MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
259
ZAMONAVIY GEODEZIYA VA UNING HOZIRGI O‘RNI
Saitmuratov B.S.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Pulatov G’ .E.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Annotatsiya: Zamonaviy geodeziya ilmiy soha sifatida yerning shakli,
o‘lchamlari, gravitatsion maydoni va geodetik parametrlarini aniqlash bilan
shug‘ullanadi. Bugungi kunda geodeziya sohasida yangi texnologiyalar va
metodlar yordamida ko‘plab sohalarda ilovalar mavjud. Ushbu maqolada
geodeziyaning zamonaviy texnologiyalarini, uning amaliy qo‘llanilishini va
kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini ko‘rib chiqamiz. Maqola global navigatsiya
tizimlari, lazer skanning, fotogrammetriya va dronlar, geodetik stansiyalar kabi
zamonaviy geodezik metodlar haqida batafsil ma'lumot beradi. Shuningdek,
geodeziyaning qurilish, tabiiy resurslarni o‘rganish, urbanizatsiya va kosmik
tadqiqotlar kabi sohalarda qanday qo‘llanilishini ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Zamonaviy
geodeziya,
GNSS,
lazer
skanning,
fotogrammetriya, dronlar, geodetik stansiyalar, koinot tadqiqotlari, urbanizatsiya,
tabiiy resurslar, sun'iy intellekt, big data, geodeziya texnologiyalari.
Zamonaviy Geodeziya: Yangi Texnologiyalar
Geodeziya, yerning shakli va gravitatsion maydonini o‘rganish bilan
shug‘ullanadigan qadimiy ilmiy soha bo‘lib, zamonaviy texnologiyalar yordamida
ushbu soha yanada rivojlanib, kundalik hayotda va turli sohalarda katta ahamiyat
kasb etmoqda. Yangi texnologiyalar yordamida geodeziya aniqroq, samaraliroq va
tezroq o‘lchovlar olish imkonini beradi. Zamonaviy geodeziyaning asosiy
texnologiyalari quyidagilardan iborat:
1.
Global Navigatsiya Yordamida O‘lchash (GNSS)
:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
260
GNSS tizimlari (GPS, GLONASS, Galileo va Beidou) geodeziya sohasida
eng muhim texnologiyalardan biridir. Bu tizimlar yordamida yer yuzasining har
qanday nuqtasini yuqori aniqlikda aniqlash mumkin. GNSS tizimlari, asosan,
navigatsiya va pozitsiyani aniqlashda ishlatiladi, ammo geodeziya sohasida ular
nafaqat transport, balki yerning shakli, balandligi va gravitatsion maydonini
aniqlashda ham qo‘llaniladi. GNSS tizimlarining yuqori aniqligi soha bo‘yicha
aniq o‘lchovlar olishni osonlashtiradi.
2.
Lazer Skanning
:
Lazer skanning texnologiyasi yordamida uchdimensiyali (3D) model
yaratish mumkin. Bu usul, asosan, binolar, inshootlar, geologik shakllar va turli
landshaftlarni aniqlashda ishlatiladi. Lazer skanerlari yordamida aniq o‘lchovlar
olib, 3D modellar yaratish mumkin, bu esa qurilish va arxitektura sohalarida keng
qo‘llaniladi. Lazer skanning yordamida murakkab tuzilmalarning 3D modelini
yaratish va ularni tahlil qilish yanada osonlashadi.
3.
Fotogrammetriya va Dronlar
:
Fotogrammetriya — bu rasm va suratlarni tahlil qilish orqali masofa va
o‘lchamlarni aniqlash usuli. Dronlar yordamida yuqori aniqlikdagi aerofotografiya
olib, 3D modellar va topografik xaritalar yaratish mumkin. Dronlar yordamida
olingan ma'lumotlar nafaqat aniq o‘lchovlar olishni, balki geodezik tahlil qilishni
ham osonlashtiradi. Dronlar bilan olingan ma'lumotlar, ayniqsa, qiyin erlarda yoki
katta hududlarda geodeziya ishlarini amalga oshirishda juda samarali bo‘ladi.
4.
Geodetik Stansiyalar
:
Geodetik stansiyalar — bu asboblar yordamida masofa, burchaklar va
balandliklarni aniq o‘lchash mumkin. Bu usul ko‘pincha qurilish sohasida
ishlatiladi, chunki aniq o‘lchovlar olish va joyni aniqlash zarurati mavjud. Total
stansiyalar yordamida geodezik kuzatuvlar olib, yuqori aniqlikdagi xaritalar va
modellar yaratish mumkin.
Zamonaviy Geodeziyaning Amaliy Qo‘llanilishi
Zamonaviy geodeziya texnologiyalari ko‘plab sohalarda qo‘llanilmoqda.
Ularning ayrim asosiy sohalari:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
261
5.
Qurilish va Inshootlar Loyihalash
:
Geodeziya qurilish jarayonining muhim bosqichlaridan biridir. Yerning
shakli va balandligini aniqlash, joyni o‘lchash va topografik xaritalar yaratish
uchun geodezik o‘lchovlar zarur. Yangi inshootlar qurilishida va mavjud
infratuzilmani rivojlantirishda geodezik tahlil va o‘lchovlar katta rol o‘ynaydi.
Bundan tashqari, lazer skanning va fotogrammetriya yordamida aniq 3D modellar
yaratish mumkin, bu esa qurilishning samaradorligini oshiradi.
6.
Aholi Migratsiyasi va Urbanizatsiya
:
Shaharlarni
rivojlantirish
va
urbanizatsiya
jarayonida
geodeziya
texnologiyalari muhim ahamiyatga ega. Aholi sonining ortishi, yangi inshootlarni
qurish va mavjud infratuzilmani rivojlantirish uchun geodezik ma'lumotlar kerak
bo‘ladi. Bu jarayonlarda dronlar va GNSS tizimlari yordamida yuqori aniqlikdagi
ma'lumotlar to‘planadi.
7.
Tabiiy Resurslarni O‘rganish
:
Geodeziya tabiiy resurslarni o‘rganishda, masalan, minerallar, yer osti suvlar
va geotermal manbalar ustida ishlashda ham muhim ahamiyatga ega. Geodeziya
usullari yordamida er ostidagi tuzilmalarning joylashishini aniqlash, yangi
resurslarni topish va ulardan foydalanish mumkin.
8.
Kosmik Tadqiqotlar va Koinot Geodeziyasi
:
Zamonaviy geodeziya metodlari koinot va yer kosmik tadqiqotlari uchun
ham qo‘llaniladi. Yerning shakli, gravitatsiya maydoni va fazoviy o‘lchovlar
koinotning tuzilishini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. GNSS tizimlari va
sun'iy yo‘ldoshlar yordamida yerning gravitatsion maydoni va koinotdagi
o‘zgarishlar o‘rganiladi.
Zamonaviy Geodeziyaning Kelajagi
Zamonaviy geodeziyaning kelajagi texnologik yangiliklarga bog‘liq. Sun'iy
intellekt va mashinani o‘rganish kabi texnologiyalar geodeziya tahlilini yanada
samarali va aniqroq qilish imkonini beradi. Shuningdek, big data va bulutli
hisoblash texnologiyalarining rivojlanishi geodeziya ma'lumotlarini saqlash va
qayta ishlashni osonlashtiradi. Autonom robotlar va dronlar yordamida geodezik
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
262
o‘lchovlar yanada avtomatlashtiriladi va aniqroq bo‘ladi. Shuningdek, koinot
tadqiqotlari va yer resurslarini o‘rganish sohasida yangi yutuqlar kutilyapti.
Xulosa
Zamonaviy geodeziya o‘zining ilg‘or texnologiyalari bilan ko‘plab
sohalarda o‘z o‘rnini topdi. U, nafaqat ilmiy izlanishlar, balki kundalik hayotdagi
har bir faoliyatda muhim rol o‘ynaydi. Geodeziyaning hozirgi texnologiyalari va
metodlari o‘rganish va tahlil qilishning yangi imkoniyatlarini yaratmoqda.
Geodeziya sohasining rivojlanishi zamonaviy jamiyatning o‘sishi va rivojlanishiga
katta hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. GOST 23543-88 «РпЬогы geodezicheskie. ОЬхще texnicheskie usloviya», IPK
Izdatelstvo standartov, 1997 g., Pereizdanie s izmeneniyami, 14.s.
2. GOST 19223-90 «Svetodalnomerbi geodezicheskie. Obmie texnicheskie
usloviya», IPK Izdatelstvo standartov, Pereizdanie s izmeneniyarai, 14.s.
3.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ
МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA
ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
4.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих Покрытий
В Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and
Humanities, 16, 119-123.
5.
Жўраев, С. (2023). АЛИШЕР НАВОИЙ ДАВРИ ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR
VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(16), 142-146.
6.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA ZAMIN
GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific Journal
of Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
7.
Sanjar,
J.
(2023).
DEVELOPMENT
OF
CULTURE
AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
263
8.
Жураев,
С.,
&
Тураев,
Ш.
(2023).
ДВУХПОЯСНЫЕ
ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ
СИСТЕМЫ.
IJODKOR
O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
9.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). ТЕРМИНОЛОГИЯ И
КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ И ВАНТОВЫХ МОСТОВ. Innovations in
Technology and Science Education, 2(9), 197-206.
10.
Хурсандов, Э. Ў. (2024). ЭГИЛУВЧИ ЭЛЕМЕНТЛАРНИ ҲИСОБЛАШ
ВА
УЛАРНИНГ
АФЗАЛЛИКАРИ.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 47(5), 73-76.
11.
Mamatmurod ogli J. S. et al. QURILISH BOSH PLANI, MATERIAL VA
KONSTRUKSIYALARNI
OMBORLARGA
JOYLASHTIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024.
– Т. 47. – №. 5. – С. 66-72.
12.
Mamatmurod
ogli
J.
S.
et
al.
ASOS,
PODEVORLAR
VA
ORAYOPMALARNI
KUCHAYTIRISH
VA
ULARNING
MONTAJ
SAMARADORLIGINI
OSHIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 54-59.
13.
Abdurahmon og T. S. et al. EGILUVCHAN-QATTIQ VANTLAR BILAN
MUSTAHKAMLANGAN
KATTA
ORALIQLI
SILINDRSIMON
MEMBRANALARNI HISOBLASH //JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С.
135-139.
