MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
20
DAROMADLARNI SOLIQQA TORTISHDA
UMUMDEKLARATSIYALASH TIZIMINING OBYEKTIV ZARURIYATI
Farg’ona davlat universiteti talabasi
Tillaboyeva Shoira
g-mail: tillaboyeva@gmail.com
Ilmiy rahbari: Ğoziyev Murodjon Shokirjonovich
Annotatsiya: Aholi daromadlariga soliq solishda deklaratsiyalash
mexanizmining ob’ektiv zaruriyati bo‘yicha ko‘plab jahon va mahalliy olimlar,
tadqiqotchilar fikrlari o‘rganilib, O‘zbekistonda rasmiy e’lon qilingan statistik
ma’lumotlar asosida soliqqa tortilishi darajasi tahlili o‘tkazildi. SHuningdek,
daromadlarni deklaratsiyalash to‘g‘risida ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan
so‘rovnomaga asosan soliq to‘lovchilarning fikrlari jamlandi. Deklaratsiyalash
mexanizmini ob’ektiv zaruriyatidan kelib chiqib, mamlakatda qamrovini kengaytirish
borasida takliflar berildi.
Kalit so‘zlar: Jismoniy shaxslarning daromad solig‘i, deklaratsiyalash
mexanizmi, daromadlarni deklaratsiya asosida soliqqa tortish, soliqlarni
unifikatsiyalash, soliq hisobotlarini soddalashtirish, yashirin iqtisodiyot.
Abstract: Many foreign and local scientists’ and researchers’ views on the
objective necessity of the self-assessment mechanism in personal income taxation
were studied, and the level of income taxation in Uzbekistan was analyzed on the
basis of officially published statistics.
Key words: Personal income tax, declaration of incomes, income taxation on
the basis of self-assessment, unification of taxes, simplification of tax returns, the
shadow economy.
KIRISH
O‘zbekistonda o‘tgan 3 yillik davomida chiqarilayotgan soliq qonunchiligiga
oid hujjatlar, xususan, yangi tahrirdagi Soliq kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2023 yil 7 fevraldagi PF-4947, 2024 yil 30 oktyabrdagi PF-6098-sonli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
21
Farmonlari, Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 7 yanvardagi 1-sonli qarorlari asosida
soliq ma’muriyatchiligining zamonaviy uslublarini joriy etish, yashirin iqtisodiyot
darajasini pasaytirish, soliq yukini kamaytirish hisobiga tadbirkorlik faoliyatini
yuritish uchun teng raqobat sharoitlarini yaratish, soliqqa tortish tizimini
soddalashtirish siyosatini davom ettirish, tadbirkorlik faoliyatini yuritish uchun qulay
sharoitlar yaratish va investitsiya muhitini yaxshilash chora tadbirlari belgilanib,
mazkur yo‘nalishlar bo‘yicha davlat byudjetiga soliq tushumlarini to‘liqligini
ta’minlagan holda soliqlarni unifikatsiyalash va soliq hisobotlarini soddalashtirish
bo‘yicha bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, yangi tahrirdagi Soliq
kodeksining tegishli moddalariga rivojlangan mamlakatlar amaliyotida keng
qo‘llaniladigan deklaratsiya asosida soliq solinadigan daromadlar turlariga
(yakka
tartibdagi tadbirkorlar, ularning yollanma ishchilari, oilaviy tadbirkorning oila
a’zolari, hunarmand uyuushmasi a’zolari tomonidan olingan daromadlar)
qo‘shimcha kiritilishi bilan deklaratsiyalash mexanizmi orqali daroma solig‘iga
tortish amaliyotida uzoq kutilgan keyingi qadam qo‘yildi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Jismoniy shaxslarning daromadlariga soliq solishda deklaratsiyalash
mexanizmining zarurligi bo‘yicha ko‘plab xorij va mahalliy olimlar, tadqiqotchilar va
xorijiy moliyaviy institutlari tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan.
Xususan, Usui (2002) tomonidan ta’kidlanishicha, daromadlarga soliq
solishda soliq to‘lovchilarning ixtiyoriylik asosida daromadlari to‘g‘risida soliq
organlariga deklaratsiyalarni taqdim etish bu demokratik fuqarolik jamiyatining
ko‘rinishi bo‘lib, 2020 yillarda Dr. Carl S. Shoup ning missiyasi davomida uning
takliflari bilan YAponiya davlatida shakllangan deklaratsiyalash tizimi (“self-
assesment tax system”) ning joriy qilinishi soliq to‘lovchilar bilan soliq organlari
orasidagi munosabtlarni yangi ko‘rinishga olib chiqdi hamda YAponiya davlat
byudjeti hissasida daromad solig‘ining fiskal ahamiyatini oshishiga sabab bo‘lgan.
Mamlakatda daromadlarni deklaratsiyalash tizimining joriy qilinishi soliq
organlari va soliq to‘lovchilar orasida yangicha munosabat shakllantirdi. Bu
tizimning afzalligi albatta soliq organlarining daromadlarni yig‘uvchanligini oshirishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
22
bilan bir qatorda daromadlarni yig‘ish xarajatlarini kamaytirishi bo‘ldi (Australian
Treasury’s final report, 2020).
Ko‘plab siyosiy tashkilotlar va tadqiqotchilar tomonidan mamlakatlarda
korrupsiya, ta’magirlik kabi ilatlarni kamaytirishi va davlat mulkini talon taroj
bo‘lishini oldini olish uchun davlat xizmatchilarining daromadlari va xarajatlari
to‘g‘risidagi deklaratsiyalash mexanizmini joriy qilish lozimligi to‘g‘risida fikrlar
bildirilgan. Jumladan, Hoppe (2021), Tytko (2022) lar tomonidan ko‘plab Evropa
mamlakatlarida, xususan Ukrainada daromalar va xarajatlar to‘g‘risida deklaratsiya
taqdim etilishi samarali moliyaviy nazoratning mexanizmi hisoblanib, mamlakatda
korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar iqtisodiy va moliyaviy sohalarda kuchayib
borayotgan, davlat mulkini talon taroj qilish ortib borayotgan, qarindosh va urug‘
aymoqchilik davlat boshqaruv tizimlarida ko‘payib borayotgan paytlarda deklaratsiya
masalasi juda dolzarb masala ekanligi to‘g‘risida fikrlar bildirilgan. Bundan tashqari,
BMT ning Giyohvandlik va jinoyatchilikka qarshi kurashish boshqarmasi (2020)
tomonidan davlat xizmatchilarini deklaratsiyalash mexanizmlari bo‘yicha o‘tkazilgan
o‘rganish natijalariga ko‘ra, Indoneziya mamlakati mavjud davlat xizmatchilarining
daromadlari va mol mulklari to‘g‘risidagi deklaratsiyalash tizimi takomillashgan
sanoqli tizimlardan biri ekanligi, mazkur tizim qo‘llanilishi orqali davlat
xizmatchilarining faoliyati to‘liq nazoratga olinganligi, korrupsiya, manfaatlar
to‘qnashuvi, pulni yuvish va terorizmga qarshi kurashishda samarali mexanizmligi
ma’lum qilingan.
Mamlakatimizda ham so‘ngi yillarda aynan shu yo‘nalishda ya’ni davlat
xizmatchilarining daromadlarini deklaratsiyalanishi bo‘yicha dastlabki qadamlari
tashlanmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirzieyovning
PF- 5729-sonli Farmonida, korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlari o‘rta muddatli istiqbolda texnik infratuzilmani va
zarur dasturiy ta’minotni yaratishga oid zaruriy chora-tadbirlarni amalga oshirishni
nazarda tutgan holda davlat xizmatchilari daromadlarini deklaratsiya qilish tizimini
bosqichma- bosqich joriy etish bo‘yicha chora tadbirlar belgilandi. Davlatimiz rahbari
tomonidan ham korrupsiyaga qarshi kurashishda eng samarali usul sifatida davlat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
23
xizmatchilarining daromadlarini deklaratsiyalash zarurligiga to‘xtalganligini
inobatga olsak, mavzuning dolzarbligini anglab olishimiz mumkin bo‘ladi.
Jismoniy
shaxslarning
daromadlarini
soliqqa
tortish,
shuningdek,
deklaratsiyalash tizimi bo‘yicha ko‘plab O‘zbekiston iqtisodchi olimlari va
izlanuvchilari tomonidan o‘tgan davrlar davomida muntazam tadqiq qilib borilgan.
Jumladan, Niyazmetovning monografiyasi (2023) va doktorlik dissertatsiyasi (2021)
da daromadlarni deklaratsiyalash tizimiga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan,
Niyazmetov tomonidan O‘zbekiston soliq tizimi xalqaro soliq amaliyotidan
farqlantiruvchi omillardan biri, bu daromadlarni umumdeklaratsiyalash asosida
soliqqa tortish mexanizimining mavjud emasligi hamda O‘zbekistonda mavjud
daromadlarga deklaratsiya asosida soliq solish mexanizmi keng qamrovli emasligi
tanqid qilingan. SHuningdek, o‘tkazilgan tahlil natijalariga ko‘ra, O‘zbeksitonda
jismoniy shaxslarning daromad solig‘ining davlat byudjetidagi ulushini oshirish
potensiali yuqoriligi va buning uchun mazkur soliq yukini ko‘tarish hisobiga emas,
balki soliq to‘lovchilar sonini ko‘paytirish va bazasini kengaytirish orqali amalga
oshirilishi, bunda esa aynan daromadlarni deklaratsiya asosida soliqqa tortish
mexanizmi eng samarali instrument hisoblanishi to‘g‘risida ilmiy xulosa qilingan.
Bundan tashqari, Usmonova (2022) tomonidan jismoniy shaxslarning daromadlarini
soliqqa tortishda umumdeklaratsiyalash tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish
zaruriyatini amalga oshirishda, mavjud deklaratsiyalash tizimini takomillashtirish va
deklaratsiya asosida soliqqa tortiladigan daromadlar ko‘lamini kengaytirish va soliq
solinadigan daromadga ega bo‘lgan barcha jismoniy shaxslarning yillik
daromadlarini deklaratsiyalash asosida soliqqa tortishni joriy etish zarurligi ma’lum
qilingan. Deklaratsiyalash tizimini joriy qilishda, ijtimoiy chegirmalarni ishlab
chiqish, daromad solig‘i bazasidan mol-mulk va er soliqlari uchun to‘langan
soliqlarni chegirish imkoniyatlarini yaratish hamda soliqqa tortilmaydigan
daromadlar miqdorini tiklash va uni kelgusi davrda iste’mol savatiga yaqinlashtirish
orqali amalga oshirilishi bo‘yicha takliflar berilgan.
Mazkur tadqiqotimizda, O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi va
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, deklaratsiya taqdim etayotgan soliq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
24
to‘lovchilar ma’lumotlari, shuningdek kutubxona kataloglari, akademik maqolalar,
internet manbalari va boshqa ma’lumotlar manbalariga tayanilgan holda tadqiq
qilindi.
Tadqiqotda yig‘ilgan ma’lumotlar (miqdoriy va sifat ma’lumotlari)ni tahlil
qilish, qiyoslash, ya’ni yillar davomida ko‘rsatkichlarning o‘zgarishini tahlil qilish,
tarkibiy tahlilni amalga oshirish uchun tadqiqotlar metodologiyasining tasviriy
statistika va so‘rovnoma usullaridan foydalanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
O‘zbekistonda aholi daromadlarini soliqqa tortilishini tanqidiy tahlili.
Mamlakatimida amaldagi soliq qonunchiligiga ko‘ra, jismoniy shaxslarning
daromadlari 3 xil usulda soliqqa tortilib kelinmoqda. Bular, to‘lov manbaida ushlab
qolish, yakka tartibdagi tadbirkorlarga belgilangan qat’iy daromad solig‘i asosida
soliqqa tortish va daromad solig‘i tushumi hissasida nisbatan kam tushum beradigan
deklaratsiya asosida soliqqa tortish mexanizmi hisoblanadi.
Biroq amalga oshirilayotgan chora tadbirlarga qaramasdan, o‘tkazilgan tahlil
natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda aholi daromadlarini soliqqa tortish darajasi
hanuzgacha past darajada (2024 yil bo‘yicha 3,9%) qolmoqda (1-diagramma). SHu
kabi, O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi tomonidan taqdim etilgan
ma’lumotlarni Davlat soliq qo‘mitasidagi daromad solig‘i to‘lovchi jismoniy shaxslar
soni bo‘yicha mavjud ma’lumotlar bilan tahlil qilinganida, jami daromad solig‘i
to‘lovchi jismoniy shaxslar sonini iqtisodiy faol aholi soniga nisbati, 2022-2024 yillar
davomida 29,3% - 39,7% ni tashkil qilmoqda (1-jadval).
Aholi daromadlarini soliqqa tortilishi darajasi (Respublika statistika va soliq
qo‘mitasi ma’lumotlari asosida muallif tomonidan mustaqil tayyorlandi)
* Soliqdan to‘liq va qisman ozod etilgan soliq to‘lovchilar daromadlari bilan
birga.
** Mehnat faoliyatidan olingan daromadlar va shaxsiy iste’mol uchun o‘zida
ishlab chiqarilgan xizmatlardan olingan daromadlari.
Yuqoridagi diagramma va jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Respublikada amalda
bo‘lgan aholi daromadlarini soliqqa tortish tizimi samaradorligi talab darajasida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
25
emas. Jahonning rivojlangan mamlakatlari amaliyotida qo‘llanilib kelinayotgan
daromadlarni deklaratsiyalash mexanizmini takomillashtirish, ommalashtirish orqali
soliq to‘lovchilar va ularning daromadlari to‘liqroq qamrab olish hamda bu orqali
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ining fiskal ahamiyatini oshirish
imkoniyati yuqoriligini ko‘rishimiz mumkin.
Daromadlarni deklaratsiya asosida soliqqa tortishning O‘zbekistondagi
mavjud tizimi, bu boradagi munosabatlarida mavjud muammolar, deklaratsiya
asosida
soliqqa tortish masalalalarida fuqarolarga qiyinchilik tug‘dirayotgan
aspektlar bo‘yicha fikr va takliflar olish maqsadida “Google forms” orqali
(https://docs.google.com/forms/u/0/) so‘ronovnoma tashkil qilindi va ijtimoiy
tarmoqlarda xususan, www.facebook.com va telegram ijtimoiy tarmog‘idagi
guruhlarda so‘rovnomada ixtiyoriy ishtirok etishligi bo‘yicha taklif etildi.
Mazkur so‘ronomada jami 21 nafar, shundan 18-30 yosh oralig‘ida 3 nafar,
31-
55 yosh oralig‘ida 17 nafar hamda 65 yoshdan yuqori yoshdagi 1 nafar soliq
to‘lovchilar ishtirok etdi. SHundan 18 nafari erkak kishi va 3 nafari ayol kishi bo‘lib,
10 nafari magistr va undan yuqori, 10 nafari bakalavr hamda 1 nafari o‘rta maxsus
ma’lumotga ega bo‘lgan jismoniy shaxslar ishtirok etdi.
1-
diagramma. So‘rovnoma ishtirokchilarining daromad manbaalari haqida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
26
Mazkur so‘rovnomada ishtirok etgan shaxslarning to‘liq 21 nafari mehnatga
haq to‘lash tarzidagi daromad manbaiga ega bo‘lib, 1 nafarida tadbirkorlik
faoliyatidan olingan daromad, 1 nafarida mol-mulkini ijaraga berishdan olingan
daromad, 1 nafarida divident va foiz ko‘rinishidagi daromad, 1 nafarida
xorijdan kelgan daromad, 1 nafarida o‘ziga tegishli mol-mulkni sotishdan olgan
daromad hamda 3 nafarida qolgan boshqa daromad manbalariga ega ekanligi qayd
etildi (2-diagramma). Ishtirokchilarning 21 nafaridan 14 nafari deklaratsiya asosida
soliqqa tortish mexanizmini takomillashtirish va keng joriy qilinishda ijobiy fikr
bildirgan paytda, 7 nafar shaxslar bu tizim bo‘yicha salbiy fikrda ekanligini,
daromadlari haqida deklaratsiya to‘ldirish jarayoni oshiqcha ovoragarchilikdan iborat
ekanligini ma’lum qildi (3-diagramma).
2-
diagramma. Deklaratsiya taqdim etilishiga ishtirokchilarning munosabati
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
27
3-
diagramma. Deklaratsiyada daromadlari to‘liq taqdim etilishi.
Deklaratsiya asosida soliqqa tortilishda, ushbu shaxslardan 15 nafari
daromadlari haqida deklaratsiya taqdim etishni fuqarolik burchi sifatida ko‘rib, soliq
organlariga to‘liq ma’lumotlar taqdim etishligini, 3 nafari soliq organiga ma’lum
bo‘lib qolish ehtimoli mavjud daromadlarini ko‘rsatishligi va qolgan 3 nafari soliq
organiga umuman daromadlari haqida ma’lumot taqdim etmasligini va buni adolatsiz
tizim ekanligini ko‘rsatib o‘tishdi (4-diagramma).
Soliq organlariga yillik daromadlari haqida deklaratsiya taqdim etishdan
asosiy maqsad so‘rovnomada ishtirok etgan shaxslarning deyarli teng yarmi, 11 nafari
uchun daromadlari haqida soliq organiga ma’lum qilgan holda soliq to‘lash bo‘lsa,
qolgan
10 nafar shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda imtiyozlar olish
maqsadida deklaratsiya taqdim etishayotganligini ko‘rsatishgan.
SHuningdek, so‘rovnomada ishtirok etgan soliq to‘lovchilar tomonidan soliq
organlariga deklaratsiya taqdim etilishida muammo bo‘layotgan masalalar sifatida 8
nafar soliq to‘lovchilar – deklaratsiyani taqdim etishda, elektron kalit talabi
mavjudligi; 6 nafari – deklaratsiyani taqdim etishda, olgan daromadlari haqida ham
qo‘shimcha hujjatlar talabi mavjudligi; 4 nafari –soliq qonunchiligini murakkabligi
va deklaratsiyani to‘ldirishda malaka darajalarini etishmasligi hamda 4 nafari – soliq
organlarida malakali mutaxassislar mavjud emasligi to‘g‘risida ma’lum qilishdi.
Deklaratsiya topshirilishida eng qulay usul sifatida 15 nafar tomonidan
shaxslar elektron shaklda jo‘natilishini tanlanib, shundan 8 nafari tomonidan bu
jarayonda elektron kalitsiz amalga oshirilish tarafdorligini, 3 nafar shaxslar
tomonidan soliq organiga bevosita tashrif buyurish orqali amalga oshirilishini hamda
1 nafar fuqaro tomonidan soliq organiga deklaratsiya topshirimaslik tarafdori
ekanligini ko‘rsatib o‘tilgan.
O‘tkazilgan so‘rovnomalarda deklaratsiya asosida soliqqa tortishda
qo‘shimcha taklif va firklarga quyidagi sharxlar so‘rovnomachilar tomonidan
berilgan:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
28
“Fuqarolarga deklaratsiya to‘ldirishning moxiyatini to‘g‘ri va sodda qilib
tushuntirish lozim. Oxirgi muddatidan avval topshirgan deklaratsiya va to‘langan
soliq miqdori uchun rag‘batlantirish tizimini joriy etish lozim.” (so‘rovnomada
ishtirok etgan 1-shaxs, erkak kishi, yoshi 31-55 oralig‘ida)
“Har kanday xisobotni topshirishda qulaylik va soddalik bo‘lishi kerak.”
(so‘rovnomada ishtirok etgan 2-shaxs, erkak kishi, yoshi 31-55 oralig‘ida)
“Deklaratsiya topshirganlarga skidka berish kerak. Daromadi malum
minimumga etmaganlarga qarab, ijtimoiy nafaqalarni berish tartibini kiritish kerak.
Kambag‘allikni qancha ekanligi bevosita soliq idoralari tomonidan hisobi yuritilishi
kerak. Umuman soliq to‘lamaganlarga nafaqa berishni to‘xtatish kerak. Soliq
deklaratsiyasi asosida odamlarni soliq to‘lashga o‘rgatish kerak.” (so‘rovnomada
ishtirok etgan 3-shaxs, erkak kishi, yoshi 65 dan yuqori)
“Umuman mantiqsiz, zaruriyatsiz deb hisoblayman, faqat ortiqcha
ovoragarchilikdan o‘zga narsa emas”. (so‘rovnomada ishtirok etgan 12-shaxs, erkak
kishi, yoshi 18-30 oralig‘ida)
“Hamma daromadlar soliq hisobotlarida ko‘rsatilayapti deklaratsiyaga
topshirish shart emas”. (so‘rovnomada ishtirok etgan 15-shaxs, erkak kishi, yoshi 31-
55 oralig‘ida)
“Bu qoida barchaga teng qo‘llanilishi kerak. Yig‘ib olingan soliqni halqa yana
qaytib kelishi mexanizmlarida oshkoralikka ergashish kerak. Daromadi katta bo‘lgan
oligarxlarni ko‘proq soliq to‘lashiga (vertical equity) ga erishilganidan so‘ng, bu
tizimni amalga oshirsa bo‘ladi”. (so‘rovnomada ishtirok etgan 17-shaxs, erkak kishi,
yoshi 31-55 oralig‘ida)
MUHOKAMA
Bozor iqtisodiyotiga asoslangan iqtisodiyotda mulkchilik shakllari turli tuman
bo‘lib, fuqarolarning daromadlari turli manbalar orqali shakllanmoqda. Ayrim
daromad manbalarini soliqqa tortishda, to‘lov manbaidan ushlab qolish
(“tax
withholding system”)
tizimi etarli emasligi, umuman olganda, to‘lov manbaida
ushlab qolish tizimi tadbirkorlik sub’ektlari uchun mavjud sharoitlarda iqtisodiy
jihatdan o‘zini oqlamasligi, soliq organlari tomonidan aholi daromadlari va yirik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
29
xarajatlari o‘rtasidagi nomuvofiqlikni doimiy nazorat qilib borishlik uchun
daromalarni umumdeklaratsiyalash mexanizmi joriy qilinmaganligi mamlakatimizda
yashirin iqtisodiyotni yuqori darajada qolishiga sabab bo‘lishligi tahlillar orqali
ma’lum bo‘ldi (1-diagramma va 1-jadval).
O‘tkazilgan so‘rovlar shuni ko‘rsatmoqdaki, fuqarolarning o‘z daromadlarini
to‘liq ko‘rsatmaslik kabi insonga xos bo‘lgan faktorlardan tashqari hozirda mavjud
tor doiradagi deklaratsiya taqdim etish holatlarini ommalashmayotganligiga quyidagi
sabablarni ko‘rsatishimiz mumkin:
1.
Aholi daromadlarini deklaratsiya asosida taqdim etilishi qonun hujjatlari
bilan aniq mustahkamlanib qo‘yilmaganligi, aholining ijtimoiy holidan, daromadlari
miqdorini inobatga olmagan holda bir qator imtiyozlar mavjudligi, xususan, o‘zini
o‘zi band qilgan fuqarolar daromadlari soliqdan to‘liq ozod qilinganligi;
2.
To‘lov manbaida soliqqa tortilmasdan qolgan daromadlarini aniqlash va
ushbu daromadlarni soliqqa tortish bo‘yicha deklaratsiya taqdim etmaslik holatida
soliq organlari tomonidan etarli darajada javobgarlik choralari qo‘llash imkoniyati
cheklanganligi;
3.
Elektron ravishda deklaratsiya taqdim etish faqatgina elektron kalit
orqali amalga oshirilishi, daromadlari haqidagi hujjatlarni
(soliq to‘lovchining ushbu
hujjatlarni olishda, qo‘shimcha xarajat va vaqt sarflashga majburligi)
dasturiy
mahsulga yuklash talabi mavjudligi, har bir o‘ziga xos holatlar bo‘yicha dasturiy
mahsulda qadamma-qadam aniq ko‘rsatmalar joriy qilinmaganligi;
4.
Hududiy soliq organlarida bevosita deklaratsiya to‘ldirish jarayoni
bo‘yicha onlayn rejimda maslahat ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar
ajratilmaganligi;
5.
Soliq to‘lovchilarning daromadlari miqdori ularning oila a’zolari soni bilan
birgalikda hisoblanganda yashash minimumidan past bo‘lganda soliqqa tortmaslik
amaliyoti, shaxsning qaramog‘idagi oila a’zolari sonidan kelib chiqqan holda barcha
uchun standart chegirmalar joriy qilinmaganligi fuqarolar tomonidan soliq
organlariga daromadlari va ma’lum turdagi xarajatlari (misol tariqasida, tibbiy
xarajatlar uchun sarflanganda) ni hisobini yuritmaslik va o‘z navbatida bu haqida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
30
deklaratsiya taqdim etmasligiga sabab bo‘lmoqda.
XULOSA
O‘tkazilgan tahlil natijalariga ko‘ra, mamlakatimiz soliq siyosatida aholi
daromadlarini umumdeklaratsiya asosida soliqqa tortish mexanizmining mavjudligi
ob’ekti zaruriyati hisoblanadi va ushbu mexanizm asosida soliqqa tortish qamrovini
kengaytirish uchun quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
-
Aholi daromadlarining bosqichma-bosqich umumdeklaratsiyalash
mexanizmini joriy qilish orqali soliqqa tortish amaliyotini joriy qilinishi zarur. Bunda
barcha aholi uchun dastlab ixtiyoriylik asosida keyinchalik majburiy tartibda, 1-
bosqichda (2022 yildan), davlat organlari mansabdor shaxslarining daromadlari va
yirik xarajatlari bo‘yicha, 2-bosqichda (2023 yildan), yillik oboroti 10 mlrd. so‘mdan
ortiq tadbirkorlik sub’ektlari ta’sischilarini daromadlarini deklaratsiyalash, 3-
bosqichda (2025 yildan), aholi qatlamining yillik eng kam bazaviy hisoblashning 300
baravaridan yuqori daromad topgan shaxslarga
( daromadlaridan jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig‘i to‘lov manbaida ushlab qolinganligidan
qat’iy nazar)
majburiy tartibda daromadlari haqida soliq organlariga deklaratsiya
topshirish majburiyatini qonunchilikka kiritish;
-
Soliq deklaratsiyalarini oilaviy (turmush o‘rtog‘i bilan birgalikda)
taqdim etish imkoniyatini yaratish;
-
Barcha fuqarolar uchun iste’mol savatchasidan kelib chiqqan holda
yagona standart soliq chegirmalarini joriy qilish, daromad manbai oila a’zolarini ham
inobatga olgan holda birgalikda kun kechirishida iste’mol savatchasidan kam
bo‘lgan daromad miqdorini soliqdan ozod qilish, bunda 1-guruh nogironlariga hamda
oila qaramog‘ida yashayotgan shaxslar (farzandlari, ota-onalari) sonidan kelib chiqib,
chegirma miqdorini standartdan yuqoriroq belgilash hamda davlat tomonidan
aholining daromad manbai belgilangan miqdordan past bo‘lgan taqdirda, aholi
daromadlaridagi bu ijtimoiy tengsizlikni qisqartirish maqsadida taqdim etilgan
deklaratsiyalar asosida davlat tomonidan fuqarolarga manzilli subsidiyalar ajratish va
aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlash, shu orqali davlat aholining kam
ta’minlangan qatlamini alohida nazoratga olish va ularni kunlik hayot kechirishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
31
nazoratga olish imkoniyatini yaratish;
-
Aholining ijtimoiy jihatdan qo‘llab quvvatlash maqsadida, yillik
daromadlarining 10 foizidan ortiq qismi soliq to‘lovchining sog‘ligini tiklash uchun
yo‘naltirilgan (tibbiy xarajatlar uchun sarflangan) taqdirda 10 foizdan ortgan
daromadlariga nisbatan daromad solig‘i bazasidan chegirish imkoniyatini taqdim
etish;
-
Aholining ijtimoiy-iqtisodiy holatini inobatga olinmagan holatda
berilgan barcha imtiyozlarni bekor qilish;
-
O‘zbekiston
Respublikasi
rezidentlari
bo‘lgan
fuqarolarining
daromadlari, ayniqsa chet-eldan tadbirkorlik, xizmat ko‘rsatish faoliyatidan olgan pul
mablag‘lari kelib tushishini alohida nazoratga olish va Respublika bo‘yicha maxsus
dasturiy mahsul orqali fuqarolar kesimida topgan daromadlari haqidagi ma’lumotlar
bazani shakllanitirilishi, yil yakunida deklaratsiya taqdim etmagan yoki to‘liq taqdim
etmagan shaxslarga nisbatan javobgarlik muqarraligini ta’minlash hamda soliq organi
tomonidan aniqlangan soliqni yashirish, soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash holatlari
bo‘yicha barcha imtiyozlarni bekor qilgan holda soliqni oshirilgan amaldagi
stavkadan ikki karra ko‘p (24%) stavkada hisoblash va undirish mexanizmlarini joriy
qilish;
-
YAkka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan to‘lanayotgan qat’iy soliq
o‘rniga soliq solishni unifikatsiyalash maqsadida yaxlit tizim, deklaratsiya asosida
daromad solig‘iga tortish mexanizmini joriy qilish, tadbirkorlarga buxgalteriya
hujjatlarini to‘liq yuritilishi va soliq deklaratsiyalarini topshirilishida amaliy yordam
ko‘rsatish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR (REFERENCES):
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 07 fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” gi
PF-4947-sonli Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “YAshirin iqtisodiyotni qisqartirish
va soliq organlari faoliyati samaradorligini oshirish bo‘yicha tashkiliy chora-tadbirlar
to‘g‘risida” gi PF-6098-sonli Farmoni.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
32
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirzieyovning 27.05.2022 yildagi
“O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada
takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida” gi PF-5729-sonli Farmoni.
4.
O‘zbekiston Respublikasi yangi tahrirdagi Soliq kodeksi (O‘RQ-599,
30.12.2021 ).
5.
Usui Nobuaki (2022), “Penetration of self-assessment system for income tax,
half-a-century’s experience in Postwar Japan”.
6.
Australian Treasury’s final report (2024), Report on aspects of Income tax Self-
assessment. (http://www.dcita.gov.au/cca)
