MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
69
ADABIYOT GULISTONINING MUATTAR GULI
Termiz davlat universiteti 2-bosqich 123-guruh talabasi
Farangiz Abdurahmonova
Annotatsiya: Mazkur maqolada benazir iste’dod sohibi, ulug’ fors shoiri
Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asari badiiy jihatdan talqin etiladi. Shuningdek,
asardan o’rin olgan mo’jaz va ibratli hikoyatlar adabiyot va hayot haqiqatiga ko’ra
tahlil qilinadi hamda ulardan tegishli xulosa chiqariladi.
Kalit so’zlar: hikoyat, hasbi hol, “Guliston” asari, talqin, debocha.
Abstract: This article interprets the work "Guliston" by the great Persian poet
Saadi Shirazi, a man of unparalleled talent. The poetic and instructive stories from
the work are also analyzed in accordance with the realities of literature and life, and
appropriate conclusions are drawn from them.
Keywords: story, situation, "Gulistan", interpretation, preface.
Adabiyot ochunini misli bir guliston desak, oʻz ismi jismiga mutanosib
“Guliston” asari bu gulzorning eng muattar boʻyli, latif shaklli guli boʻlishga
munosibdir. Asar Eronzaminning ulugʻ adibi, aqli va tafakkuri, goʻzal uslubi hamda
behad joʻyali mantigʻi bilan adabiyot olamini nurlarga toʻldirgan Shayx Muslihiddin
Sa'diy Sheroziy qalamraviga mansub. Adibning ushbu asari nafaqat Eronda, balkim
dunyoning yetti iqlim mamlakatlarida topib, sevilib oʻqiladigan asarlar sirasiga kiradi.
Darhaqiqat, hatto asarning she’riy tarjimasi ustida ish olib borgan iste’dodli
adabiyotshunis Sh.Shomuhamedov ta’kidlaganidek, “Adabiyotshunoslar nazdida,
fors-tojik klassik poeziyasining eng porloq asari Firdavsiyning “Shohnoma “si boʻlsa,
nasriy asarlarning eng barjastasi “Guliston” hisoblanadi”.
1
Asarning kompozitsion
tuzilishi turli mazmunga boy hikoyatlardan iborat boʻlib, har bir hikoyat masnaviy,
qit'a, fard kabi lirik she'r turlari bilan bezatilgan va bu an’anaviy uslub oʻquvchiga
1
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
70
fazilatlar va hayotiy falsafani tushunib olishda juda yengillashtiribgina qolmasdan
hamda zavq-u shavq bergan.
Asar nafaqat axloq, odob, tarbiya, pand-nasihat, hayotiy ta'lim, ezgu xislatlar,
balki siyosat va ishq, xullas inson deb atalmish yaratiqning butun umriga bogʻliq har
qanday jarayonni, har qanday hodisalar dengizida zarur boʻlgan asbob-u anjomni,
foydali maslahatlarni qamrab oladi. Shuning uchun boʻlsa kerak, asar “Debocha” sida
adib oʻz asarini 8 bobga ajratadi. Aslida, “Debocha – shoirning tarjimayi holiga oid
ma’lumotlar, adabiy faoliyati, asarlarining yaratilish tarixi, adabiy-estetik qarashlarini
ifoda etishi jihatidan muhim ahamiyat kasb etadi. Istilohda 1. Qimmatbaho ipak
matodan tikilgan shohona libos. 2. Zarhal va qimmatbaho ranglar bilan sayqal
berilgan qadimgi kitoblar muqaddimasi. 3. So’zboshi, muqaddima, kirish so’zi. 4.
Avval, har narsaning ibtidosi kabi ma’nolarni anglatadi”.
2
1.
Podshohlar odati bayoni
2.
Darveshlar axloqi bayoni
3.
Qanoatning fazilati bayoni
4.
Sukut saqlashning foydalari bayoni
5.
Ishq va yoshlik bayoni
6.
Zaiflik keksalik bayoni
7.
Tarbiyaning ta’siri bayoni
8.
Suhbat qoidalari bayoni
Kitobning sarlavhasiga e’tibor qaratadigan boʻlsak, “Guliston” – barcha
gullar, go‘zallik va nafosat jamuljam boʻlgan makon degan ma'nolarni beradi.
“Debocha” da nom qoʻyilishiga doir yozuvchining oʻz qarashlari ham berib oʻtilgan:
Kunlardan bir kuni adib saroy xizmatidan ketishni endi tarki dunyo qilib hech
kim bilan muloqot qilmaslikka qat'iy bel bogʻlaydi. Uning oʻrinli sababi bor edi. U
bir hikoyat eshitgan hikoyatda aytilishicha Buyuk Fors podshosi Buzurjmehrdan
donishmandlar nuqson qidirib hech ayb topolmaydilar, tinglovchini mahtal qilib koʻp
oʻylab gapirishini hisobga olmaganda. Shunda Buzurjmehr:
2
Farida Karimova . Sharq adabiyotida debocha va uning poetikasi. Toshkent. Elnur-print. 2023.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
71
-
Nima desam deb oʻylash, nega shunday deb qoʻydim deb oʻylashdan
koʻra xoʻproqdir.
Degan ekan. Darhaqiqat,
Tilingnj avayla omondir boshing
Soʻzingni avayla uzayar yoshing.
Inson avval oʻylab, keyin soʻylamasa, oʻz boshiga falak gʻam toshlarini
yogʻdirishi mumkin. Shunday ekan shu kuni kechquruni bilan tunni bedor oʻtkazib
azm qiladiki, bundan keyin koʻngil xazinasidan hech bir dur chiqmaydi, ya'ni endi
do‘stlar davrasidan qoʻl yuvib, qalb daftaridagi ortiqcha jumlalarni chiqarmaydi.
Lekin uning yaqin bir hamnishini uni hol-joniga qoʻymaydi. Rad etib boʻlmaydigan
mantiqli dalillar keltirgach, u bilan soʻzlashmaslikka bahona topa olmaydi. Uning
dalillari ham ma'noga, ham aql javohiriga toʻla ediki, Sa'diy bir ogʻiz qarshi fikr
bildira olmaydi.
Ogʻiz ichida til nedur, ey oqil?
Hunar xazinasin kalididur u
Eshik yopiq ekan bilib boʻlmagay
U yerda nima bor munchoqmi, inju.
Xullas, til ham bir ilohiy ne'mat ekanligini uning ham oʻz vaqtida yetish
lozimligini isbotlab beradi. Zarurat yuzasidan gaplashishni boshlaydi-yu, shahar
tashqarisiga sayr qilish uchun ravona boʻlishadi. Oʻsha paytlar fasli navbahor, gullab
yashnagan chamanzorlar payti boʻladiki, qanday kech boʻlganini bilmasdan bir
doʻstinikida tunab qolishga majbur boʻlishadi. Shunday qilib erta tongdan shaharga
qaytishga majbur boʻlishadi va ammo yoʻldan qaytayotganida bir doʻstiga gullarga
oshufta boʻlib bir quchoq qilib terib olganida Sa’diy :
Har narsa bordirki, bevafodir – muhabbat qoʻyishganoravodir
Deyishgan. Ya'ni bu gullaring baribir soʻlib qoladi-ku! – deydi.
Istasang, men senga shunday kitob yozayki, uning xuahboʻy isi butun umr
yodingdan ketmasin, unga hatti xazon fasli lashkarlari ham daf eta olmasin.
Uning nomini esa “Guliston” deb qoʻyaman. – deb javob beradi. Doʻsti esa
uning qoʻliga yopishib olib:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
72
“Karam sohibi boʻlgan odam va'da berdimi- bajaradi” deya oʻz qiziqishini
bildiradi va intizorlik bilan ushbu asarni kutishini aytadi. Demak, har bir sinoatning,
hodisotlarning oʻz tarixi boʻlganidek, ushbu asarga sarlavha qoʻyilishining ham
munis tarixini koʻrib oʻtdik.
Asarning kompozitsion tuzilishi, faqat hikoyatlardan iboratligi an’anaviy
uslub boʻlib, ushbu asardan ancha ilgari yozilgan hind xalqining noyob va
qimmatbaho asarlaridan biri boʻlmish “Kalila va Dimna”, “Toʻtinoma” ,
“Qobusnoma” kabi kitoblarga nazira sifatida bitilgan desak, mubolagʻa boʻlmaydi.
Asarning ilk bobida shunday hikoyat keltiriladi:
Bir podshoh asirni oʻldirtirayotganda bir vaziri podshohlarning sarvari karam
qilishi kerakligini aytib undan shafqat soʻraydi, shu payt ikkinchi vaziri u asir
podshohni haqorat qilayotganini, afvga munosib emasligini aytib oʻtadi. Podshoh
gʻazablanish oʻrniga birinchi vazirga olqov aytib, gʻarazli haqiqatdan yaxshi niyatli
yolgʻon yaxshi ekanligini eslatib, asirni ozod etadi. Ya'ni
Shohlarga oʻz gapin oʻtkazgan kishi
Lozimdir yaxshi gap topib aytishi.
Podshohning eng suyangan togʻi, davlatning tayanch nuqtalaridan biri aql
xurshidi bilan shoh yoʻlini yoritguvchi dono va maslahatgoʻy vazirdir. U tufayli
podshoh ulkan yutuqlarga, doim zafarlarga mustahiq boʻlgay.
Asarda nafaqat podshohning , vazirning, amaldorlarning qanday boʻlishi
kerakligi haqida, balki dunyo falsafasi ham oʻtkir nafaslarda keltirib oʻtilgan.
Jon berar ekansan farqi yoʻq sira
Taxtda oʻlasanmi yo tuproq uzra
Bu hayot foniy - oʻtkinchidir, unga berilib, mol-dunyoga hirs qoʻyib, oʻzlikni,
Allohni unutish konda xazinadan koʻngil uzolmay shu yerda oʻlgan oltin izlovchiga
oʻxshaydi. Aslida, hayotimizning oltini avvalo Allohni soʻngra paygʻambarimizni
tanish demakdir, eng soʻnggida esa yaqinlarimiz, oʻz hayotimizdir. Lekin biz asl
ganjni unutib, temir va zeb-ziynatdan boshqaga yaramaydigan tillaga hirs qoʻygan
konchidek oʻzimizni oʻzimiz halok qilayotganimizni his qilmaymiz.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
73
Chunonchi, asarning yettinchi bobida keltirilgan hikoyatga koʻra bir inson “
odamzod uchun eng yomon dushman nafs degan hadisning ma'nosi nima deya, bir
donishmanddan soʻraydi, u esa:
-
Har qanday dushmanga ehson qilsang, iltifot koʻrsatsang, u oxir-oqibat
doʻstga aylanadi, lekin nafsga har qancha iltifot koʻrsatsang ham, u hech qachon senga
oshno boʻlolmaydi”.
Darhaqiqat, nafs – inson zotining eng baloyi azim boʻlgan agʻyoridir, u hech
qachon toʻymaydi, qoʻymaydi.
Hatto bir “Qissasi Rabgʻuziy “da:
Bir nafsning ishini 70 shayton qilolmaydi
– deb nafsdan tiyilishga
ogohlantirilgan.
Asarning soʻnggi – yakunlovchi bobida insonning suhbatlashish madaniyati
haqida soʻz boradi. Masalan, asarda kishi birovning qalbini ranjitadigan xabar eshitsa,
uni olamga jar solishi emas, aksincha sukut qilishi lozimligi aytikgan. Haqiqatan ham,
bir qalbni vayron qilish Ka'bani vayron qilish bilan barobar, shunday ekan inson
yolgʻon ham gapirmasligi kerak, inson koʻngkini ham qoldirmasligi lozim. Ushbu
bobda ham faqat soʻzlashish emas, aksincha inson hayoti shu dunyo bilan aloqador
boʻlgani bois barcha jabhalarni qamrab olad.
Misol uchun, bir oqildan bir kishi kim baxtiyor, kim baxtsiz? – deb
soʻraganda:
-Baxtiyor yeb-ichadi, yana ekadi
Baxtsiz yigʻadi, toʻplaydi, oʻlib ketadi- deya javob beradi.
Rostan ham, inson yigʻgani bilan uni goʻriga olib keta olmaydi, shunday ekan
halol mol-mulk topib uni halol ishlarga sarf qilish kerak, rizq beruvchi Al-Razzoqdir,
ya'ni yagona Allohdir. U chumolilarni unutmaydi-yu bizday bandalarini unutarmidi?
Shunday ekan, boriga qanoat qilib isrof ham qilmasdan, yigʻib ham
qoʻymasdan Alloh rizoligida toʻgʻri sarflash darkor.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, asar faqat mayda hikoyatlardan iborat boʻlgani
bilan ushbu moʻjaz hikoyatlarning bari butun bir romanlarning oʻrnini bosa oladi,
ulardagi olam-olam ma'no asar koʻrkiga koʻrk qoʻshib asar oʻqishliligini oshirgan.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–4_ Апрель –2025
74
Ayniqsa, asarga ilova qilingan lirik she'rlar adib mahoratining javohiridan
oʻquvchilarni bahramand qilgan. Asarni oʻqigan inson oʻzini xuddi gʻavvosga
oʻxshatadi, okeanga kirib undan gavhar teradigan gʻavvoslardek Guliston” ga
shoʻngʻib dur-u gavharlar teradi. Mana salkam ming yil avval yozilgan asarning
qiymati bugun ham katta baholanmoqda, bundan keyin ham yosh avlod buni zavq va
shavq bilan oʻqiydi deya ishonch bilan aytamiz.
Zero, ushbu kitob asr oshgan asarlar safida boqiy turajak!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
2.T.Boboyev “Adabiyotshunoslik asoslari”. Toshkent. “ O’zbekiston”. 2002.
3. Farida Karimova . Sharq adabiyotida debocha va uning poetikasi. Toshkent.
Elnur-print. 2023.
