MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
357
SHOHRUX MIRZO DAVRIDA DAVLAT BOSHQARUVI
USMONQULOV SHOHRUX G‘OFUR O‘G‘LI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI.
ANNOTATSIYA. Ushbu maqolada Shohrux Mirzo davrida davlat
boshqaruvi tizimi tahlil qilinadi. Shohrux Mirzo, Amir Temurning o‘g‘li, 15-asrda
Xuroson va Movarounnahrda hukmronlik qilgan va o‘zining siyosiy strategiyalari
bilan ajralib turadi. Maqola markaziy boshqaruv, mahalliy hokimiyat, soliq siyosati
va madaniyat rivoji kabi asosiy jihatlarni ko‘rib chiqadi. Shohrux Mirzo davlatni
markazlashtirish orqali barqarorlikni ta'minlagan, mahalliy amirlar va hokimlar
bilan hamkorlikda ishlagan. Shuningdek, uning madaniyat va ilm-fan rivojiga
qo‘shgan hissasi ham alohida e'tirof etiladi. Ushbu tadqiqot Shohrux Mirzo davrida
davlat boshqaruvining o‘ziga xos xususiyatlarini va uning tarixiy ahamiyatini
yoritadi.
KALIT SO’ZLAR. Davlat boshqaruvi, Amir Temur, Xuroson,
Movarounnahr, siyosiy strategiyalar, markaziy hokimiyat, mahalliy boshqaruv, soliq
siyosati, madaniyat rivoji, tarixiy ahamiyat, O‘rta Osiyo tarixi, boshqaruv tizimi.
АННОТАЦИЯ.
В данной статье анализируется система
государственного управления во времена Шахрукха Мирзы. Шахрукх Мирза,
сын Амира Темура, правил Хорасаном и Моваруннахром в 15 веке и отличался
своей политической стратегией. В статье рассматриваются такие ключевые
аспекты, как центральное правительство, местное самоуправление, налоговая
политика и культурное развитие. Шахрух Мирза обеспечил стабильность
путем централизации государства, работая в сотрудничестве с местными
эмирами и губернаторами. Также особо отмечен его вклад в развитие
культуры и науки. Данное исследование проливает свет на особенности
государственного управления в эпоху Шахрух Мирзы и его историческое
значение.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
358
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА. Государственное управление, Амир Темур,
Хорасан, Моваруннахр, политические стратегии, центральное правительство,
местное самоуправление, налоговая политика, культурное развитие,
историческое значение, история Центральной Азии, система управления.
ANNOTATION. This article analyzes the state administration system
during the reign of Shahrukh Mirza. Shahrukh Mirza, the son of Amir Temur, ruled
Khorasan and Transoxiana in the 15th century and is known for his political
strategies. The article examines key aspects such as central government, local
government, tax policy, and cultural development. Shahrukh Mirza ensured stability
by centralizing the state and working in collaboration with local emirs and governors.
His contribution to the development of culture and science is also recognized. This
study highlights the specific features of state administration during Shahrukh Mirza's
reign and its historical significance.
KEYWORDS. State administration, Amir Temur, Khorasan, Transoxiana,
political strategies, central government, local government, tax policy, cultural
development, historical significance, history of Central Asia, administrative system.
Shohrux Mirzo davlatni markazlashgan tarzda boshqargan. U mamlakatni
o‘z o‘g‘illari, nevaralari va yaqin qarindoshlari orqali boshqarish tizimini yo‘lga
qo‘ygan. Bu esa davlat boshqaruvini mustahkamlashga yordam berdi. Shohrux
davrida mahalliy hokimlar va amirlar davlat boshqaruvida muhim ro’l o‘ynagan. Ular
o‘z hududlarida Shohruxning siyosatini amalga oshirishda va soliq yig‘ishda mas’ul
bo‘lganlar. Shohrux Mirzo davrida madaniyat va ilm-fan rivojlangan. U Xurosonni
madaniyat markaziga aylantirishga harakat qilgan. Xirot shahrida ilmiy muassasalar
va kutubxonalar tashkil etilgan.Shohrux o‘z davrida davlat ichidagi siyosiy
muvozanatni saqlashga intilgan. U raqobatchilarini bartaraf etish va davlat ichidagi
nizolarni kamaytirish uchun diplomatik usullarni qo‘llagan. Shohrux Mirzo
davlatning moliyaviy barqarorligini ta'minlash uchun soliq siyosatini kuchaytirdi. U
soliq yig‘imlarini tartibga solish va adolatli taqsimlashga e'tibor qaratgan Shohrux
Mirzo davrida davlat boshqaruvi Amir Temur asos solgan tizimni davom ettirgan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
359
lekin u o‘zining yondashuvi va siyosiy strategiyalari bilan ajralib turadi. Uning
hukmronligi davrida davlat barqarorligi va madaniy rivojlanish o‘zaro bog‘liq bo‘lib,
bu davr O‘rta Osiyo tarixida muhim ahamiyatga ega.
Shohrux ilm-fan rivojiga alohida e’tibor berdi. Hirot, Samarqand, Buxoro,
Mashhad, Sheroz va boshqa shaharlarda ilm-fan keng rivoj topdi. Movarounnahrda
Mirzo Ulugʻbek rasadxona barpo etib aniq fanlar rivojlandi; Naqshbandiya ta’limoti
yozma meros tarzida shakllandi va shu yoʻnalishda bir qancha asarlar yozildi. Hirot
va Sheroz shaharlarida tarixnavislikka katta e’tibor qaratildi. Amir Temur va
temuriylar tarixiga oid bir qancha yirik asarlar yaratildi. Temuriylar saltanatida
kitobat va miniatyura san’ati yuksaldi. Hirotda Mirzo Boysungʻur va Sherozda
Ibrohim Sulton bu sohalarning rivojiga katta hissa qoʻshdilar
1
.
Hirotda bir necha shifoxonalar mavjud bo‘lib, bularning qatorida yana ikkita
«Dorushshifo» quriladi. Bu shifoxonalarning bittasi Shohruxning uchinchi xotini
Mulkat og‘o (Mulk og‘o) tarafidan, ikkinchisi esa Shohruxning nabirasi Alouddavla
(1417—1460) tomonidan qurdirilgan edi. Mulkat og‘o ham Gavharshod begim kabi
Hirotda «Dorulhadis» nomli xonaqoh, ikkita hammom, Hirotdan 8 farsax narida,
Amudaryoga boradigan yo‘l ustida bitta rabot, Balx shahrida bir madrasa qurdirdi.
Shohrux davrida Hirotda qurilgan eng katta yodgorliklardan biri malika
Gavharshod begim tarafidan qurdirilgan ulkan madrasa va mazkur madrasa yonida
qad ko‘targan xonaqohdir. Bu binolar 1417 yilda boshlanib, 1437 yilda qurib
bitkazilgan. Mazkur madrasa va xonaqoh hozirgi kungacha yetib kelgan bo‘lib,
xonaqohga uning ayrim o‘g‘illari, Gavharshod begim va boshqa Temuriy shahzodalar
va malikalar dafn etilgan. Shohrux Mirzo saroyida xizmat qiluvchi amaldorlar, beklar,
sarkardalar o‘z nomlarini abadiylashtirish maqsadida bir qator madaniy va maishiy
binolar qurdirishgan. Chunonchi, Hirotning Xiyobon mavzeida Qurbon Shayx,
Feruzshoh, Chaqmoq Shoh, Alayh Ko‘kaddosh madrasalari qad rostlagan edi. Bu
madrasalarda diniy bilimlar bilan bir qatorda tilshunoslik, adabiyot, tarix, jug‘rofiya,
handasa, riyoziyot, falakiyot kabi ilmlar o‘qitilardi. Bulardan tashqari, falsafa, mantiq
va musiqa ilmi ham ancha rivojlangan edi.
1
O‘ljayeva SH.M. Amir Temur va temuriylar davrida milliy davlatchilikning rivojlanishi. – T.: Fan, 2005. −215 b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
360
Shohruxning rafiqasi, Gavhar Shad, ikkitasining qurilishini moliyalashtirdi
masjidlar va dinshunoslik kollejlari Mashhad va Hirot. Gavhar Shad masjidi 1418
yilda tugatilgan edi. Hukmron sulolaning aralash etnik kelib chiqishi madaniy
dunyoqarashida o‘ziga xos xususiyatga olib keldi, bu Fors tsivilizatsiyasi va
san'atining uyg'unlashuvi bilan qarz oldi. Xitoyva yozilgan adabiyotlar Fors tili shu
qatorda; shu bilan birga Chagatay va Arabcha.Shohrux tomonidan tarixiy-geografik
asarlar ishlab chiqarishni topshirdi. Ular orasida Shohruxning 1413-14 (816 hijriy)
davridagi hukmronligi tarixi. Keyinchalik u muallif tomonidan yirik "universal tarix"
to‘plamlariga kiritilgan.
XIV-XV asrlarda sirli sopol badiiy rang-baranglikda turli sohalarda
ishlatilgan va turli buyumlar yasalgan. Toshtaroshlikda naqsh, xattotlik keng
qo‘llanila boshlangan. Binokorlikda g‘isht teruvchilar «Banno», peshtoq, ravoq
hamda toqlarga parchin va chiroq qoplovchi pardozchilar «Ustoz» deyilgan
2
.
Samarqandda shishasozlik rivojlanib turli idish va buyumlar yasalgan. qurilishda
rangli oynalardan foydalanilgan. Yog‘och o‘ymakorligida naqshin binolar qurilgan
va buyum jihozlar yasalgan. Samarqand qog‘ozi hatto chet o‘lkalarda mashhur
bo‘lgan.Bu davrda hunarmandchilik mollari ishlab chiqaradigan korxona boshlig‘i
«Usta» shogirdlar «Xalfa»lar bo‘lgan. hunarmandlar shaharning madaniyatli
tabaqasiga mansub bo‘lgan.
O‘rta Osiyo zaminida temuriylar davri ilm-fan, adabiyot, san’at sohlarida
kamolot
bosqichiga
ko‘tarildi.
Temuriylar
davlatining
qudrati
ayniqsa
me’morchilikda namoyon bo‘ldi. Oqsaroy peshtoqida bitilgan «qudratimizni ko‘rmoq
istasang- binolarimizga boq!» degan yozuv Temur davlatining siyosiy vazifasini ham
anglatar edi. Temur davrida Movarounnahr shaharlari qurilishida istehkomlar, shoh
ko‘chalar, me’moriy majmualar keng ko‘lam kasb etadi. Ilk o‘rta asrlardagi
shaharning asosiy qismi bo‘lgan «Shahriston»dan ko‘lam va mazmuni bilan farq
qiluvchi «hisor» qurilishini Samarqand va Shahrisabzda kuzatish mumkin
3
. Temur
2
O‘ljayeva SH.M. Amir Temur va temuriylar davrida milliy davlatchilikning rivojlanishi. – T.: Fan, 2005. −215 b.
3
A. Hayitmetov. Temuriylar davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent. 1996 y. −193 b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
361
davrida Kesh shahar qurilishi yakunlandi. «Hisor»ning janubi-g‘arbida hukumat
saroyi Oqsaroy va atrofida rabotlar, bog‘-rog‘lar qurildi.
Shahar mahalalardan iborat bo‘lib, guzarlarga birlashgan. Shaharda me’moriy
majmualar shakllanishi temuriylar davrining eng katta yutug‘i bo‘ldi. Me’morchilik
taraqqiyotning yangi bosqichiga ko‘tarildi, inshootlar ko‘lami bilan birga uning shakli
ham ulkanlashdi. Bu jarayon muhandislar, me’morlar va naqqoshlar zimmasiga yangi
vazifalarni qo‘ydi. Temuriylar davrigacha va undan keyin ham Movarounnahr va
Xuroson me’morchiligida bezak va naqsh bu qadar yuksalmagan. Koshin
qatamlarida tasvir mavzui kam uchraydi. Oqsaroy peshtoqlarida Sher bilan
quyoshning juft tasviri uchraydiki, bu ramziy ma’noga ega.
Temuriylar davri adabiyoti o‘zbek adabiyoti rivojida o‘ziga xos alohida
bir bosqichni tashkil etadi. Undagi ulug‘vor insonparvarlik va xalqchillik,
adolatparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalari hamon o‘z tarovatini yo‘qotgani yo‘q.
Bu adabiy meros O‘zbekistonda hali asrlar davomida o‘zining boy mazmuni bilan,
g‘oyaviy-mafkuraviy teranligi va ilohiyligi bilan komil insonni tarbiyalashda katta
ahamiyat kasb etadi.
Temuriylar davrida yaratilgan adabiyot tasavvufning adabiyoti darajasini
belgiladi. Adabiyot tasavvufning g‘oyaviy mazmunida ilohiy masalalarni qamrab olib
umuinsoniy tafakkurni ifodaladi.
Movarounnaxr va Xurosonda XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asrda ro‘y
bergan madaniy yuksaklik butun musulmon Sharqigina esas, ovropa mamlakatlarini
hayratga soldi. Bu yuksaklik Markaziy Osiyoning so‘nggi madaniy-ma’naviy
rivojinigina belgilab bermay, qo‘shni mamlakatlardagi madaniy taraqqiyotga ham
katta turtki berdi
4
.
Shohrux Mirzo davridagi madaniy yuksalishning umumiy omillarini
aniqlash shuni ko‘rsatadiki, ular o‘azro uzviy bog‘langan va yaxlit bir butun
holdagina qisqa vaqt ichidagi madaniy-ma’naviy yuksakligini yuzaga keltira olgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
4
Temur va temuriylar saltanati. Toshkent. 1996 y. 117 b
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
362
1.O‘ljayeva SH.M. Amir Temur va temuriylar davrida milliy davlatchilikning
rivojlanishi. – T.: Fan, 2005. −215 b.
2.O‘ljayeva SH.M. Amir Temur va temuriylar davrida milliy davlatchilikning
rivojlanishi. – T.: Fan, 2005. −215 b.
3..A. Hayitmetov. Temuriylar davri o‘zbek adabiyoti. Toshkent. 1996 y. −193 b
Ahmedov B.A. Tarixdan saboqlar. − T.: O‘qituvchi, 1994. −21 b
4. Ahmedov B.A. O‘zbekistonning atoqli tarixshunos olimlari (biobibliografik
ma'lumotnoma). – T.: Cho‘lpon, 2003. −115 b
5. Boboyev H.B. Amir Temur va temuriylar saltanati. – T.: Kamalak, 1996. −189 b
6. Bo‘riyev O. Temuriylar davri ѐzma manbalarida Markaziy OSIYO
(Tarixiygeografik lavhalar). – T.: O‘zbekiston, 1996. −233 b
7. Bo‘riyev O. Temuriylar davri manbalarida Chag'oniѐn.–T.: Fan, 2000. −267b
8. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari / Mas'ul muharrirlar: D.A. 2002.−178 b
