MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
233
RAQAMLI VA LAZERLI NIVELIRLAR
Saitmuratov B.S.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Pulatov G`.E.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
Annotatsiya Ushbu maqolada raqamli hamda lazerli nivelirlarning ishlash
prinsplari hamda ularni to`g`ri ishlatish bo`yicha ma`lumotlar keltirib o`tilgan.
Lazerli hamda raqamli nivelirlar haqida ma`lumotlar va ulardan bir nechtasining
xarakterstikalari rasmlar orqali tushuntirib o`tilgan.
Kalit so`zlar: Nivelirlar, Shkala, reyka, deformatsiya,Topcon, Sokkia,
Trimble, qabullovchi qurilma, karetka.
Geodezik ishlab chiqarish unimdorligini oshirish maqsadida geometrik
nivelirlash jarayonini avtomatlashtirish xohish ancha oldin paydo bo'lgan. Nivelirlash
reykasidan sanoq olishni avtomatlashtirishning texnik murakkabligini asosiy sababi
sanoq olinishi (o'qilishi) kerak bo'lgan shkala balan indeks (iplar to'ri)orasida bevosita
kontakt yo'qligidadir.
Bu muammoni yechish uchun ikki yo'l tanlandi: birinchi yo'l sanoq olish reyka
tomonidan bajariladi, bunda nivelir tomonidan beriladigan aktivlazer nuri yordamida
vizir chizig'i shakllantiriladi yoki ikkinchi yo'l reykadan sanoq olish asbobning o'zida
joriy qilinadi, buning uchun ZBA-qabullovchi qurilmadan foydalaniladi, u o'z
navbatida reykadagi ta’svirni raqamli ko'rinishga keltiradi va uni boshqa
predmetlardan ajratib oladi. Fazoda aktiv vizir chizig'ini lazerli nivelirlar hosil qiladi.
Bu asboblar komplektiga lazer dog'ining markazini aniqlash uchun fotodiodlarga ega
bo'lgan reykalar kiradi. Bunday usulda o'lchashda ajrata olish qobiliyati reykani
nurlanishni qabullovchi qurilmalar orasidagi masofaga bog'liq bo'ladi va bu aniqligi
jihatidan yuqori bo'lmaydi. Tekislikni hosil qiluvchi lazer niveliri bilan stansiyada
nisbiy balandliklarni aniqlash o'rta kvadratik xatoligi! 3mm va undan ko'pni tashkii
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
234
qiladi, agar reykagacha bo'lgan masofa 100 metr va undan kichik bo'lsa. Lazerli
nivelirlar qurilishda geodezik ishlarni bajarish uchun qo'llaniladi. 90 yillar oxirida
hisoblash [sanoq olish) qurilmasi asboblarni o'zida o'rnatilgan birinchi raqamli
nivelirlar qatoriga Wild firmasining NA 2000 niveliri kiradi, bu nivelir bilan to'g'ri va
teskari yo'nalishda (ikki yo'l bilan) bir kilometr masofada nivelirlash xatoligi ±1,5
mm ga teng.
Raqamli nivelirlarning asosiy afzalliklari:
-o'lchashlarning avtomatlashishi operatorning charchashini kamayishiga olib
keladi, reykadan sanoq olishdagi tasodifiy xato xoli bo'linadi. Atmosferaning pastki
qatlamlarida havoni titrashi (tebranishi)paytida o'lchash natijalarini avtomatik
ravishda o'rtachasini hisoblaydi va ushbu sharoitda sanoq olish aniqligini oshiradi;
-asbob to'liq avtonom holda ishlashi mumkin. Deformatsiyalarni va vertikal
yo'nalishida kichik siljishlarni doimiy nazorat qilishda unga tengi yuq;
-avtomatik ravishda o'lchash natijalarini qayd qilinishi dala jurnalida
ma'lumotlarni yozishda yo'l qo'yilishi mumkin bo'lgan xatoliklardan (notug'ri
yozishlardan) xoli buladi. Asbobga o'rnatilgan dastur yordamida nisbiy balandlik
zudlik bilan hisoblanadi va tabloda yoziladiva ongda hisoblashga xojat bulmaydi;
-nivelirlash reykasini yoritilishi geodezik ishlarni nafaqat kun davomida, balki
oqshom va kechqurunlari ham bajarish imkoniyatini beradi.
Raqamli nivelirlar bilan dinamik rejimda ham o'lchash mumkin, masalan,
vertikal bo'yicha yo'nalishlarni to'g'ri chiziqligini nazorat qilishda [59]. Buning uchun
karetkaga o'rnatilgan reykani, arqon tortgichlar yordamida uncha katta
bo'lmagantezlikda (masalan, V
max
=2,4 mm/s) yo'naltiruvchi bo'ylab surish vaqtida
har 10 sekunda raqamli nivellir yordamida sanoq olish mumkin. Bunda ob'ektni
nafaqat vertikal bo'yicha, gorizontal bo'yicha ham tashkii etuvchi surilish
komponentlarini kuzatish mumkin, bunda 1-rasmda keltirilgan oddiy przmalar
sistemasidan foydalaniladi.
NA2000/NA2002 (Leica Geosystems AG), Diti22 (Trimble), DL-102c
(Topcon), SDL30(Sokkia) raqamli nivelirlari II-IV klass nivelirlash, topografik va
kartografik ishlar, transport magistrallarini qurilishda geodezik ishlarni bajarish,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
235
tunnellar qurilish va tog' ishlari, quvurlarni yotqazish va kanalizatsiya o'tkazish,
deformatsiyani kuzatish va insonnibevosita qatnashishisiz boshqa c'lchashlarni
bajarishga mo'ljallangan.
Yuqori aniqlikdagi nivelirlashlarda NA3000/NA3003 (LeicaGeosystemsAG)
va DiNil2/DiNi 12T (Tpimble] raqamli nivelirlardan foydalanish imkoniyatlari
kengdir. Bu-1 va II klassdagi iwelrlashlar: cho'kishni o'lchash; ustun, poydevor va
o'qlar holatini nazorat qilish. 2,1.1 jadvalda raqamli nivelirlarning aniqligi va
foydalaniladigan reykalarni tiplariga qarab, ularni turli variantlarda qo'llash
imkoniyatlari keltirilgan.
1-rasm. SDL30(Sokkia) raqamli niveliri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
236
2-rasm. DiN22 (Trimble) raqamli nevileri
Raqamli nivelirlarning qo'llanilishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
237
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. GOST 23543-88 «РпЬогы geodezicheskie. ОЬхще texnicheskie usloviya», IPK
Izdatelstvo standartov, 1997 g., Pereizdanie s izmeneniyami, 14.s.
2. GOST 19223-90 «Svetodalnomerbi geodezicheskie. Obmie texnicheskie
usloviya», IPK Izdatelstvo standartov, Pereizdanie s izmeneniyarai, 14.s.
3.
Жураев, С., & Беккамов, М. (2022). КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ
МЕТАЛЛИЧЕСКИХ КОНСТРУКЦИЙ (ТРОСОВЫХ И МЕМБРАННЫХ)
ПОКРЫТИЙ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA
ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(14), 997-1002.
4.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). Расчет Тросовых Висячих Покрытий В
Пк Лира. Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities,
16, 119-123.
5.
Жўраев, С. (2023). АЛИШЕР НАВОИЙ ДАВРИ ИМОРАТЛАРИНИНГ
АРХИТЕКТУРАСИ. O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR
VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 2(16), 142-146.
6.
Turayev, S., & Sanjar, J. (2023). ZILZILA VAQTIDA BINO VA ZAMIN
GRUNTLARINING O’ZARO TA’SIRI. Finland International Scientific Journal of
Education, Social Science & Humanities, 11(2), 410-414.
7.
Sanjar,
J.
(2023).
DEVELOPMENT
OF
CULTURE
AND
ENTERTAINMENT PARKS. American Journal of Pedagogical and Educational
Research, 9, 49-52.
8.
Жураев, С., & Тураев, Ш. (2023). ДВУХПОЯСНЫЕ ПРЕДВАРИТЕЛЬНО
НАПРЯЖЕННЫЕ СИСТЕМЫ. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(29), 77-81.
9.
Жураев, С., & Сатторов, К. (2023). ТЕРМИНОЛОГИЯ И
КЛАССИФИКАЦИЯ ВИСЯЧИХ И ВАНТОВЫХ МОСТОВ. Innovations in
Technology and Science Education, 2(9), 197-206.
10.
Хурсандов, Э. Ў. (2024). ЭГИЛУВЧИ ЭЛЕМЕНТЛАРНИ ҲИСОБЛАШ
ВА
УЛАРНИНГ
АФЗАЛЛИКАРИ.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 47(5), 73-76.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-23
Часть–3_ Апрель –2025
238
11.
Mamatmurod ogli J. S. et al. QURILISH BOSH PLANI, MATERIAL VA
KONSTRUKSIYALARNI
OMBORLARGA
JOYLASHTIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. –
Т. 47. – №. 5. – С. 66-72.
12.
Mamatmurod
ogli
J.
S.
et
al.
ASOS,
PODEVORLAR
VA
ORAYOPMALARNI
KUCHAYTIRISH
VA
ULARNING
MONTAJ
SAMARADORLIGINI
OSHIRISH
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С. 54-59.
13.
Abdurahmon og T. S. et al. EGILUVCHAN-QATTIQ VANTLAR BILAN
MUSTAHKAMLANGAN
KATTA
ORALIQLI
SILINDRSIMON
MEMBRANALARNI HISOBLASH //JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH. – 2024. – Т. 7. – №. 3. – С. 135-
139.
