. Ulug‘bek
Movarounnahrdagi ichki kurashlar tufayli ortga qaytishga majbur bo‘ldi va
Abdulatifni Hirotga noib etib qoldiridi. Abdulatif Hirotni 15 kun boshqarib, Blaxga
qaytdi va otasiga qarshi isyon ko‘tardi. 1449-yilda esa isyonkor o‘g‘li Abdulatifga
qarshi kurash olib boradi. Biroq, o‘g‘lidan mag‘lubiyatga uchragach, fitnachilar
qutqusiga uchgan o‘g‘il buyrug‘i bilan 1449-yilning kuzida Said Abbos tomonidan
qatl etiladi. Ulug‘bek o‘ldirilganidan olti oy o‘tar-o‘tmas Abdulatif ham Ulug‘bekni
sarkardasi Bobo Husayn Bahodir tomonidan qatl etiladi va padarkushning boshi uzoq
muddat Mirzo Ulug‘bek madrasasi peshtoqiga osib qo‘yiladi.
Ulug‘bek Mirzoning besh o‘g‘li va yettita qizi bo‘lgan, ammo qizlarini
ayrimlarini ismi bizgacha yetib kelmagan. Asosan, beshta xotini va oltita joriyasi
bo‘lgan. Ulardan faqat uch xotinini ismi ko‘rsatilgan xalos. Birinchi xotini Sulton
Muhammad Mirzoni qizi O‘g‘i begim, ikkinchi qizi Sohibqiron davrida qo‘g‘irchoq
xon bo‘lgan, Mahmudxonni qizi Xon o‘go edi. Uchinchi xotini Xusn Nigor xon
bo‘lib, u Xalil Sultonni qizi hisoblanadi. Ulug‘bek ikkinchi xotinni olganidan so‘ng,
Ko‘rag‘on ya’ni xonning kuyovi unvonini olgan. Ulug‘bekni yettita qizi bo‘lib, ularni
ayrimlarini ismi bizgacha ma’lum bular Habiba Sulton, Sulton Baxt, Robiya Sulton
begim, Og‘a Tug‘on Shoh kabilarini ismlari yetib kelgan xalos. Bundan tashqari
Ulug‘beknni beshta o‘g‘li bo‘lib, Ibodulla Mirzo(1412-1417), Abdulla Mirzo (1420-
1433), Abdurahmon Mirzo (1421-1432), Abdulatif Mirzo(1428-1450), Abdulaziz
Mirzo(1430-1450) bo‘lgan. 3 ta farzandlari erta vafot etganligi bois, Abdulatif Mirzo
taxt vorisi etib tayinlanadi.
Mirzo Ulug‘bek avlodlari:
– Ibodulla Mirzo 1412-1417.
– Abdulla Mirzo 1420-1433.
– Abdurahmon 1421-1432.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
219
– Abdulatif 1428-1450:Abdurazzoq Mirzo, Ahmad Mirzo, Mahmud Mirzo,
Jo‘giy Mirzo, Muhammad Boqiy Mirzo
– Adulaziz Mirzo
Ulug‘bek taxtga o‘tirgan kezlaridanoq ilm-fanga va olimlarga homiylik
qilishga harakat qiladi. Uning hukmdorligi davrida, Samarqand sharqning ilm
markzalaridan biriga aylandi. Mirzo Ulug‘bek umri davomida astronomiya, musiqa,
tarix, gometirya, matematika fanlari bilan shug‘ullandi. Astaronomiyaga oid “Ziji
jadidi Ko‘ragon”, tarixga oid “ Tarixi arba ulus” ya’ni “ To‘rt ulus tarixi” asarini
yozdi. Musiqaga oid esa beshta risola yozdi. Ulug‘bek Samarqandda Qozizoda
Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy, Ali Qushchi kabi zamonasining yirik olimlarini to‘play
oldi. Ulug‘bek bundan tashqari o‘z davrida astronomik kuzatishlar maqasadida
Samarqandda rasadxona qurdirdi. 1424-1429-yillarda silindir shakldagi rasadxona
Obirahmat arig‘i yonida qad rostlaydi. Rasadxona o‘z kutubxonasida o‘n besh mingga
yaqin kitobni jamlay olgan edi.[3]
Mirzo Ulug‘bek Movarounnahrdagi iqsodiy ahvolga ham e’tibor qaratdi.
Ulug‘bek mamalakatdagi savdo-sotiqni barqarorlashtirish maqsadida 1427-
1428-yillarda mis pullarni tartibga keltirish uchun pul islohatini o‘tkazadi. 1420-
yillarda ham Ulug‘bek tomonidan Buxoro va Samarqand hududlarida mis tangalar
zarb etilib, muomlaga kirtilgan. Biroq, 1427-1428-yilda mis tangalarni oldingiga
nisbatan ko‘p va yangi ko‘rinishda zarb etilishi pul islohati o‘tkazganligidan daloalt
beradi. Ulug‘bek zarb ettirgan mis tangalar Shahrisabz, Samarqand, Termiz, Qarshi,
Andijon, Buxoro va Shohruxiya hududlarida zarb etilgan.[4] Bu pul islohati bozor
munosabatlarini tartibga solishga yordam berib, savdoni rivojlantirgan. Ulug‘bek
davrida bundan tashqari yangi soliq turi tamg‘a savdogarlarga joriy etilgan. Aynan,
Abdulatif otasiga qarshi tarafdor yig‘ish maqsadida Balx hokimligi davrida
savdogarlardan tamg‘a soliqni olishni bekor qilgan.[5]
Mirzo Ulug‘bek davrida mamlkatda ilm fanga e’tibor qaratilishi, natijasida bir
qator hududlar Samarqand, Buxoro, G‘ijduvonda madrasalar qurildi. Qurilishda o‘z
nomi bilan ataluvchi Ulug‘bek hammomi ham bunyod etildi. Registon ansambilini ilk
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
220
inshoati Ulug‘bek madrasasi ham aynan Ulug‘bek davrida qad rostlashi, Ulug‘bekni
Registon ansambilini shakillanishida tutgan o‘rni borligini anglatadi.
O‘z davrining buyuk allomasi, Mirzo Ulug‘bek hammisha ardoqda va uning
xotirasi hamisha qalbimizdadir. Mirzo Ulug‘bek ham hukmdor va olim sifatida 40 yil
saltanatni boshqardi. Uning davrida ilm-fan gullab-yashnadi. Ilm ahli hamisha
qo‘llab-quvvatlandi. Olim siaftida Ulug‘bek 1018 ta yulduzni kordinatalarini aniqlay
oldi. 55 yoshida qatl etilgan bo‘lsada, o‘z umrini ilm fanga va mamlakat
obodonchiligiga sarf etdi.
Mirzo Ulug‘bek vafotidan so‘ng, Samarqandlik olimlar birin-ketin, Yaqin
Sharq va O‘rta Sharq hududlariga ketishdi. Ular Ulug‘bek merosi va Samarqandda
to‘plangan ilmlarni o‘zlari bilan olib ketishdi. 1473-yil Ali Qushchi Istambulga boradi
va u yerda rasadxona qurdiradi. XVII asrda yashagan ingliz olimi va astronomi Jon
Girvs 1638-yilda Istanbulga kelib, Ulug‘bek Ziji bilan tanishadi va bir nusxasini o‘zi
bilan Angilyaga olib ketadi. 1648-yil va 1650-yillarda Mirzo Ulug‘bek Ziji ingliz
tilida nashr qilinib, maqola ham yoziladi. Ulug‘beknni Zijini 15 ta nusxasi bizgacha
yetib kelgan bo‘lib, ularni fors tilidagi nusxalari ham bor. O‘zbekiston
Sharqshunoslik instituti qoshida Ulug‘bekni o‘zini tuzatishlari bilan 1439-yilda
nastaliq yozuvida yozilgan “Ziji Ko‘ragoniy” asari saqlanadi va ushbu asar to‘lig‘icha
o‘rganilib chiqilmagan.
Mirzo Ulug‘bek ijodi Chor hukumatidan boshlanib Turkistonda o‘rganila
boshlandi. 1908-yilda Ulug‘bek rasadxonasini V.L.Vyatkin tomonidan Ulug‘bek
rasadxonasi qoldiqlari topib o‘rganildi. 1966-yilda Ulug‘bek ijodiga bag‘ishlab,
Ulug‘bek yulduzi nomli kino film suratga olindi. Mustaqillikdan so‘ng Ulug‘bek
ijodiga alohida e’tibor qaratildi. 1994-yilda respublikamizda va jahonda Mirzo
Ulug‘bekni 600 yillik yubeleyi keng nishonlandi va Samarqand va Toshkentda Mizro
Ulug‘bekni xotirasiga atab haykallar o‘rnatildi.
Xulosa o‘rnida shuni aytib o‘tish joizki, Mirzo Ulug‘bek hayoti va ilmiy
faoliyati o‘zbek xalqi uchun muhim. Chunki, Ulug‘bek yaratgan ilmiy meros jahon
ommasi tomonidan keng o‘rganlib borilmoqda. Shu boisdan ham biz Ulug‘bek
faoliyatiga befarq qaray olmaymiz va uning ijodini o‘rganishimiz shart.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
221
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Файзиев T. Темурий маликалар. – T.: А. Қодирий номидаги халқ мероси
нашриёти, 1994. – 26 б.
2. Erkinjonov E., Xakimjonov A., Ubaydullayev S. Movarounnahrda Temuriy,
Chig‘atoy va Shayboniylarning siyosiy kurashi. //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В
XXI ВЕКЕ». 2023. №37. – 557 b.
3. Мухамаджонов A. Амир Темур ва Темурийлар салтанати. – Т.: Қомуслар бош
таҳриряати, – 157 б.
4. Тўхтаев И. Темур ва Темурийлар сулоласининг тангалари. –Т:. Фан,1992, Б
22-23.
5. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи: энг қадимги даврдан Россия
босқинига қадар. – T.: Шарқ, 2001. – 367 б.
6. Akbarov Raxmatillo Murtozali o‘g‘li. (2025). “Lenin yo‘li” gazetasi – Ikkinchi
jahon urushi tarixini yoritishda muhim manba.
JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS
,
74
https://scientific-jl.com/new/article/view/7025
7. Акбаров, Р. (2023). Ikkinchi jahon urushi yillarida o‘zbek milliy matbuotida
sog‘liqni saqlash masalasi. История и культура центральной Азии, 1(1), 485–490.
https://inlibrary.uz/index.php/history-culture/article/view/17209
8. Акбаров, Р. (2023). Вопрос электрификации Узбекистана в годы Второй
мировой войны (по данным узбекской национальной прессы). Актуальные
проблемы
истории
Узбекистана,
1(1),
443–455.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/history-of-uzbekistan/article/view/16527
