MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
99
SOLIQ HUQUQIY MUNOSABATLARNI TARTIBGA SOLISHNING
O’ZIGA XOS XUSUSIYATI
Farg’ona davlat universiteti
g-mail: isroilovna@gmail.com
Ilmiy rahbari: Ğoziyev Murodjon Shokirjonovich
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada soliq huquqiy munosabatlarini taribga
solish ahamiyati, uning oʻziga xos xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilingan.
Shuningdek, nazariy va amaliy izlanishlar olib borilgan. Shuningdek, soliq huquqiy
munosabatlari tartibga solinishida uning usullarining tutgan o‘rni va ahmiyati
batafsil yoritib berilgan. Bundan tashqari, soliq huquqiy munosabatlarini tartibga
solishda imperativ va dispozitiv usullarning tutgan oʻrni yuzasidan olimlarning ilmiy
izlanishlari va xulosalari tahlil qilingan va oʻrganib chiqilgan.
Kalit soʻzlar: fiskal, soliq nazorati, soliq tizimi, imperativ usul, dispozotiv
usul, rag‘batlantirish va tavsiya etish usuli.
ABSTRACT: In this article, the importance of the formation of tax legal
relations, its specific features are scientifically analyzed. Also, theoretical and
practical researches were conducted. Also, the role and importance of its methods in
the regulation of tax legal relations are explained in detail. In addition, scientific
researches and conclusions of scientists regarding the role of imperative and
dispositive methods in the regulation of tax legal relations were analyzed and studied.
Key words: fiscal, tax control, tax system, imperative method, dispositive
method, incentive and recommendation method.
KIRISH
Ma'lumki, soliq huquqi moliyaviy huquqning kichik tarmog’iga tegishli
bo'lib, u soliqlarni o'rnatish, joriy etish va amalga oshirish jarayonida yuzaga
keladigan ijtimoiy munosabatlarni hajmi va mazmuni jihatidan muhim tartibga
soluvchi moliyaviy va huquqiy normalar yig'indisini birlashtiradi. Tashkilotlar va
jismoniy shaxslardan byudjet sohasidagi yoki davlat byudjetidan tashqari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
100
jamg'armalariga soliqlar va yig'imlarni undirish; soliq qonunchiligini buzganlik
uchun moliyaviy- huquqiy javob choralarini qo'llash; soliq nazoratini amalga
oshirish; soliq organlarining hujjatlari, ularning mansabdor shaxslarining harakatlari
(harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish bilan bog’liq ijtimoiy munosabatlar ham
tartibga soladi
1
.
Huquq normasida belgilangan huquqiy harakat vositalariga qarab, qonun
ustuvorligi imperativ, dispozitiv, rag'batlantiruvchi yoki tavsiya etuvchi tartibga
solish uslubiga ega
2
. Huquqiy tartibga solishning imperativ va dispozitiv usullari ham
xususiy, ham ommaviy huquq sohalari uchun xos bo'lib, tadqiqotchilar tomonidan bir
necha bor ta'kidlangan
3
. Aynan soliq munosabatlari sohasida ham huquqiy tartibga
solishning imperativ usuli muhim rol o‘ynaydi. Masalan, soliqlar va yig'imlarni
belgilash, joriy etish va undirish, shuningdek soliq nazorati, soliq organlarining
hujjatlari ustidan shikoyat qilish va ularning mansabdor shaxslarining harakatlari
yoki harakatsizligi, soliq qonunchiligiga rioya qilmaslik uchun javobgarlik jarayonida
yuzaga keladigan munosabatlarga nisbatan qo'llaniladi. Soliq huquqida har xil turdagi
taqiqlar, to'xtatib turishlar, cheklashlar va boshqalarni qo'llash soliq organlarining
faoliyati bilan chambarchas bog'liq bo'lib, ularning asosiy vazifasi soliqlarning
to'liqligi, o'z vaqtida va to'g'ri to'lanishi ustidan nazoratni amalga oshirishdir.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Soliq organlari soliq tekshiruvlarini o'tkazish, zarur hujjatlarni talab qilish,
tekshirish va inventarizatsiya o'tkazish, soliq to'lovchilardan, soliq bosh agentlaridan,
ularning vakillaridan soliqlar va yig'imlar to'g'risidagi qonun hujjatlarining
aniqlangan buzilishlarini bartaraf etishni talab qilishga, belgilangan talablarning
bajarilishini nazorat qilishga haqli. Shunday qilib, soliq organlariga soliq
qonunchiligini ishlab chiquvchilarni qo'llab-quvvatlashga davlat ta'sirining
majburlov choralarini qo'llash bo'yicha keng vakolatlar berilgan. Shuni esda tutish
kerakki, soliqqa tortish uchun umumiy davlat, jamoat manfaatlari shaxsiy
manfaatlardan ustun turadi. Soliqlar fiskal xususiyatga ega bo'lib, ularning asosiy
maqsadi davlatni davlat vazifalari va funksiyalarini amalga oshirish uchun moliyaviy
resurslar bilan ta'minlashdan iborat.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
101
Shu bilan birga, soliq munosabatlarini huquqiy tartibga solishning dispozitiv
usuli mavjudligi va uning muhim ahamiyatga ega ekanligini ham unutmasligimiz
kerak. Bu bo’yicha olim I.V.Rukavishnikova quydagicha fikr yuritadi: dispozitiv
usulda ishtirokchilar teng huquqli bo’lib, ularning manfaatlari o’zaro to’qnash
kelganda tanlash imkoniyati mavjud hisoblanadi
4
. Soliq munosabatlarini huquqiy
tartibga solishning dispozitiv usuli huquqiy tartibga solishning ushbu qonun
normasida nazarda tutilgan shartlarda muayyan yuridik ahamiyatga ega bo'lgan xatti-
harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega bo'lgan ruxsatnoma kabi huquqiy usulga
asoslanadi. Bunda uxsatnomalar turli shakllarda ifodalanishi mumkin. Aksariyat
hollarda ular to'g'ridan-to'g'ri normativ akt matnida boshqaruv normalarida
shakllantiriladi. Ba'zan ruxsatnomalar mavjudligi qonun-qoidalar to'plamidan kelib
chiqishi mumkin. Ruxsatnomalar, soliq huquqiy munosabatlari sohasidagi huquqiy
tartibga solish usuli sifatida, ko'pincha nisbiy xususiyatga ega, ya'ni. qonun vakolatli
shaxsning xatti-harakatlarining mumkin bo'lgan variantlarini ko'rsatadi, unga ikki
yoki undan ortiq imkoniyatlarni tanlash imkoniyatini beradi.
Bundan
tashqari,
dispozitivlik
soliq
huquqiy
munosabatlari
ishtirokchilarining o'zlari tomonidan boshlangan bir qator o'zaro munosabatlarda ham
namoyon bo'ladi: ortiqcha to'langan soliqlarni hisobga olish, soliq organlari
mansabdor shaxslarining noqonuniy xatti-harakatlari uchun kompensatsiya to'lash
kabilardir.
XULOSA
Xulosa qilib shuni ta'kidlash mumkinki, samarali soliq tizimini yaratish
O‘zbekiston Respublikasining va boshqa davlatlar iqtisodiyotining ustuvor
vazifalaridan biridir. Davlatning aholi uchun hayotiy muhim ijtimoiy dasturlarni
amalga oshirish, zarur ijtimoiy-iqtisodiy o'zgarishlarni amalga oshirish qobiliyati
uning samarali faoliyat ko'rsatishiga, rivojlanishiga, milliy xavfsizlikni ta'minlashga
bog'liq. Soliq huquqiy munosabatlarining samarali faoliyat ko'rsatishida huquqiy
tartibga solish muhim ahamiyatga ega bo'lib, u batafsilroq ilmiy tadqiqotlarni talab
qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
102
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI (REFERENCES)
1.
Химичeвa H.И. Haлoгoвoe пpaвo. М., l997; Финaнcoвoe пpaвo: yчeбниk /
пoд peд. H.N. Xимичeвoй. М., 2000; Стaрилoв Ю.H. Aдминиcтpaтивнoe пpaвo.
Вopoнeж, l998; Kapaceвa М.В. Финaнcoвoe пpaвooтнoмeниe. Вopoнeж, l997
2.
Химичeвa H.И., Пoкaчaлoвa E.В. Финaнcoвoe пpaвo: yчeбнo-
мeтoдичecкий кoмплекc. М., 2007; Финaнcoвoe пpaвo: yчeбник для вyзoв / пoд
peд. H.И. Xимичeвoй. Nзд. 3-e, пepepaб. М., 2006,
3.
Нормуратов, А. . (2022). МУОМАЛА ЛАЁҚАТИ ТУШУНЧАСИ,
УНИНГ
ВУЖУДГА КЕЛИШ АСОСЛАРИ ВА АҲАМИЯТИ. Eurasian Journal of
Academic Research,
2(12), 1325–1333. извлечено от
https://www.in-
academy.uz/index.php/ejar/article/view/6759
4.
Нормуратов Актам Тулабой ўғли. (2022). МУОМАЛА ЛАЁҚАТИ
ЁШИНИ
БЕЛГИЛАБ
БЕРУВЧИ
ДАВЛАТ
ОРГАНЛАРИНИНГ
ВАКОЛАТЛАРИ. EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH,
2(13), 689–698.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7460759.
5.
Saidazimov, Y. (2021, November). THE OBLIGATION TO PROVE IN
ADMINISTRATIVE COURTS IS UNDER THE RESPONSIBILITY OF THE
ADMINISTRATIVE BODY AND THE OFFICIAL WHO ACCEPTED IT. In
International Scientific and Current Research Conferences (pp. 92-94).
