MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
323
MAQSUD MAQSUMBEK OʻGʻLI SHAYXZODA (MAQSUD
SHAYXZODA)
Aktamova Aziza Utkir qizi
Toshkent davlat transport universiteti talabasi
Annotatsiya: Maqsud Shayxzodaning butun ijodi chuqur siyosiy publitsistik
ruh bilan to‘la. Uning sheʼriy, dramatik asarlari qaysi mavzuga bag‘ishlangan
bo‘lmasin, zamona bilan hamohangdir. Shuning uchun ham shu tipdagi ijodkorning
bevosita publitsistika janrida xizmat qilishi tasodifiy hol emas. Uning zo‘r badiiy
janrga ega bo‘lgan publitsistik maqolalari va nutqlari bu isteʼdodli adib ijodining
mazmundorligi va rang-barangligidan yorqin nishonadir.
Kalit soʻzlar: sheʼriy ijodida, ijod, jasurlik, adolatlilik, teran fikrlik,
xalqparvarlik, adabiyotshunos
Shayxzoda sheʼriy ijodida, asosan, zamonaviy mavzularda qalam tebratdi,
dramaturgiyasida esa, tarixiy o’tmishga teran nazar tashlab, undagi zamonaviy
muammolarni yoritishga yordam beruvchi siymolar va voqealarga yangi badiiy hayot
bagʻishladi. U umrining so‘nggi yillarida Beruniy toʻgʻrisida so‘nggi sahna asarini
yozdi.
Shayxzoda, badiiy ijodning barcha tur va janrlarida asarlar yozibgina qolmay,
adabiyotshunos va tanqidchi sifatida ham samarali ijod qilgan. 1941-yildayoq „Genial
shoir“ monografiyasini eʼlon qilgan Shayxzoda umrining so’nggi kunlariga qadar
Navoiy hayoti va ijodi bilan muttasil shugʻullanib keldi.
Aslida qondosh ozarbayjon naslidan bo‘lib, keyinchalik o‘zbek xalqining
chinakam sevimli shoiri, yozuvchisi, dramaturgi, zabardast olimi sifatida dong
taratgan Maqsud Shayxzoda 1908-yili Ozarbayjonning Ganja viloyatiga qarashli
Oqtosh shahrida tug‘ildi. Otasi Maʼsumbek elu-yurtda katta obro‘ga ega shifokor edi.
U Navoiyning 500 yilligi munosabati bilan yozgan „Navoiyning lirik
qahramoni haqida“ (1948) maqolasidan keyin „Navoiy lirikasining baʼzi bir poetik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
324
usullari haqida“ (1959), „Ustodning sanʼatxonasida“ (3 qismli maqola, 1965—66),
„Gʻazal mulkining sultoni“ (1966), „Tazkirachilik tarixidan“ (1968) singari yirik
ilmiy tadqiqotlar yaratib, navoiyshunoslik fanini yangi taraqqiyot bosqichiga olib
chiqdi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodining Fozil shoir singari namoyandalari, „Alpomish“,
„Shirin bilan Shakar“ kabi asarlari, oʻzbek mumtoz va zamonaviy adabiyotining
Bobur, Muqimiy, Furqat, Oybek, Gʻafur Gʻulom, Hamid Olimjon, jahon
adabiyotining Nizomiy Ganjaviy, Sh. Rustaveli, A.S. Pushkin, N.A. Nekrasov, A.N.
Ostrovskiy, T.G. Shevchenko, A.P. Chexov singari namoyandalariga bagʻishlangan
asarlar yozdi. Pedagog olim va shoir sifatida esa talaygina shoir, adabiyotshunos va
tanqidchilar avlodining yetishib chiqishiga munosib hissa qoʻshdi.
Shayxzoda adabiy bilim doirasining kengayishi, ijodining mumtoz jahon
yozuvchilari badiiy tajribasi bilan boyishida tarjima muxim roʻl oʻynadi.
U Sh. Rustavelining „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon“ (hamkorlikda)
eposi, U. Shekspirning sonetlari, A.S. Pushkinning sheʼrlari, „Mis chavandoz“
dostoni, „Motsart va Salyeri“ tragediyasi, M.Yu. Lermontovning sheʼrlari va „Kavkaz
asiri“ dostonini, shuningdek, Nizomiy, Fuzuliy, Mirza Fatali, Oxundov, Ezop, Esxil,
Gyote, Bayron, Mayakovskiy, Nozim Hikmat va boshqa yozuvchilarning ayrim
asarlarini oʻzbek tiliga katta mahorat bilan tarjima qildi.
U sanʼat va adabiyotni sevar, tarix va falsafaga qiziqardi, Oqtosh
ziyolilar bilan turli masalalarda suhbatlashardi. Yosh Maqsud Nizomiy va Firdavsiy,
Navoiy va Fuzuliy, Pushkin va Shekspir kabi buyuklar nomini ilk dafʼa ana shu
suhbatlarning birida eshitadi va bu muhit unga adabiyotga bo‘lgan qiziqishini
uyg‘otadi.
Maqsud Shayxzoda Oqtoshda ibtidoiy maktabni bitirgach, 1921-yili Boku
dorilmualliminiga o‘qishga kiradi va uni tugatgach Dog‘istonning Darband, Bo‘ynoq
shaharlarida muallimlik qilgan. U 1926-yili Adhem Fayziy tashkilotiga aʼzo etilgan
“Milliy firqa” tashkilotiga aʼzo bo‘lib, musovotchilar harakatida faol qatnashgani
uchun 1928-yili hibsga olinib, Toshkentga surgun qilingan. Umrining oxiriga qadar
shu yerda yashab, ijod qilgan. Albatta, sho‘ro hukumati Shayxzodani
O‘zbekistonda ham taʼqiblar va tahqirlardan benasib qoldirgani yo‘q.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
325
Muhimi shundaki, Shayxzoda “toleʼ doim erkalamaganiga” qaramay,
umrining oxiriga qadar o‘zbek xalqining sadoqatli farzandi sifatida faoliyat ko‘rsatdi
va O‘zbekiston uning ikkinchi vatani bo‘lib qoldi.
Shayxzoda Toshkentga kelgach, avval Narimonov nomidagi texnikumda dars
beradi, keyin “Sharq haqiqati”, “Qizil O‘zbekiston”, “Yosh leninchi” gazetalarida
ishlaydi.
1929-yili yosh shoirning o‘zbek tilidagi dastlabki sheʼri “Sharq haqiqati”
gazetasi sahifalarida bosilib chiqadi. Oradan ko‘p o‘tmay, Shayxzodaning birinchi
to‘plami “O‘n sheʼr”, keyinroq “Undoshlarim” (1933), “Uchinchi kitob” (1934),
“Jumhuriyat” (1935) kabi to‘plamlari nashr etiladi.
Maqsud Shayxzoda “xalqimizning mehnat qahramonligi, kurash va jang,
ozodlik va do‘stlik, baxt va alam, yurtning go‘zal manzaralari va insonning maʼnaviy
jamoli mening qalamimga oshno, dilimga mazmun bo‘lib keldi” deb taʼkidlagan edi.
Shoirning bu fazilatlari, eng avvalo, hayotdagi, voqelikdagi va
odamlarimizning ruhiy olamidagi o‘zgarishlar, holatlarni ifodalashga qodir yangi,
betakror obrazlarida namoyon bo‘ldi. Bu Tarix –Yo‘l – Safar – Kema –Karvon, Xarita
(yer kurrasi va Vatani), Manzil, Raqam, Surʼat va Vaqt obrazlaridir. Bular bir-biri
bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, insoniyat tarixi yaxlitdir va doim olg‘a qarab harakat
qiladi, bu insoniyat karvonini – kemani to‘xtatib bo‘lmaydi, u insoniyat orzusi – baxt-
saodat manzili sari harakat qiladi.
Buni Shayxzodaning o‘z kitoblariga “O‘n besh yillik daftari” yoki
“Chorak asr devoni” deb sarlavha qo‘yishidan ham bilish mumkin. Shoirning o‘zi
“Inson umri cheklangan muhlatli daftar”, demak bu daftarni foydali, ezgu ishlar –
“yozuvlar” bilan to‘ldirish lozim deydi. “Raqamlar” sheʼrida esa shunday satrlar bor:
“Men na munajjimman va na hisobdon va lekin ko‘raman sonlar mag‘zida osmoncha
maʼnolar, yurtni obodon”...
“Qo‘llar” sheʼrida qo‘llarda insonning borlig‘ini, uning ichki olamining
muhrini ko‘radi. Uningcha, “g‘oyat shafqatli, hayotbaxsh qo‘llar” ham “ayovsiz,
yovuz, go‘r kabi sovuq, tanbal” qo‘llar ham bor, qisqasi, har bir qo‘l “yurakning
navkarlaridir”, yurak neni buyursa, qo‘l shuni ijro etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
326
Maqsud Shayxzoda ijodiy balog‘atidan dalolat beruvchi asarlardan biri
“Toshkentnoma” dostonidir. Adabiy jamoatchilik o‘z vaqtida bu dostonni shoirning
adabiyotimizning yirik ijodiy muvaffaqiyati sifatida baholadi. Chindan ham,
“Toshkentnoma” Shayxzoda dostonlari ichida eng barkamoli bo‘lib, unda shoir
shaxsiyatining o‘ziga xos qirralari ancha yorqin namoyon bo‘lgan. Dostondagi o‘ziga
xoslik shundaki, asar yaxlit voqea asosiga qurilgan emas.
Shayxzoda ko‘pqirrali isteʼdod sohibi edi. U sheʼrlar va dostonlar bilan
birga, juda yuksak badiiy quvvatga ega bo‘lgan dramalar ham yaratdi. Shayxzoda
umrining so‘ngida yozishga kirishgan, lekin tugatib ulgurmagan “Beruniy” dramasini
hisobga olmaganda ham, uning “Jaloliddin Manguberdi” va “Mirzo Ulug‘bek”
dramalari allaqachon xalqimizning badiiy mulkiga aylanib qoldi.
Shayxzoda ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan “Jaloliddin
Manguberdi” tragediyasida (1944) o‘z yurtining ozodligi va mustaqilligi uchun
mo‘g‘ul istilochilariga qarshi kurashgan so‘nggi Xorazm shohining jangovar
jasoratini tarixan aniq va haqqoniy tasvirlagan. Oybek bilan G‘afur G‘ulom o‘sha
vaqtda asarga yuqori baho berishib: “Tarixiy jarayonning haqiqiy mazmunini, uning
ichki maʼnosini” ochib bergan, “Kompozitsiyasi pishiq, dramatik to‘qnashuvlarga
boy bir asar.
1946-yilgacha “Jaloliddin Manguberdi” dramasidan ayrim parchalar
“Armug‘on” to‘plamida bosilgan edi. Shundan keyin 43 yil davomida asar tilga
olinmadi va dunyo yuzini ko‘rmadi. Asar sahnadan olingandan keyin ko‘p utmay
Shayxzoda qamaldi. Bu asarga o‘tmish ideallashtirilgan degan siyosiy ayb qo‘yildi.
Musodara etilgan buyumlar ichida dramaning qo‘lyozmasi ham bor edi.
Muallif oqlanib, qaytib kelganidan keyin muayyan tashkilotlar “yo‘qoldi” degan
bahonalar bilan qo‘lyozmani qaytarib bermadilar.
Shayxzoda uni bir necha yil qidirishga majbur bo‘ldi va nihoyat, teatrning
sobiq suflyorlaridan uning bir nusxasini topishga muvaffaq bo‘ldi. Lekin shunda ham
asarning matni eʼlon qilinmay qolaverdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
327
Taqdirning o‘yinini qarangki, muallif bu asarining chop etilganini ko‘rmay
olamdan ko‘z yumdi. “Jaloliddin Manguberdi”ning to‘la matni birinchi marta Bokuda
ozarbayjon tilida Shayxzodaning ikki jildlik saylanmasida bosilib chiqarildi.
Faqatgina 1988-yildagina Jaloliddin Manguberdi” birinchi marta o‘zbek
tilida yozuvchining “Boqiy dunyo” degan kitobida to‘la bosilib chiqarildi.
Maqsud Shayxzodaning xalqimiz tarixiga, jumladan, Jaloliddin Manguberdi
taqdiri va kurashiga odilona yondoshganligi, haqiqatni himoya qilganligi
Prezidentimiz Islom Karimov imzosi bilan eʼlon qilingan O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 24-sentyabrdagi “Jaloliddin Manguberdi
tavalludining 800-yilligini nishonlash to‘g‘risida” qarori ham yana bir bor
tasdiqlaydi.
Shayxzodaning yozuvchilik shuuri va ijodkorlik zehnining o‘tkirligi yana bir
bor isbotlandi. Maqsud Shayxzodaning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan yana bir ulkan
hissasi “Mirzo Ulug‘bek” tragediyasidir. Tragediya 1964-yili yozildi, o‘sha yili bu
asar Hamza teatri sahnasida qo‘yildi, keyinchalik uning asosida kinofilm yaratildi.
Maqsud Shayxzoda yuksak ilm egasi edi. Ayniqsa, u o‘zbek mumtoz
adabiyotini chuqur bilar edi. 1941-yilda Toshkentda nashr etilgan “Genial shoir”
to‘plami adabiyotshunos olim Shayxzodaning Navoiy ijodiga oid ilmiy
maqolalaridan tashkil topgan. Navoiy sheʼriyatining bu chuqur ilmiy tadqiq
navoiyshunoslikda hamisha alohida o‘rin egallab qoladi.
Shayxzoda Navoiy mahoratini, uning sanʼatkorligini teran o‘rganishni
boshlab bergan o‘tkir tadqiqotchi edi. Filologiya fanlari nomzodi, dotsent Maqsud
Shayxzoda Toshkent Davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)da,
Toshkent Davlat pedagogika instituti (hozirgi Toshkent Davlat pedagogika
universiteti)da uzoq yillar davomida o‘zbek adabiyoti tarixidan o‘qigan maʼruzalari,
maxsus kurslari o‘zbek adabiyoti tarixi bo‘yicha eng qimmatli darslar edi.
Maqsud Shayxzodaning butun ijodi chuqur siyosiy publitsistik ruh bilan to‘la.
Uning sheʼriy, dramatik asarlari qaysi mavzuga bag‘ishlangan bo‘lmasin, zamona
bilan hamohangdir. Shuning uchun ham shu tipdagi ijodkorning bevosita publitsistika
janrida xizmat qilishi tasodifiy hol emas. Uning zo‘r badiiy janrga ega bo‘lgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
328
publitsistik maqolalari va nutqlari bu isteʼdodli adib ijodining mazmundorligi va
rang-barangligidan yorqin nishonadir.
Isteʼdodli shoir mohir tarjimon ham edi. U jahon adabiyoti mumtoz
shoirlarining asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda katta xizmat qildi. Jumladan,
Shekspirning “Hamlet” va “Romeo va Julyetta” asarlari o‘zbek drama teatrlari
sahnasida Shayxzoda tarjimasida sahnalashtirildi.
Pushkin, Lermontov, Bayron sheʼrlarini o‘zbek o‘quvchisiga ilk bor taqdim
etgan shoirlar avlodi ichida Shayxzoda ham bor.
Shoir mahoratining o‘sishiga, uning jahon adabiyoti klassiklarining asarlarini
g‘oyat sevib o‘rgangani, ularning boy badiiy tajribasini ustalik bilan o‘zlashtirgani
ham sabab bo‘ldi. U G‘arbiy Yevropa va rus adabiyotini mukammal bilgani holda
o‘zining Vatan adabiyotini – Sharq sheʼriyati merosini ham to‘la o‘rgangan edi.
Maqsud Shayxzodani 50-yillar boshida mutlaqo asossiz ravishda qamoqqa
oladilar va 25 yilga surgun qiladilar. Stalin vafot etgach, tuhmat bilan nohaq
qamalganlarning ishi qayta ko‘rildi. Shu tariqa 1955-yili ko‘pgina fidoyi ziyolilarimiz
qatori Shayxzoda ham oqlanib chiqdi. Lekin 5 yillik qamoqxona azoblari natijasida
shoirning sog‘ligi juda yomonlashib qolgan edi. Shunga qaramay, umrining
oxirigacha 10 yil davomida baland uyning eng yuqori qavatida yashashga majbur
bo‘ldi. Ana shunday og‘ir sharoit va xastalikda ham hayotidan sira nolimay umrining
oxirigacha ijod qilishdan to‘xtamadi.
Yaxshi bilasiz, ziyo degani nur, yorug‘lik, oydinlik demakdir. Haqiqatan ham
ziyolilarimiz elga bilim, maʼrifat, madaniyat ulashish, taʼlim-tarbiya berishdek savob
ishlarga daʼvat etilgan...” Bu so‘z bilan go‘yo sehrlangan majlis zalida o‘tirganlar
gulduros qarsaklar chalib yuborishgan edi. U qisqa hayot kechirdi – 60 yoshga ham
to‘lmay, 1967-yil 19-fevral kuni uzoq vaqt davom etgan xastalikdan so‘ng olamdan
ko‘z yumdi. Shayxzoda ijodi eng gullagan paytda, shiraga to‘lgan vaqtda olamdan
ketdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Shayxzoda Maksud. Shoir qalbi dunyoni tinglar (Tanlangan asarlar) //
Toshkent, „Nihol“, 2008. – 28
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
329
2.
Boboyev T. “Adabiyotshunoslik asoslari”. Toshkent. 2002. 558 b.
3.
Mamurova, F., & Boyxurozov, D. (2024, December). U YILLAR O
‘TGANLAR SAYXUNDAY OG ‘IR...(Maqsud Shayxzoda). In INTERNATIONAL
CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE (Vol. 1, No. 12, pp. 235-
239).
4.
Mamurova, F., & Ruzmatova, Z. (2024, October). PHILOSOPHER OF THE
POET, WISDOM. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS (Vol. 1, No. 9, pp. 89-92).
5.
Mamurova, F., & Aktamova, A. (2024, October). DEDICATION TO
MAQSUD SHAYKHZODA. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE (Vol. 1, No. 10, pp. 294-298).
6.
Islomovna, M. F. (2024, January). MAQSUD SHAYXZODA–IKKI XALQ
DILBANDI. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY
SCIENCE (Vol. 1, No. 1, pp. 263-266).
7.
Mamurova, F. I. (2021, May). ARTIST OF UZBEKISTAN MAKSUD
SHEIKHZADE. In E-Conference Globe (pp. 176-178).
8.
Islamovna, M. F. (2024, January). MAQSUD SHAYKHZADEH-TWO FOLK
DILBANDI.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCE
ON
MODERN
DEVELOPMENT OF PEDAGOGY AND LINGUISTICS (Vol. 1, No. 1, pp. 189-
192).
9.
Islomovna, M. F. (2024). O‘ZBEK ADABIYOTINING ATOQLI
NAMOYANDALARIDAN BIRI MAQSUD SHAYXZODNING “JALOLIDDIN
MANGUBERDI” ASARI. Yangi O'zbekistonda Tabiiy va Ijtimoiy-gumanitar fanlar
respublika ilmiy amaliy konferensiyasi, 2(1), 89-92.
10.
Islamovna, M. F. (2024). THE CREATION OF MAQSUD SHAYKHZODA-
AS A GOLDEN LEGACY. " XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR,
FAN VA TAʼLIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR" nomli
respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi, 2(1), 90-93.
