MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
342
“BEGIM” UNVONINING TURLI SULOLA VA MINTAQALARDAGI
AHAMIYATI
Mushtariybegim Xolmirzayeva
TDSHU, Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
2-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: I. Xudoynazarov
Annotatsiya: Ushbu maqolada “begim” unvoning turli mintaqa va
davlatlardagi ahamiyati yoritib berilgan. Ushbu so‘z bir vaqtning o‘zida ham unvon,
ham isim, shuningdek, tarixiy atama sifatida ham qo‘llaniladi. Maqolada unvoning
amaldagi qo‘llanilishi va bu so‘zdan foydalanadigan davlatlar yuzasidan atroflicha
tahlil keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Begim, sulola, Boburiylar, musulmon, begum, Gulbadanbegim,
bigim, Hindiston, Boburnoma, begom, Humoyunnoma, Usmonlilar, Pokiston.
“Begim” so‘zi turli davrlarda turlicha ma’nolarni anglatgan va bu bevosita
sulola va mintaqaga ham aloqador hisoblangan. “Begim” unvoni tarixiy manbalarga
ko‘ra, asosan Markaziy Osiyo va Hindiston hududidagi yirik sulolalar, jumladan,
Temuriylar va Boburiylar sulolasida nufuzli ayollarga berilgan unvondir. Bu unvon
odatda imperatorlarning bosh xotinlariga, qizlariga va ba’zan opa-singillariga
berilgan
1
. Begim so‘zining ma’nosi “soylu ayol” yoki “saroy ayoli” ma’nolarini
anglatadi. Quyida ushbu tarixiy atamaning bir nechta ma’no va vazifalarini ko‘rib
chiqamiz. Turkcha “bey” unvonining ayollarga nisbatan ishlatiladigan shakli bo‘lib,
uning “begim” (beg+i+m), “bigim”, “begum”, “begam” kabi turli ko‘rinishlari
mavjud. Hindistonda bu unvonga 1526-yilgacha duch kelinmagan bo‘lsa-da, uning
Temuriylar sulolasida qo‘llanilganligi manbalarda uchraydi. Hindistonda Boburiylar
sulolasi hukm surgan davrlarda (1526-1858) hukmdorlarning onasi, singlisi, xotini,
beva ayollari kabi oila a’zolariga berilgan unvondir. Boburning “Vaqoe” va Gulbadan
1
Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. –T:, “O‘QITUVCHI”. 2008. 19-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
343
Begimning “Humoyunnoma” asarlarida begimlar haqida batafsil ma'lumotlar
keltirilgan. Ushbu manbalarda ularning nasl-nasab shajaralari va Bobur hamda
Humoyunshoh davridagi faoliyatlari tasvirlangan.
XVI asrning eng mashhur begimlari sifatida Oq Begim, Oppoq Begim, Oysha
Sulton Jo‘li, Dildor Begim, Gavharshod Begim, Gulbadan Begim, Gulchehra Begim,
Gulizar Begim, Gulruh Begim, Xonzoda Begim, Xadicha Begim, Mohim Begim,
Mahduma Begim, Ma’suma Begim, Mehr Bonu va Mehri Jahon Begimlar ko‘riladi.
Tarixda muhim ahamiyat kasb etgan bir nechta “begim” unvoniga sazovor bo‘lgan
shaxslarni ko‘rib chiqishga harakat qilamiz
2
. Birinchi navbatda Boburiylar sulolasiga
mansub buyuk malika Mirzo Boburning qizi Gulbadanbegim faoliyatiga nazar
tashlaymiz. Gulbadan Begim Zahiriddin Muhammad Boburning Dildor Begim ismli
xotinidan tug‘ilgan uchinchi qiz farzandidir. 1523-yilda Kobulda tug‘ilgan. Onasi
Dildor Begim (asl ismi Soliha Begim bo‘lgan) Mirzo Boburning amakisi Sulton
Mahmud Mirzoning qizi edi. Gulbadan Begim o‘z zamonasining oqila, donishmand
ayollaridan edi. U jiyani Jaloliddin Akbar podshohning “Firdavs makon va jannat
oshyon Hazrat haqidagi voqealardan nimaiki bilsangiz, yozingiz”, — degan
ishorasiga muvofiq, “Humoyunnoma” nomli ajoyib va muhim tarixiy asarini
yozishga kirishadi. “Humoyunnoma” Bobur podshoh bilan Humoyun podshohning
hayot tarzi va sarguzashtlarining muxtasar tarixi bo‘lib, mantiqan “Boburnoma”ning
davomidir. Mir Mahdi Mirzoning “Tazkirat ul-havotin” asarida keltirilgan “Sevgisiz
hayotda ma’no yo‘q” mazmunidagi ikki baytiga qaraganda, Gulbadan Begimning
g‘azaliyotdan ham xabari bo‘lgan. Bu ham bo‘lsa “begim” unvoniga muyassar
bo‘lgan ayollarning davlat, jamiyat va tarixida o‘rni nihoyatda kattaligidan dalolat
beradi. Bige Begim Nosiriddin Humoyunshohning xotinidir. Boburiylar davlatining
buyuk shohlaridan Jaloliddin Akbarning onasi Hamida Bonu Begim hisoblanadi.
Nuriddin Jahongirning xotini Nur Mahal yoki Nur-i Jahon ham saroyning nufuzli
begimlaridan bo‘lgan. Jahongirning o‘g‘li Shahriyorning xotini esa Ladili ismli
begim edi. Shoh Jahon esa avval Padishoh Begim unvonini olgan Jahanoro bilan
2
Gulbadanbegim Zahiriddin Muhammad Bobur qizi. Humoyunnoma. Ahmad Qurbonbekov. –T:, “O‘zbekiston
NMIU”. 2016. 35-b.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
344
turmush qurgan. Jahanoro Mumtoz Mahal nomi bilan mashhur bo‘lib, uning sharafiga
Toj Mahal kabi mashhur me’moriy obida qurilgan. Mana, barcha xatolarni tuzatib,
matnni yanada yaxshilangan shaklda taqdim etaman: Unga davlat xazinasidan 1
million rupiya ajratilgan, Podishoh Begim unvonini olgach esa, bu mablag‘ yana 600
ming rupiyaga ko‘paytirilgan. Avrangzebning begimi esa yiliga 1,2 million rupiya
miqdorida nafaqa olgan. Boburiy imperatorlarining turmush oʻrtoqlari haqida gap
ketganda, bu unvon faqat imperatorning bosh xotiniga berilishi mumkin edi. Bu
unvon birinchi marta imperator Boburning bosh rafiqasi boʻlgan Mohim Begimga
berilgan. Humoyun davrida esa bu unvon Bega Begim qo‘lida boʻlgan. Keyinchalik
esa Hamida Bonu Begimga berilgan
3
. Jahongir bu unvonni oʻzining bosh rafiqasi
Soliha Bonu Begimga, so‘ngra uning vorisi (o‘limidan keyin) Nur Jahonga beradi.
Imperator Shoh Jahon bu unvonni oʻzining bosh rafiqasi Mumtoz Mahalga
topshirgan, ammo u vafot etganidan keyin uni qizi Jahonoro Begimga bergan
4
.
Imperator Muhammadshoh bu unvonni oʻzining bosh rafiqasi Badshoh Begimga
bergan. Bu unvon shuningdek, imperatorning qiziga, masalan, imperator Shoh
Jahonning qizi malika Jahonara Begim va imperator Avrangzebning qizi malika
Zinat-un-Nissaga berilgan. Ularning ikkalasi ham butun umri davomida bu unvonni
olib yurgan. Ular xizmat vazifalaridan tashqari madaniy, ijtimoiy, xayriya ishlari
bilan ham shug‘ullanganlar. Begimlar nafisligi, donoligi va yetakchilik fazilatlari
bilan mashhur edi. Begim unvoni zodagon ayollarga beriladigan sharafli unvon
bo‘lib, ularning mavqei va obro‘-e’tiborini ifodalaydi. Ayrim hollarda bu unvon
imperatorning singlisiga ham berilgan. Avrangzeb bu unvonni opasi Roshanara
Begim va Jahonara Begimga berdi. Temuriy Shohzodiy unvonga ega boʻlganida, bu
„malikalar orasidagi imperator“ degan maʼnoni anglatadi. Boburiylar imperiyasining
1858-yilda inglizlar tomonidan tugatilishi bilan “begim” unvonining nufuzi ham
3
https://islamansiklopedisi.org.tr/begum
https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Ta%C3%A7l%C4%B1_Beg%C3%BCm
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
345
yo‘qotildi. Shunga qaramasdan, Hindistonning bir qancha joylarida musulmon
idorachilarning ayollari “begim” unvonini saqlab qoldi. Safaviylarning Og‘a
xonlarining xotinlari va qizlari ham bu an’anani davom ettirdilar. Xususan, shoh
Ismoilning nikohli rafiqasi Tojli Begim (asl ismi Bilgi Honim) bunga yaqqol
misoldir
5
. Asli Shomli turkmanlardan bo‘lgan Abidin xonning qizi yoki Musullu
turkmanlaridan Hamza Bek Bektoshlining o‘g‘li Muhammad Bekning qizi
bo‘lganligi tahmin qilinadi. 1504-yilda Ismoil Safaviy tomonidan amalga oshirilgan
yurishda Asta qal’asidan topilgan va keyinchalik haramga kiritilgan. G‘arbiy va
sharqiy Pokistonda, Hindistondagi musulmonlar orasida “begim” unvoni juda
ommalashgan. Bugun ham foydalanilayotgan bu unvon Pokistonning asoschisi
Muhammad Ali Jinnaning singlisi Fotima Jinnaning ham unvonidir. Pokistondagi
juda kambag‘allarni hisobga olmaganda, har bir turmush qurgan ayol bu unvondan
“xonim” shaklida foydalanmoqda. So‘nggi vaqtlarda bu so‘z kamaygan bo‘lsa-da,
yangi tug‘ilgan qiz farzandga bu isimni qo‘yish an’ana tarziga aylangan. Shuningdek,
Turkiya hududida ham bu tarixiy unvonning Begüm ko‘rinishidagi ayollarga
beriladigan isim shakli mavjud.
Xulosa qilib aytganda, birgina atama yoki so‘z tarixning turli davrlarida
jamiyat hayotida muhim rol o‘ynaydigan birlik vazifasini o‘tashi mumkin.
Birinchidan, bu unvon faqat ramziy emas, balki amaliy ahamiyatga ham ega bo‘lgan.
Begimlar davlat boshqaruvida maslahatchi sifatida qatnashgan, madaniyat va san’at
rivojiga katta hissa qo‘shgan. Masalan, Mumtoz Mahal sharafiga qurilgan Toj Mahal
begimlarning madaniy merosga ta’sirining yorqin namunasi hisoblanadi. Ikkinchidan,
“begim” unvoni Boburiylar davridan keyin ham boshqa musulmon davlatlarida,
jumladan, Pokiston va Hindiston hududlarida keng tarqalgan. Zamonaviy Pokistonda
“begim” so‘zi hurmat unvoni sifatida ishlatilib, saroydagi tarixiy rolidan meros
qolgan an’analarni saqlab kelmoqda. Uchinchidan, “begim” unvoni nafaqat ayollarga
hurmat ko‘rsatilgan unvon sifatida, balki jamiyatda ayollarning kuchli va samarali
rollar o‘ynagan davrni ko‘rsatuvchi bir belgi sifatida ham qabul qilinadi. Ushbu unvon
bilan birga kelgan ijtimoiy mavqe, o‘sha davrning ayol liderlik tushunchasiga oid
5
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/tarix/temuriy-malikalar/gulbadan-begim
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
346
muhim ma’lumotlarni taqdim etadi. Shuningdek, bu unvon turli madaniyatlarda va
geografiyalarda ayollarning siyosiy, madaniy va diniy faoliyatlarda ishtirok etish
darajasini ko‘rsatuvchi bir ko‘rsatkichdir. Xulosa qilib aytganda, “begim” unvoni
Boburiylar, Safaviylar, turklar va O‘rta Osiyo madaniyatlarida ayollarning zehni va
nufuzini simvolizatsiya qiluvchi muhim bir atamadir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. –T:, “O‘QITUVCHI”. 2008. 19-b.
2. Gulbadanbegim Zahiriddin Muhammad Bobur qizi. Humoyunnoma. Ahmad
Qurbonbekov. –T:, “O‘zbekiston NMIU”. 2016. 35-b.
https://islamansiklopedisi.org.tr/begum
4
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/tarix/temuriy-malikalar/gulbadan-begim
https://uz.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Podshoh_begim_(unvon)&wprov=ra
https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Ta%C3%A7l%C4%B1_Beg%C3%BCm
